ارگ بم؛ بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان

معرفی ارگ بم

ارگ بم یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی استان کرمان و یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری خشتی ایران است که در شهر بم قرار دارد. این مجموعه تاریخی در واقع یک شهر دژمانند و مستحکم بوده که بخش حاکم‌نشین آن در مرتفع‌ترین قسمت قرار داشته و به همین دلیل در گذر زمان، کل مجموعه با نام «ارگ بم» شناخته شده است. ساختار ارگ از لایه‌های مختلف تاریخی تشکیل شده و شواهد موجود، ریشه‌های شکل‌گیری آن را تا دوره هخامنشی و حتی پیش از آن دنبال می‌کنند. شکوفایی اصلی ارگ و شهر بم در سده‌های هفتم تا یازدهم میلادی، هم‌زمان با قرار گرفتن بم در مسیرهای مهم تجاری و رونق تولید ابریشم و منسوجات پنبه‌ای، اتفاق افتاده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

ارگ بم فقط یک قلعه نظامی نیست، بلکه مجموعه‌ای شهری با ساختاری پیچیده شامل بخش‌های مسکونی، حکومتی، مذهبی، تجاری و دفاعی بوده است. دیوارهای بلند، برج‌های متعدد، دروازه‌های ورودی، بازار، مسجد، حمام، مدرسه، کاروانسرا، اصطبل، سربازخانه و خانه‌های مردم عادی و اعیان، اجزای مختلف این شهر تاریخی را تشکیل می‌دادند. استفاده گسترده از خشت خام، گل و تکنیک‌های سنتی ساخت‌وساز باعث شده است که ارگ بم به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری بومی خشتی در جهان تبدیل شود. این مجموعه در سال ۲۰۰۴ همراه با منظر فرهنگی بم در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. ( UNESCO World Heritage Centre )

اطلاعات سریع ارگ بم

مجموعه «بم و منظر فرهنگی آن» در سال ۲۰۰۴ با چهار معیار فرهنگی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این محدوده علاوه بر ارگ بم، بخش‌هایی از منظر تاریخی، سامانه‌های قنات، نخلستان‌ها و دیگر عناصر مرتبط با شکل‌گیری و استمرار حیات در واحه بم را نیز دربرمی‌گیرد. ( UNESCO World Heritage Centre )

تاریخچه ارگ بم

پیشینه تاریخی بم

شواهد تاریخی و باستان‌شناختی نشان می‌دهد که پیشینه بم بسیار قدیمی‌تر از دوره اسلامی است و ریشه‌های شکل‌گیری ارگ به دوره هخامنشی بازمی‌گردد. موقعیت بم در جنوب شرقی فلات ایران و در نزدیکی مسیرهای ارتباطی میان ایران، آسیای مرکزی و مناطق جنوبی، از همان دوران به این منطقه اهمیت ویژه‌ای بخشیده بود. وجود منابع آب زیرزمینی و سامانه‌های قنات نیز امکان شکل‌گیری یک واحه آباد در میان محیط خشک و بیابانی را فراهم کرد. یونسکو ریشه‌های بم را تا سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد دنبال می‌کند و از شواهد بسیار قدیمی سامانه‌های قنات در این منطقه یاد کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

اهمیت بم در دوره‌های بعد افزایش یافت و شهر به تدریج به یکی از مراکز مهم تجاری منطقه تبدیل شد. ارگ در این دوره‌ها نه‌تنها نقش یک دژ دفاعی را ایفا می‌کرد، بلکه مرکز حکومتی و اجتماعی شهر نیز بود. قرار گرفتن بم در مسیرهای تاریخی تجارت، امکان ارتباط آن را با مناطق مختلف فراهم کرد و تولید محصولات ارزشمندی مانند ابریشم و منسوجات پنبه‌ای نیز به رونق اقتصادی آن کمک کرد. همین ترکیب موقعیت جغرافیایی، منابع آب و فعالیت تجاری باعث شد بم برای چندین قرن یکی از مهم‌ترین شهرهای واحه‌ای جنوب شرقی ایران باشد. ( UNESCO World Heritage Centre )

ارگ بم در دوره اسلامی

اوج شکوفایی تاریخی ارگ بم و شهر پیرامون آن در فاصله سده‌های هفتم تا یازدهم میلادی شکل گرفت. در این دوره بم در محل تلاقی مسیرهای تجاری مهم قرار داشت و ارتباط آن با راه‌های منتهی به آسیای مرکزی، خلیج فارس و دیگر مناطق، اهمیت اقتصادی آن را افزایش داده بود. ساختار شهری ارگ نیز در همین دوره به مجموعه‌ای پیچیده از محله‌های مسکونی، بازار، بناهای مذهبی و بخش حکومتی تبدیل شد. برج‌ها و دیوارهای دفاعی، علاوه بر حفاظت از شهر، سیمای ویژه‌ای به ارگ بخشیده بودند. ( UNESCO World Heritage Centre )

در داخل ارگ، بخش‌های مختلف شهر بر اساس جایگاه اجتماعی و کارکردشان سازمان یافته بودند. خانه‌های مردم عادی در کنار خانه‌های بزرگ‌تر و مجلل‌تر قرار داشتند و در قسمت مرتفع مجموعه، بخش حاکم‌نشین و ساختمان‌های مرتبط با حکومت مستقر بود. وجود مسجد، بازار، حمام، مدرسه، کاروانسرا و دیگر فضاهای عمومی نشان می‌دهد که ارگ بم شهری کامل و پویا بوده و زندگی روزمره مردم در درون دیوارهای آن جریان داشته است.

معماری ارگ بم

معماری خشتی ارگ

مهم‌ترین ویژگی معماری ارگ بم استفاده گسترده از خاک و خشت در ساخت بناهاست. در ساخت دیوارها و ساختمان‌های مجموعه از تکنیک‌هایی مانند چینه و خشت خام استفاده شده و برای ایجاد سقف‌ها نیز طاق‌ها و گنبدهای خشتی به کار رفته‌اند. این شیوه ساخت با شرایط اقلیمی گرم و خشک منطقه سازگاری بالایی داشته و به دلیل ضخامت دیوارها، امکان ایجاد محیطی نسبتاً مناسب در برابر گرمای شدید روز و سرمای شب را فراهم می‌کرده است. یونسکو ارگ بم را برجسته‌ترین نمونه یک شهر مستحکم قرون وسطایی می‌داند که با تکنیک بومی چینه و خشت خام ساخته شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

در معماری ارگ، خشت تنها یک ماده ساختمانی ساده نبود، بلکه تمام ساختار شهری بر اساس قابلیت‌های همین مصالح شکل گرفته بود. دیوارهای ضخیم، برج‌ها، گذرگاه‌ها، خانه‌ها و فضاهای عمومی با استفاده از خاک و خشت ساخته شده بودند و مهارت استادکاران در شکل دادن به این مصالح، امکان ایجاد یک شهر بزرگ و چندلایه را فراهم کرده بود. استمرار این شیوه معماری در بم اهمیت زیادی دارد، زیرا دانش ساخت بناهای خشتی بخشی از میراث فنی و فرهنگی منطقه محسوب می‌شود.

ساختار دفاعی ارگ

ارگ بم ساختاری کاملاً دفاعی داشت و دیوارهای بلند و برج‌های متعدد پیرامون آن را فراگرفته بودند. این عناصر دفاعی از مهم‌ترین ویژگی‌های ظاهری مجموعه هستند و در گذشته امکان کنترل رفت‌وآمد و حفاظت از شهر را فراهم می‌کردند. قرار گرفتن بخش حاکم‌نشین در ارتفاع بالاتر نیز باعث می‌شد قسمت مرکزی حکومت از موقعیت دفاعی مناسبی برخوردار باشد.

در ساختار دفاعی ارگ، دیوارهای پیرامونی، برج‌های دیده‌بانی و ورودی‌های کنترل‌شده در کنار یکدیگر عمل می‌کردند. مسیرهای داخلی نیز به گونه‌ای طراحی شده بودند که دسترسی به بخش‌های مختلف مجموعه تحت کنترل باشد. این سازمان‌دهی نشان می‌دهد که ارگ بم هم‌زمان یک سکونتگاه شهری و یک دژ نظامی بوده و معماری آن بر اساس نیازهای دفاعی و اجتماعی شکل گرفته است.

بخش‌های مختلف ارگ بم

بخش حاکم‌نشین

بخش حاکم‌نشین در مرتفع‌ترین قسمت ارگ قرار گرفته و یکی از مهم‌ترین قسمت‌های مجموعه تاریخی محسوب می‌شود. این بخش محل استقرار فرمانروا و نیروهای نظامی و اداری وابسته به حکومت بوده و از نظر دفاعی نیز موقعیت مناسبی داشته است. قرار گرفتن این قسمت در ارتفاع بالاتر باعث می‌شد حاکم‌نشین بر بخش‌های مختلف شهر و مسیرهای پیرامون اشراف داشته باشد.

در این قسمت بناهایی مانند محل اقامت حاکم، سربازخانه، اصطبل، خانه فرمانده قشون و برخی تأسیسات مرتبط با اداره مجموعه قرار داشته است. خانه حاکم و عمارت چهارفصل نیز از بناهای شاخص این قسمت بوده‌اند. چنین سازمانی نشان می‌دهد که ارگ بم تنها یک محل اقامت حاکم نبوده، بلکه مجموعه‌ای کامل برای اداره سیاسی و نظامی شهر در اختیار داشته است.

بخش مسکونی

بخش مسکونی ارگ شامل خانه‌های متعلق به گروه‌های مختلف اجتماعی بوده است. خانه‌های عمومی معمولاً به صورت متصل به یکدیگر ساخته می‌شدند و ارتباط میان آنها با گذرهای داخلی برقرار بود، در حالی که خانه‌های اعیان‌نشین فضای معماری گسترده‌تر و امکانات بیشتری داشتند. این تفاوت در ساخت خانه‌ها، بازتابی از ساختار اجتماعی شهر بم در دوره‌های تاریخی مختلف است.

خانه‌های مسکونی با توجه به اقلیم منطقه طراحی شده بودند و دیوارهای ضخیم خشتی نقش مهمی در ایجاد آسایش حرارتی داشتند. حیاط مرکزی، اتاق‌های پیرامونی و فضاهای نیمه‌باز از عناصر رایج معماری خانه‌های سنتی این منطقه بوده‌اند. به همین دلیل، معماری مسکونی ارگ بم را می‌توان بخشی از دانش بومی سازگار با اقلیم کویری دانست.

بازار و فضاهای عمومی

بازار یکی از مهم‌ترین قسمت‌های ارگ بم بوده و نقش اقتصادی و اجتماعی مهمی در زندگی شهروندان داشته است. قرار گرفتن بم در مسیرهای تجاری باعث شده بود بازار این شهر محل دادوستد کالاها و محصولات محلی و منطقه‌ای باشد. رونق تجارت ابریشم و منسوجات نیز در شکوفایی اقتصادی شهر نقش مهمی داشته است.

در کنار بازار، بناهایی مانند حمام، مدرسه، مسجد و کاروانسرا قرار داشتند که نیازهای مختلف مردم و مسافران را پاسخ می‌دادند. وجود این مجموعه فضاها نشان می‌دهد که ارگ بم یک شهر کامل بوده و زندگی اجتماعی، مذهبی و اقتصادی در داخل آن جریان داشته است.

مسجد و بناهای مذهبی

مسجد از عناصر مهم ساختار شهری ارگ بم بوده و نشان‌دهنده جایگاه فعالیت‌های مذهبی در زندگی ساکنان مجموعه است. مسجد تاریخی ارگ از بناهای مهم بخش شهری به شمار می‌آمد و در کنار دیگر فضاهای عمومی قرار داشت. وجود بناهای مذهبی در داخل ارگ، ارتباط میان ساختار شهری و زندگی اجتماعی مردم را نشان می‌دهد.

در کنار مسجد، بناهای مذهبی دیگری نیز در منظر فرهنگی بم وجود داشته‌اند که بعضی از آنها خارج از محدوده اصلی ارگ قرار دارند. یونسکو از جمله به آرامگاه امامزاده زید و امامزاده عسیری در محدوده منظر فرهنگی بم اشاره کرده است که نشان‌دهنده تداوم اهمیت مذهبی این منطقه در دوره‌های اسلامی است. ( UNESCO World Heritage Centre )

قنات و شکل‌گیری شهر بم

نقش قنات در زندگی مردم

یکی از مهم‌ترین دلایل شکل‌گیری و استمرار حیات شهر بم در محیط خشک منطقه، وجود سامانه‌های قنات بوده است. قنات‌ها آب را از منابع زیرزمینی به سطح زمین منتقل می‌کردند و امکان کشاورزی، ایجاد نخلستان‌ها و تأمین آب مورد نیاز ساکنان را فراهم می‌ساختند. بدون این شبکه پیچیده آبرسانی، شکل‌گیری یک شهر بزرگ و پایدار در چنین محیط خشکی بسیار دشوار بود.

سامانه‌های قنات بم تنها تأسیسات فنی برای انتقال آب نبودند، بلکه با ساختار اقتصادی و اجتماعی شهر ارتباط مستقیم داشتند. کشاورزی، باغداری، نخلستان‌ها و سکونت مردم همگی به مدیریت منابع آب وابسته بودند. یونسکو نیز قنات‌های بم را از شواهد مهم تحول فناوری مدیریت آب در ایران طی بیش از دو هزار سال دانسته است. ( UNESCO World Heritage Centre )

نخلستان‌های بم

نخلستان‌های پیرامون بم بخش مهمی از منظر فرهنگی این منطقه را تشکیل می‌دهند و ارتباط میان شهر تاریخی و محیط طبیعی آن را نشان می‌دهند. آب قنات‌ها امکان شکل‌گیری این نخلستان‌ها را در محیط خشک فراهم کرده بود و کشاورزی در کنار معماری خشتی، دو عنصر اصلی شکل‌دهنده به منظر تاریخی بم محسوب می‌شوند.

این ارتباط میان انسان، آب، کشاورزی و معماری یکی از دلایلی است که یونسکو محدوده ثبت‌شده را تنها به ارگ محدود نکرده است. «بم و منظر فرهنگی آن» نمونه‌ای از تعامل طولانی انسان با محیط کویری و استفاده هوشمندانه از منابع طبیعی برای ایجاد یک سکونتگاه پایدار است. ( UNESCO World Heritage Centre )

زلزله سال ۱۳۸۲ و آسیب به ارگ بم

زلزله و تخریب ارگ

در بامداد ۵ دی ۱۳۸۲، زلزله‌ای شدید شهر بم و ارگ تاریخی آن را به شدت تحت تأثیر قرار داد. بخش‌های گسترده‌ای از ساختار خشتی ارگ فرو ریخت و قسمت‌هایی از دیوارها، برج‌ها و بناهای داخلی آسیب جدی دیدند. شدت خسارت به اندازه‌ای بود که پس از ثبت جهانی مجموعه در سال ۲۰۰۴، ارگ بم هم‌زمان در فهرست میراث جهانی در معرض خطر نیز قرار گرفت.

با وجود گستردگی تخریب، زلزله موجب آشکار شدن برخی لایه‌های تاریخی و معماری پنهان مجموعه نیز شد. پس از حادثه، همکاری‌های گسترده‌ای میان ایران، یونسکو و متخصصان و نهادهای بین‌المللی برای بررسی، حفاظت و بازسازی ارگ شکل گرفت. ژاپن، ایتالیا و فرانسه از جمله کشورهایی بودند که در روند مطالعات و حفاظت از میراث بم مشارکت داشتند. یونسکو نیز از همان سال‌های نخست پس از زلزله، برنامه‌های حفاظتی و بازسازی را در همکاری با ایران دنبال کرد. ( UNESCO World Heritage Centre )

روند مرمت و بازسازی

بازسازی ارگ بم به دلیل ماهیت خشتی بنا و اهمیت حفظ اصالت آن، پروژه‌ای بسیار پیچیده بود. کارشناسان تلاش کردند تا در مرمت‌ها از مصالح و روش‌های سنتی استفاده شود و در عین حال، مقاومت سازه‌ها در برابر خطرات لرزه‌ای افزایش پیدا کند. در این روند، مطالعات علمی درباره رفتار خشت، ملات، دیوارها و سازه‌های خشتی نیز گسترش یافت.

هدف مرمت تنها بازسازی ظاهری ارگ نبود، بلکه حفظ ساختار تاریخی، اصالت مصالح و دانش سنتی معماری خشتی اهمیت ویژه‌ای داشت. همین رویکرد باعث شد پروژه حفاظت از بم به یکی از مطالعات مهم جهانی درباره حفاظت از معماری خشتی در برابر زلزله تبدیل شود. ( UNESCO World Heritage Centre )

ثبت جهانی ارگ بم

بم و منظر فرهنگی آن در یونسکو

«بم و منظر فرهنگی آن» در سال ۲۰۰۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و هم‌زمان به دلیل خسارت‌های ناشی از زلزله در فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار گرفت. این ثبت جهانی بر اساس چهار معیار فرهنگی (ii)، (iii)، (iv) و (v) انجام شد که به تبادل ارزش‌های انسانی، گواهی استثنایی بر یک سنت فرهنگی، نمونه برجسته یک سکونتگاه و تعامل انسان با محیط طبیعی مربوط هستند. ( UNESCO World Heritage Centre )

ثبت جهانی تنها به دلیل عظمت ارگ انجام نشده است، بلکه مجموعه‌ای از عوامل شامل معماری خشتی، موقعیت تاریخی بم در مسیرهای تجاری، سامانه قنات، نخلستان‌ها و ارتباط میان انسان و محیط کویری در ارزش جهانی این اثر نقش دارند. به همین دلیل، نام رسمی پرونده یونسکو «بم و منظر فرهنگی آن» است و ارگ بم تنها مهم‌ترین عنصر این مجموعه گسترده محسوب می‌شود.

خروج از فهرست میراث در معرض خطر

پس از سال‌ها فعالیت حفاظتی و مرمتی، کمیته میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۳ تصمیم گرفت «بم و منظر فرهنگی آن» را از فهرست میراث جهانی در معرض خطر خارج کند. این تصمیم پس از ارزیابی پیشرفت‌های انجام‌شده در زمینه حفاظت، تثبیت سازه‌ها و مدیریت مجموعه اتخاذ شد. خروج از این فهرست به معنای پایان عملیات حفاظت نیست، بلکه نشان‌دهنده آن است که وضعیت مدیریت و حفاظت مجموعه به سطح قابل قبول‌تری رسیده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

چرا ارگ بم اهمیت جهانی دارد؟

شاهکار معماری خشتی

ارگ بم را می‌توان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری خشتی جهان دانست؛ زیرا در این مجموعه، خشت و خاک تنها برای ساخت چند بنا استفاده نشده، بلکه یک شهر کامل با ساختار دفاعی، مسکونی، مذهبی و اقتصادی با همین مصالح شکل گرفته است. دیوارهای عظیم، برج‌های متعدد، خانه‌ها، گذرها و فضاهای عمومی، مجموعه‌ای پیچیده را ایجاد کرده‌اند که نمونه‌ای کم‌نظیر از شهرسازی سنتی در محیط خشک به شمار می‌رود.

اهمیت ارگ همچنین در استمرار دانش معماری خشتی آن است. بسیاری از روش‌های ساخت بناهای خشتی که در ارگ دیده می‌شود، نتیجه تجربه چندین نسل از استادکاران منطقه بوده است. همین پیوند میان معماری، اقلیم، منابع طبیعی و دانش بومی یکی از مهم‌ترین دلایل جایگاه ارگ بم در فهرست میراث جهانی است. ( UNESCO World Heritage Centre )

بهترین زمان بازدید از ارگ بم

فصل مناسب سفر

با توجه به قرار گرفتن بم در منطقه‌ای گرم و خشک، فصل‌های پاییز و زمستان معمولاً برای بازدید از ارگ و دیگر جاذبه‌های تاریخی منطقه شرایط مناسب‌تری دارند. در بهار نیز هوای منطقه می‌تواند برای سفر مناسب باشد، اما با نزدیک شدن به تابستان، گرمای هوا افزایش پیدا می‌کند و بازدید از یک محوطه تاریخی وسیع در فضای باز دشوارتر می‌شود.

برای بازدید بهتر، ساعات ابتدایی روز یا نزدیک غروب انتخاب مناسبی است؛ زیرا تابش شدید آفتاب در میانه روز می‌تواند زمان حضور در محوطه را محدود کند. اختصاص چند ساعت برای بازدید نیز اهمیت دارد، زیرا ارگ بم مجموعه‌ای بسیار گسترده است و دیدن ساختارهای مختلف آن به زمان کافی نیاز دارد.

توصیه سفرهای ناز

ارگ بم را نباید فقط یک قلعه تاریخی در نظر گرفت؛  این مجموعه در حقیقت تصویر کاملی از یک شهر ایرانی در محیط کویری است  . هنگام بازدید، علاوه بر دیوارهای دفاعی و بخش حاکم‌نشین، به ساختار خانه‌ها، بازار، مسجد، مسیرهای داخلی و ارتباط ارگ با نخلستان‌ها و سامانه‌های قنات توجه کنید. ارزش واقعی بم در همین ارتباط میان معماری و محیط طبیعی آشکار می‌شود. همچنین توجه به آثار مرمت‌شده و بخش‌هایی که پس از زلزله ۱۳۸۲ تثبیت شده‌اند، تصویر روشن‌تری از اهمیت حفاظت از معماری خشتی ایران به دست می‌دهد.

پرسش‌های متداول درباره ارگ بم

ارگ بم کجاست؟

ارگ بم در شهر بم، در استان کرمان و در جنوب شرقی ایران قرار دارد. شهر بم در محیطی کویری و در جنوب فلات ایران واقع شده و منظر فرهنگی آن با نخلستان‌ها، قنات‌ها و رشته‌کوه‌های پیرامون ارتباط نزدیکی دارد. ( UNESCO World Heritage Centre )

ارگ بم متعلق به چه دوره‌ای است؟

ریشه‌های ارگ بم تا دوره هخامنشی بازمی‌گردد و حتی شواهدی از پیشینه قدیمی‌تر نیز مطرح شده است. با این حال، مهم‌ترین دوره شکوفایی ارگ و شهر بم به سده‌های هفتم تا یازدهم میلادی مربوط می‌شود. ( UNESCO World Heritage Centre )

ارگ بم با چه مصالحی ساخته شده است؟

مصالح اصلی ارگ بم خشت خام، گل و چینه است و در بخش‌هایی نیز از آجر، سنگ و چوب استفاده شده است. معماری خشتی و استفاده از طاق‌ها و گنبدهای خشتی از ویژگی‌های شاخص این مجموعه است.

ارگ بم چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟

«بم و منظر فرهنگی آن» در سال ۲۰۰۴ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و در همان زمان به دلیل آسیب‌های ناشی از زلزله سال ۲۰۰۳ در فهرست میراث جهانی در معرض خطر نیز قرار گرفت. این اثر در سال ۲۰۱۳ از فهرست در معرض خطر خارج شد. ( UNESCO World Heritage Centre )

آیا ارگ بم در زلزله سال ۱۳۸۲ تخریب شد؟

بله. زلزله ۵ دی ۱۳۸۲ خسارت بسیار سنگینی به ارگ بم و شهر تاریخی وارد کرد و بخش‌هایی از دیوارها، برج‌ها و بناهای خشتی فرو ریخت. پس از آن، برنامه گسترده‌ای برای حفاظت، تثبیت و مرمت مجموعه با همکاری ایران و نهادها و متخصصان بین‌المللی آغاز شد. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع و مراجع

منابع رسمی و بین‌المللی

مرکز میراث جهانی یونسکو، پرونده «بم و منظر فرهنگی آن».

اسناد یونسکو درباره حفاظت، مرمت و وضعیت حفاظتی ارگ بم.

منابع فارسی

مطالعات و گزارش‌های میراث فرهنگی درباره ارگ بم، شهر تاریخی بم و منظر فرهنگی آن.

منابع انگلیسی

اسناد پژوهشی یونسکو و گزارش‌های فنی مربوط به معماری خشتی، مرمت و حفاظت ارگ بم.

موقعیت روی نقشه

مختصات بالا برای خود ارگ بم تنظیم شده است، نه مرکز شهر بم. منابع جغرافیایی، موقعیت ارگ را حدود 29.1157 شمالی و 58.3679 شرقی ثبت کرده‌اند؛ در حالی که مختصات رسمی یونسکو برای کل «بم و منظر فرهنگی آن» به صورت 29°07′00.588″ شمالی و 58°22′00″ شرقی ارائه شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )