کاخ گلستان تهران؛ شاهکار معماری و هنر دوره قاجار

معرفی کاخ گلستان

کاخ گلستان یکی از ارزشمندترین مجموعه‌های تاریخی تهران و از مهم‌ترین بناهای دوره قاجار است که در قلب تاریخی پایتخت قرار دارد. ریشه‌های شکل‌گیری این مجموعه به دوره صفویه بازمی‌گردد، اما بخش مهمی از بناهایی که امروزه در آن دیده می‌شوند در دوره زندیه و به‌ویژه قاجار شکل گرفته‌اند. کاخ گلستان در دوره قاجار به محل استقرار شاه و مرکز اصلی حکومت تبدیل شد و در طول قرن نوزدهم به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی، فرهنگی و هنری ایران تبدیل گردید. امروزه این مجموعه علاوه بر ارزش تاریخی، مجموعه‌ای کم‌نظیر از معماری، کاشی‌کاری، آینه‌کاری، نقاشی، گچ‌بری و هنرهای وابسته را در خود جای داده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

کاخ گلستان در واقع مجموعه‌ای از بناها و فضاهای معماری است که در اطراف باغی تاریخی شکل گرفته‌اند و هر کدام بخشی از تاریخ تحول تهران و حکومت‌های زند و قاجار را روایت می‌کنند. ویژگی مهم مجموعه، ترکیب سنت‌های معماری و هنر ایرانی با عناصر و فناوری‌های معماری اروپایی در دوره قاجار است. همین ویژگی سبب شده است که کاخ گلستان نه فقط به عنوان یک کاخ سلطنتی، بلکه به عنوان سندی ارزشمند از دوره گذار جامعه ایران در قرن نوزدهم شناخته شود. یونسکو نیز این مجموعه را نمونه‌ای برجسته از تلفیق هنر و معماری ایرانی با سبک‌ها و فناوری‌های اروپایی معرفی کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

اطلاعات سریع کاخ گلستان

کاخ گلستان در سال ۲۰۱۳ میلادی بر اساس معیارهای (ii)، (iii) و (iv) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. محدوده ثبت‌شده این اثر ۵٫۳ هکتار وسعت دارد و حریم آن ۲۶٫۲ هکتار است. یونسکو کاخ گلستان را یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های ساختمانی تهران و نمونه‌ای برجسته از هنر و معماری دوره قاجار معرفی کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

تاریخچه کاخ گلستان

ریشه‌های صفوی مجموعه

پیشینه کاخ گلستان به زمانی بازمی‌گردد که تهران هنوز پایتخت ایران نبود و در محدوده شهر تاریخی و حصاردار تهران، مجموعه‌ای از باغ‌ها و بناهای سلطنتی شکل گرفته بود. در دوره صفویه، در بخش شمالی شهر باغ‌هایی از جمله چنارستان و چهارباغ ایجاد شد و بناهایی برای اقامت و استفاده درباری در آنها ساخته شد. این مجموعه در طول زمان توسعه پیدا کرد و به تدریج بخشی از ارگ سلطنتی تهران را تشکیل داد.

از بناهای اولیه آن دوره امروزه ساختمان مستقلی باقی نمانده است، اما ساختار تاریخی مجموعه گلستان نتیجه همین روند طولانی شکل‌گیری و توسعه است. اهمیت این پیشینه در آن است که کاخ گلستان برخلاف بسیاری از کاخ‌های سلطنتی ایران، بنایی متعلق به یک دوره واحد نیست؛ بلکه تاریخ معماری آن حاصل چندین مرحله ساخت، تخریب، تغییر و بازسازی در طول چند قرن است.

دوره زندیه و شکل‌گیری بناهای مهم

در دوره کریم‌خان زند، ارگ تهران مورد توجه قرار گرفت و برخی قسمت‌های آن بازسازی و توسعه یافت. یکی از مهم‌ترین بناهای باقی‌مانده از این دوره، ایوان تخت مرمر است که بعدها در دوره قاجار تغییرات و تزئینات گسترده‌ای پیدا کرد. خلوت کریمخانی نیز از دیگر عناصر مرتبط با دوره زندیه است که در مجموعه گلستان باقی مانده است.

ایوان تخت مرمر در تاریخ کاخ گلستان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اگرچه ریشه آن به دوره زندیه بازمی‌گردد، در دوره قاجار بارها دستخوش تغییر شد و به یکی از فضاهای مهم تشریفاتی کاخ تبدیل گردید. تخت مرمر معروف این ایوان نیز در دوره قاجار ساخته شد و در مراسم رسمی و تاج‌گذاری برخی شاهان مورد استفاده قرار گرفت. ( UNESCO World Heritage Centre )

کاخ گلستان در دوره قاجار

با روی کار آمدن قاجارها و انتخاب تهران به عنوان پایتخت، کاخ گلستان اهمیت بی‌سابقه‌ای پیدا کرد. آقامحمدخان قاجار تهران را به عنوان پایتخت برگزید و ارگ سلطنتی و کاخ گلستان به مرکز قدرت سیاسی حکومت جدید تبدیل شدند. پس از آن، شاهان قاجار به ویژه ناصرالدین شاه توسعه گسترده‌ای در این مجموعه ایجاد کردند و بناهای جدیدی به آن افزودند.

ناصرالدین شاه از مهم‌ترین شخصیت‌های مؤثر در شکل‌گیری سیمای امروزی کاخ گلستان بود. علاقه او به هنر، معماری و دستاوردهای اروپا باعث شد عناصر جدیدی وارد معماری کاخ شوند. ساختمان‌هایی مانند شمس‌العماره و تالارهای تشریفاتی مجموعه حاصل همین دوره تحول هستند و در آنها می‌توان ترکیبی از سنت‌های ایرانی و تأثیرات معماری اروپایی را مشاهده کرد. ( UNESCO World Heritage Centre )

معماری کاخ گلستان

تلفیق معماری ایرانی و اروپایی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری کاخ گلستان، تلفیق سنت‌های معماری ایرانی با عناصر و الگوهای اروپایی است. در دوره قاجار، ارتباط ایران با اروپا افزایش پیدا کرد و شاهان و درباریان با معماری، هنر و فناوری‌های جدید اروپایی آشنا شدند. این تأثیرات به تدریج وارد معماری کاخ گلستان شد و شکل تازه‌ای از معماری سلطنتی را به وجود آورد.

این تلفیق تنها به ظاهر بناها محدود نبود و برخی فناوری‌های ساختمانی نیز وارد معماری مجموعه شدند. یونسکو استفاده از فناوری‌هایی مانند به‌کارگیری چدن در بخش‌های باربر ساختمان را از نمونه‌های مهم تأثیر فناوری اروپایی بر معماری ایران دانسته است. به همین دلیل کاخ گلستان را می‌توان یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری دوره گذار ایران از سنت‌های معماری گذشته به معماری مدرن‌تر دانست. ( UNESCO World Heritage Centre )

کاشی‌کاری و تزئینات معماری

کاشی‌کاری از برجسته‌ترین عناصر تزئینی کاخ گلستان است. در بخش‌های مختلف مجموعه، کاشی‌های رنگارنگ با نقوش انسانی، گیاهی، جانوری، معماری و صحنه‌های درباری دیده می‌شوند. این نقوش نسبت به کاشی‌کاری دوره‌های پیشین، تنوع تصویری بیشتری دارند و در بسیاری از آنها تأثیر هنر اروپایی نیز قابل مشاهده است.

آینه‌کاری، گچ‌بری، نقاشی دیواری، سنگ‌کاری و تزئینات چوبی نیز در کنار کاشی‌کاری مجموعه‌ای کم‌نظیر از هنرهای تزئینی دوره قاجار ایجاد کرده‌اند. ترکیب این عناصر در تالارهای مختلف باعث شده است که هر بخش کاخ ویژگی بصری خاص خود را داشته باشد و بازدید از مجموعه بیشتر به تماشای یک موزه بزرگ هنر و معماری شباهت پیدا کند.

بناهای مهم کاخ گلستان

ایوان تخت مرمر

ایوان تخت مرمر از قدیمی‌ترین بناهای باقی‌مانده مجموعه گلستان و یکی از مهم‌ترین فضاهای تشریفاتی آن است. ریشه این بنا به دوره زندیه بازمی‌گردد، اما شکل امروزی و بسیاری از تزئینات آن در دوره قاجار شکل گرفته است. مهم‌ترین عنصر این ایوان، تخت مرمر معروف آن است که در دوره قاجار ساخته شد و در مراسم رسمی و تشریفاتی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

تزئینات این ایوان شامل کاشی‌کاری، نقاشی و عناصر حجاری‌شده است و نمونه‌ای ارزشمند از هنر درباری دوره قاجار به شمار می‌رود. ایوان تخت مرمر به دلیل جایگاه خود در مراسم سلطنتی، علاوه بر ارزش معماری، اهمیت تاریخی و سیاسی زیادی دارد. یونسکو نیز آن را قدیمی‌ترین ساختار باقی‌مانده در مجموعه گلستان معرفی کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

خلوت کریمخانی

خلوت کریمخانی یا جلوخان کریمخانی یکی از فضاهای تاریخی مجموعه است که یادگار دوره زندیه به شمار می‌رود. این قسمت در اصل فضای ارتباطی و خلوتی در مجموعه سلطنتی بوده و بعدها بخشی از ساختار کاخ گلستان را تشکیل داده است.

اهمیت خلوت کریمخانی در مقایسه با تالارهای باشکوه مجموعه بیشتر به سادگی و فضای تاریخی آن مربوط می‌شود. این بخش یادآور دوره‌ای است که تهران هنوز در حال تبدیل شدن به مرکز سیاسی ایران بود و ارگ سلطنتی آن در حال شکل‌گیری و توسعه قرار داشت.

شمس‌العماره

شمس‌العماره یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای کاخ گلستان و از نمادهای تاریخی تهران است. این ساختمان در دوره ناصرالدین شاه ساخته شد و به دلیل ارتفاع و طراحی متفاوت خود در زمان ساخت، در میان بناهای تهران جایگاهی ویژه پیدا کرد. شمس‌العماره در واقع تلاشی برای ایجاد بنایی مرتفع و باشکوه بود که بتوان از قسمت‌های بالایی آن چشم‌انداز شهر تهران را مشاهده کرد.

معماری شمس‌العماره ترکیبی از عناصر سنتی ایرانی و تأثیرات معماری اروپایی است. تقارن، کاشی‌کاری، تزئینات فلزی، پنجره‌ها و نمای آجری آن در کنار ارتفاع بنا، سیمایی متفاوت از کاخ‌های سنتی ایران ایجاد کرده است. این بنا امروزه یکی از مهم‌ترین عناصر تصویری کاخ گلستان محسوب می‌شود. ( UNESCO World Heritage Centre )

تالار سلام

تالار سلام یکی از معروف‌ترین فضاهای تشریفاتی کاخ گلستان است که برای نمایش اشیای سلطنتی و برگزاری مراسم رسمی مورد استفاده قرار می‌گرفت. فضای داخلی آن با آینه‌کاری، نقاشی و تزئینات ظریف پوشیده شده و یکی از نمونه‌های برجسته هنر درباری دوره قاجار محسوب می‌شود.

این تالار در شکل‌گیری سنت موزه‌داری سلطنتی ایران نیز اهمیت دارد. آثار و اشیای ارزشمند سلطنتی در دوره‌های مختلف در این فضا نگهداری و به نمایش گذاشته می‌شدند و به همین دلیل تالار سلام علاوه بر معماری، با تاریخ شکل‌گیری موزه‌های ایران نیز ارتباط دارد.

تالار آینه

تالار آینه یکی از مشهورترین بناهای کاخ گلستان است و به دلیل آینه‌کاری گسترده و ظریف خود شهرت جهانی دارد. این تالار در دوره ناصرالدین شاه ساخته شد و فضای آن برای مراسم رسمی و سلطنتی طراحی شده بود. آینه‌های متعدد با انعکاس نور، فضایی بسیار درخشان و باشکوه ایجاد می‌کنند که از ویژگی‌های برجسته معماری داخلی دوره قاجار است.

تابلوهای نقاشی و تصاویر تاریخی مرتبط با تالار آینه نیز به شهرت آن افزوده‌اند. این فضا را می‌توان نمونه‌ای کامل از هنر درباری قاجار دانست؛ هنری که در آن معماری، نقاشی، آینه‌کاری و تشریفات سلطنتی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

عمارت بادگیر

عمارت بادگیر یکی دیگر از بناهای مهم کاخ گلستان است که نام خود را از بادگیرهای شاخص آن گرفته است. بادگیرها در معماری سنتی ایران برای ایجاد جریان هوا و کاهش دمای فضای داخلی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، اما در این بنا علاوه بر کارکرد اقلیمی، بخشی از هویت معماری و نمای ساختمان را نیز شکل داده‌اند.

تزئینات داخلی عمارت بادگیر از نمونه‌های شاخص آینه‌کاری، گچ‌بری و نقاشی دوره قاجار است. حوضخانه این بنا نیز بخشی از ساختار معماری آن بوده و ارتباط میان معماری، آب و تهویه طبیعی را نشان می‌دهد.

تالار الماس

تالار الماس از دیگر بناهای تاریخی کاخ گلستان است که در دوره فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد و در دوره‌های بعد تغییراتی در آن ایجاد گردید. این تالار به دلیل تزئینات آینه‌کاری و معماری داخلی خود اهمیت دارد و نام آن نیز به درخشش تزئینات داخلی ارتباط داده شده است.

در این بنا نیز مانند بسیاری از قسمت‌های کاخ گلستان، آینه‌کاری و تزئینات ظریف در کنار ساختار معماری ایرانی قرار گرفته‌اند. تالار الماس بخشی از مجموعه فضاهای تشریفاتی کاخ بوده و تصویری از زندگی درباری و فرهنگ معماری دوره قاجار ارائه می‌کند.

کاخ ابیض

کاخ ابیض در بخش جنوبی مجموعه قرار دارد و از بناهای متأخرتر کاخ گلستان محسوب می‌شود. این بنا در اواخر دوره قاجار ساخته شد و بعدها به موزه مردم‌شناسی تبدیل گردید. معماری آن نسبت به برخی بناهای دیگر مجموعه ساده‌تر است، اما فضای داخلی و مجموعه اشیایی که در آن به نمایش درآمده‌اند، اهمیت فرهنگی زیادی دارند.

کاخ ابیض امروزه برای آشنایی با فرهنگ عمومی مردم ایران در دوره‌های گذشته اهمیت ویژه‌ای دارد. پوشاک، ابزارها و اشیای مرتبط با زندگی روزمره در آن، تصویری متفاوت از زندگی اجتماعی ایران در کنار فضای سلطنتی کاخ گلستان ارائه می‌کنند.

کاخ گلستان و تحولات سیاسی ایران

کاخ گلستان در دوره مشروطه

کاخ گلستان تنها محل زندگی شاهان قاجار نبود، بلکه بسیاری از تحولات سیاسی مهم ایران در فضای پیرامون آن اتفاق افتاد. قرار گرفتن کاخ در مرکز سیاسی تهران باعث شد که این مجموعه با رویدادهای مهمی مانند جنبش مشروطه و تغییر ساختار سیاسی کشور ارتباط مستقیم داشته باشد.

در این دوره، کاخ گلستان همچنان مرکز قدرت سلطنتی بود و تحولات سیاسی جامعه ایران در ارتباط نزدیک با ساختار حکومت قاجار دنبال می‌شد. از این رو، بازدید از کاخ گلستان تنها مشاهده مجموعه‌ای از بناهای زیبا نیست، بلکه فرصتی برای شناخت بخشی از تاریخ سیاسی ایران در دوره‌ای بسیار مهم از تحولات کشور است.

کاخ گلستان در دوره پهلوی

تغییرات ارگ تهران

پس از پایان دوره قاجار، بخش‌هایی از ارگ تاریخی تهران و بناهای پیرامون کاخ گلستان دستخوش تغییرات گسترده شدند. در دوره پهلوی اول قسمت‌هایی از ارگ قدیم تخریب شد و بسیاری از ساختمان‌های مرتبط با ساختار سنتی مجموعه از میان رفتند. این تغییرات در راستای توسعه و نوسازی تهران انجام شد و سیمای تاریخی ارگ را تا حد زیادی تغییر داد.

با وجود این تخریب‌ها، بخش اصلی کاخ گلستان حفظ شد و مجموعه به فعالیت‌های رسمی و تشریفاتی ادامه داد. همین موضوع سبب شد بخشی از میراث معماری قاجار تا امروز باقی بماند و امکان مطالعه و شناخت هنر و معماری آن دوره فراهم شود. یونسکو نیز در پرونده ثبت جهانی به این نکته اشاره کرده است که بخش قابل توجهی از میراث معماری قاجاری ارگ تهران در دوره‌های بعد از میان رفته است. ( UNESCO World Heritage Centre )

ثبت جهانی کاخ گلستان

کاخ گلستان در فهرست یونسکو

کاخ گلستان در سال ۲۰۱۳ میلادی در سی‌وهفتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شد. این مجموعه بر اساس معیارهای (ii)، (iii) و (iv) واجد ارزش جهانی شناخته شد. یونسکو به‌ویژه بر نقش کاخ گلستان در ترکیب هنر و معماری ایرانی با تأثیرات اروپایی و اهمیت آن به عنوان نمونه‌ای برجسته از هنر و معماری دوره قاجار تأکید کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

کاخ گلستان از نگاه یونسکو نمونه‌ای برجسته از دوره‌ای است که جامعه ایران با فرآیندهای مدرن‌سازی روبه‌رو شد و هنر و معماری سنتی ایران با عناصر جدید اروپایی در هم آمیخت. این مجموعه همچنین یکی از کامل‌ترین شواهد معماری و هنر درباری دوره قاجار به شمار می‌رود و تأثیر آن بر شکل‌گیری هنر و معماری ایران در دوره‌های بعد نیز قابل توجه است. ( UNESCO World Heritage Centre )

موزه‌های کاخ گلستان

مجموعه‌ای برای شناخت تاریخ قاجار

امروزه بخش‌های مختلف کاخ گلستان کارکرد موزه‌ای دارند و مجموعه‌ای از آثار تاریخی، اسناد، تابلوها، اشیای سلطنتی و نمونه‌هایی از هنرهای تزئینی ایران را در خود جای داده‌اند. همین موضوع باعث شده بازدید از کاخ تنها به تماشای معماری بیرونی بناها محدود نشود و گردشگران بتوانند با بخشی از فرهنگ درباری و زندگی اجتماعی دوره قاجار نیز آشنا شوند.

کتابخانه، بخش‌های پژوهشی و فضاهای اداری نیز در ساختار امروزی مجموعه حضور دارند و کاخ گلستان علاوه بر یک اثر تاریخی، به عنوان مرکزی برای نگهداری، مطالعه و معرفی بخشی از میراث فرهنگی ایران فعالیت می‌کند. مجموعه موزه‌ها به بازدیدکننده اجازه می‌دهد ارتباط میان معماری، هنر، سیاست و زندگی اجتماعی دوره قاجار را بهتر درک کند.

بهترین زمان بازدید از کاخ گلستان

فصل مناسب سفر

از آنجا که کاخ گلستان در مرکز شهر تهران قرار دارد و بیشتر بخش‌های بازدید در داخل بناها و محوطه تاریخی مجموعه انجام می‌شود، تقریباً در بیشتر فصل‌های سال امکان بازدید از آن وجود دارد. با این حال، فصل بهار و پاییز معمولاً برای گردش در بافت تاریخی تهران و بازدید هم‌زمان از جاذبه‌های اطراف کاخ شرایط مطلوب‌تری دارند.

برای بازدید کامل بهتر است چند ساعت زمان در نظر گرفته شود؛ زیرا مجموعه شامل چندین بنا و تالار است و مشاهده دقیق تزئینات داخلی، موزه‌ها و فضای باغ نیازمند زمان کافی است. همچنین قرار گرفتن کاخ گلستان در قلب تاریخی تهران این امکان را فراهم می‌کند که بازدید از آن با بازار تهران و دیگر جاذبه‌های تاریخی پیرامون مرکز شهر همراه شود.

توصیه سفرهای ناز

کاخ گلستان را بهتر است فقط یک کاخ سلطنتی نبینید؛ این مجموعه  روایت معماری و هنر ایران در دوره‌ای است که کشور از سنت‌های معماری گذشته به سوی تجربه‌های جدید و تأثیرات اروپایی حرکت می‌کرد  . هنگام بازدید، به تفاوت میان بناهای قدیمی‌تر مانند ایوان تخت مرمر و ساختمان‌های متأخرتر مانند شمس‌العماره توجه کنید. همچنین آینه‌کاری، کاشی‌کاری، نقاشی و ترکیب عناصر ایرانی و اروپایی در تالارها را با دقت ببینید؛ زیرا ارزش اصلی کاخ گلستان در همین لایه‌های تاریخی و هنری نهفته است.

پرسش‌های متداول درباره کاخ گلستان

کاخ گلستان کجاست؟

کاخ گلستان در مرکز تاریخی تهران و در محدوده ارگ تاریخی و بازار تهران قرار دارد. موقعیت آن در قلب بافت تاریخی پایتخت باعث شده این مجموعه با بسیاری از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی مرکز تهران ارتباط نزدیکی داشته باشد.

کاخ گلستان مربوط به چه دوره‌ای است؟

ریشه‌های مجموعه به دوره صفویه بازمی‌گردد، اما بخش عمده بناهای شاخص امروزی در دوره زندیه و قاجار شکل گرفته‌اند. ویژگی‌های اصلی معماری و تزئینات مجموعه عمدتاً به قرن نوزدهم و دوره قاجار مربوط می‌شوند. ( UNESCO World Heritage Centre )

مهم‌ترین بناهای کاخ گلستان کدام‌اند؟

ایوان تخت مرمر، خلوت کریمخانی، تالار سلام، تالار آینه، تالار عاج، تالار برلیان، شمس‌العماره، عمارت بادگیر، تالار الماس و کاخ ابیض از مهم‌ترین بناهای باقی‌مانده در مجموعه هستند. یونسکو نیز هشت ساختار اصلی مجموعه را به عنوان اجزای کلیدی کاخ گلستان معرفی کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

کاخ گلستان چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟

کاخ گلستان در سال ۲۰۱۳ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این اثر بر اساس معیارهای (ii)، (iii) و (iv) در فهرست جهانی قرار گرفت. ( UNESCO World Heritage Centre )

چرا کاخ گلستان اهمیت جهانی دارد؟

مهم‌ترین دلیل اهمیت جهانی کاخ گلستان، ترکیب کم‌نظیر هنر و معماری ایرانی با تأثیرات اروپایی در دوره قاجار است. این مجموعه همچنین یکی از کامل‌ترین شواهد باقی‌مانده از هنر، معماری و فرهنگ درباری دوره قاجار به شمار می‌رود. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع و مراجع

منابع رسمی و بین‌المللی

مرکز میراث جهانی یونسکو، پرونده «کاخ گلستان».

اسناد کمیته میراث جهانی یونسکو درباره ثبت کاخ گلستان.

منابع فارسی

مطالعات و گزارش‌های منتشرشده درباره تاریخ، معماری و مجموعه بناهای کاخ گلستان توسط نهادهای میراث فرهنگی ایران.

منابع انگلیسی

اسناد ارزیابی و پرونده ثبت جهانی کاخ گلستان در مرکز میراث جهانی یونسکو.

موقعیت روی نقشه

مختصات بالا بر اساس مختصات ثبت‌شده برای کاخ گلستان در پرونده میراث جهانی یونسکو تنظیم شده است؛ یونسکو موقعیت این اثر را 35°40′49.32″N, 51°25′13.84″E اعلام کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

در زمان شاه عباس اول صفوی چهارباغ و چنارستانی در بخش شمالی آن احداث شد و عمارت سلطنتی را در آن بنا نمودند که امروزه چیزی از آن بر جای نمانده است. کهن ترین بناهای موجود در مجموعه ی گلستان ایوان تخت مرمر و خلوت کریمخانی متعلق به کریمخان زند است. 

در دوران قاجار این کاخ گسترش فراوانی یافت و محل سکونت شاهان قاجار گردید. در دوران پهلوی اول بخش های بزرگی از ارگ تهران از جمله حصار دور آن، سردر باب عالی، ساختمان دفتر استیفا، نگارخانه، تکیه ی دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمان های اندرونی تخریب و از این کاخ جهت مراسم رسمی و محل اقامت رؤسای جمهور و مهمانان ویژه ی خارجی استفاده شد. 

از بناهایی که در گذشته در کاخ گلستان وجود داشته است می توان به عمارت اندرونی، خوابگاه ناصری، تالار خاقان مغفور، عمارت خروجی، عمارت صندوق خانه و رختدارخانه ی سلطنتی اشاره کرد. در حال حاضر بناهایی نظیر ایوان تخت مرمر، خلوت کریمخانی، اتاق موزه (تالار سلام) و حوضخانه ی آن، تالار آیینه، تالار عاج یا سفره خانه، تالار برلیان یا تشریفات، ساختمان کتابخانه، عمارت شمس العماره، عمارت بادگیر و حوضخانه ی وسیع آن، تالار الماس، کاخ ابیض، چادرخانه با انواع سبک ها و زیباترین تزیینات معماری در این کاخ قابل مشاهده است. 

قسمت های مختلف این کاخ به موزه های مردم شناسی تبدیل شده است و آثار به جای مانده از مجموعه های سلطنتی دوران مختلف، کتابخانه و بخش های پژوهشی و اداری در آن ها قرار دارد.