تکیه بیگلربیگی کرمانشاه؛ شاهکار آینه‌کاری قاجاری در قلب بافت تاریخی شهر

تکیه بیگلربیگی کجاست؟

تکیه بیگلربیگی یکی از بناهای ارزشمند دوره قاجار در کرمانشاه است که در محله تاریخی فیض‌آباد و در محدوده بافت قدیم شهر قرار دارد. این بنا برخلاف برخی از جاذبه‌های شناخته‌شده کرمانشاه، حتی برای بسیاری از مردم شهر نیز چندان شناخته‌شده نیست و در کوچه‌ای نسبتاً پنهان از خیابان مدرس قرار گرفته است. همین قرارگیری در میان کوچه‌های قدیمی، خانه‌های تاریخی و بناهای فرسوده، باعث می‌شود ورود به تکیه تجربه‌ای متفاوت داشته باشد؛ زیرا پس از عبور از سردر و دالان نسبتاً تاریک، ناگهان حیاط وسیع و عمارت رنگارنگ تکیه در برابر چشم بازدیدکننده ظاهر می‌شود.

تکیه بیگلربیگی علاوه بر ارزش معماری، یکی از بناهای مهم مذهبی و اجتماعی کرمانشاه نیز به شمار می‌رود. این مجموعه در گذشته محل برگزاری مراسم مذهبی و عزاداری‌های محرم بوده و حیاط مرکزی آن پذیرای جمعیت زیادی از عزاداران می‌شده است. امروزه نیز مهم‌ترین بخش‌های باقی‌مانده بنا، از جمله شاه‌نشین و حسینیه، تصویری از جایگاه اجتماعی و مذهبی تکیه در ساختار شهری دوره قاجار ارائه می‌کنند. این بنا در سال ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و پس از خریداری و مرمت توسط میراث فرهنگی، در سال ۱۳۸۳ به عنوان موزه مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

تاریخچه تکیه بیگلربیگی

ساخت تکیه بیگلربیگی به عبدالله‌خان فراش‌باشی، ملقب به بیگلربیگی ، از مقامات دوره مظفرالدین‌شاه قاجار، نسبت داده می‌شود. بنای اصلی در سال ۱۳۱۵ هجری قمری ساخته شد و تزئینات گچ‌بری و آینه‌کاری آن نیز در سال‌های بعد تکمیل شد. عبدالله‌خان علاوه بر استفاده از بنا به عنوان محل برگزاری مراسم مذهبی، بخش‌هایی از مجموعه را برای سکونت خانواده و اداره امور خود در نظر گرفته بود.

معماری تکیه در عین برخورداری از ویژگی‌های عمومی بناهای قاجاری، رنگ‌وبوی بومی کرمانشاه را نیز حفظ کرده است. در بخش غربی مجموعه، فضایی با معماری نزدیک به الگوهای دوره زندیه دیده می‌شود که به عنوان هشتی و محل دارالحکومه عبدالله‌خان و محل زندگی اعضای خانواده او مورد استفاده قرار می‌گرفته است. ترکیب فضاهای مذهبی، مسکونی و حکومتی در یک مجموعه، یکی از ویژگی‌هایی است که تکیه بیگلربیگی را از یک حسینیه معمولی فراتر می‌برد.

معماری تکیه بیگلربیگی

مجموعه تکیه شامل  سردر، هشتی، راهرو، حیاط مرکزی، حوض، باغچه‌ها، اتاق‌ها، گنبدخانه، شاه‌نشین، حوضخانه و حیاط خلوت است. دسترسی به بنا از سه ورودی امکان‌پذیر بوده که ورودی اصلی در ضلع جنوب‌شرقی قرار دارد. سردر ورودی با مقرنس‌های گچی و گچ‌بری‌های ظریف تزئین شده و طاق‌نماهایی در دو سوی آن قرار گرفته‌اند.

پس از ورود به بنا، هشتی قرار دارد که فضای واسط میان ورودی و بخش‌های داخلی است. طاقچه‌های دیوارها و تزئینات آجری سقف، جلوه‌ای خاص به این بخش داده‌اند و از هشتی، دالانی نسبتاً طولانی بازدیدکننده را به حیاط مرکزی هدایت می‌کند. سقف دالان نیز با تزئینات معقلی آراسته شده است. این طراحی باعث می‌شود فضای بنا به تدریج برای بازدیدکننده آشکار شود و حیاط مرکزی پس از عبور از فضای بسته و تاریک دالان، جلوه‌ای چشمگیر پیدا کند.

حیاط مرکزی و اتاق‌های تکیه

حیاط مرکزی تکیه در سطحی پایین‌تر از خیابان قرار گرفته و در مرکز آن حوض بزرگی وجود دارد. اطراف حیاط را اتاق‌ها و تالارهای مختلف احاطه کرده‌اند و دسترسی به آنها از طریق پلکان‌هایی صورت می‌گیرد که از حیاط بالا می‌روند. مجموعاً حدود ۲۴ اتاق در اطراف حیاط قرار داشته که هرکدام دارای طاقچه‌های متعدد بوده‌اند.

بخش‌هایی از طبقه دوم دارای سقف کوتاه هستند و احتمالاً برای انبار یا نگهداری وسایل استفاده می‌شده‌اند. در ضلع شمال‌شرقی حیاط نیز آشپزخانه‌ای قرار داشته که در زمان برگزاری مراسم محرم برای تهیه غذا و پذیرایی از عزاداران مورد استفاده قرار می‌گرفته است. این جزئیات نشان می‌دهد که تکیه تنها محل عبادت نبوده، بلکه مجموعه‌ای اجتماعی بوده که برای برگزاری مراسم و پذیرایی از مردم امکانات لازم را در خود جای داده بود.

شاه‌نشین تکیه بیگلربیگی

در طبقه نخست بخش شمالی بنا، شاه‌نشین قرار دارد که یکی از فضاهای شاخص معماری تکیه محسوب می‌شود. این اتاق به حیاط مشرف است و ارسی چوبی زیبا با شیشه‌های رنگین ، نمای آن را چشمگیر کرده است. دو طرف ارسی با ستون‌نماهای گچی تزئین شده و فضای داخلی شاه‌نشین نیز پوشیده از گچ‌بری‌هایی با نقوش هندسی و گیاهی، قاب‌بندی‌های تزئینی و نقش‌هایی مانند عقاب است.

در قسمت بالای شاه‌نشین کتیبه‌ای گچی با عبارت «یا اباعبدالله الحسین» و تاریخ ۱۲۶۲ دیده می‌شود که احتمالاً به زمان تکمیل بخشی از تزئینات مربوط است. به نظر می‌رسد این فضا علاوه بر کارکرد تشریفاتی، محل دیدار و پذیرایی بیگلربیگی از مهمانان بوده و اتاق‌های اطراف برای استراحت مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

آینه‌کاری گنبدخانه؛ مهم‌ترین ویژگی تکیه

مهم‌ترین و مشهورترین بخش تکیه بیگلربیگی، گنبدخانه حسینیه است. فضای داخلی این بخش با آینه‌کاری‌های گسترده و ظریف پوشانده شده و انعکاس نور در قطعات کوچک آینه، جلوه‌ای خیره‌کننده ایجاد می‌کند. همین آینه‌کاری را می‌توان مهم‌ترین ویژگی بصری بنا دانست؛ تزئینی که در کنار گچ‌بری، ارسی‌ها و کاشی‌کاری، هویت معماری تکیه را شکل داده است.

حسینیه دارای ایوانی نسبتاً بزرگ است که از طریق پلکان سنگی به حیاط مرکزی متصل می‌شود. در این قسمت ستون‌های چوبی با پوشش گچی و سقف دارای تزئینات منبت‌کاری دیده می‌شود. ورودی اصلی حسینیه نیز با در چوبی بزرگ و ارسی زیبا ساخته شده است. آینه‌کاری فضای حسینیه به استاد محمدعلی تهرانی نسبت داده شده و در ضلع جنوبی آن ارسی زیبایی با شیشه‌های الوان قرار دارد که به حیاط کوچک‌تری راه پیدا می‌کند.

حوضخانه و معماری اقلیمی

در زیر بخش شمالی بنا، حوضخانه و فضاهای تابستانی قرار گرفته‌اند. این قسمت در مقایسه با حوضخانه‌های شهرهای کویری ابعاد چندان بزرگی ندارد؛ موضوعی که با شرایط اقلیمی کرمانشاه ارتباط دارد. پنجره‌های مشبک معروف به زنبوری در این بخش به تهویه طبیعی کمک می‌کردند و نقش نوعی بادگیر را بر عهده داشتند.

حوضخانه و فضای استراحت تابستانی با تیرهای چوبی پوشیده شده‌اند و طراحی آنها نشان می‌دهد که معماران بنا تلاش کرده‌اند از امکانات طبیعی برای ایجاد هوای مطبوع استفاده کنند. این ویژگی در کنار ضخامت دیوارها، فضاهای زیرزمینی و حیاط مرکزی، نمونه‌ای از سازگاری معماری سنتی با شرایط اقلیمی منطقه است.

ستون‌های خاص و تزئینات داخلی

در یکی از اتاق‌های طبقه بالای تکیه، دو ستون گچی زیبا قرار گرفته که از نظر فرم و تزئینات از عناصر قابل توجه بنا هستند. پایه ستون‌ها مربع‌شکل است، اما ساقه آنها با شیارهای پیچشی شکل متفاوتی پیدا کرده و سرستون‌ها با نقوش گیاهی تزئین شده‌اند.

در مجموع، گچ‌بری، آینه‌کاری، مقرنس، آجرکاری، ارسی، منبت‌کاری و کاشی‌کاری در کنار یکدیگر مجموعه‌ای متنوع از هنرهای تزئینی دوره قاجار را در تکیه بیگلربیگی شکل داده‌اند. ویژگی مهم این تزئینات، ترکیب الگوهای رایج دوره قاجار با سلیقه و سنت‌های معماری بومی کرمانشاه است.

موزه خط و کتابت

پس از مرمت بنا، در سال ۱۳۸۳ تکیه بیگلربیگی با عنوان موزه خط و کتابت مورد بهره‌برداری قرار گرفت. در این موزه مجموعه‌ای از اسناد، مدارک تاریخی، نسخه‌های خطی و آثار مرتبط با تاریخ خانواده بیگلربیگی نگهداری می‌شود و شاه‌نشین بنا نیز به عنوان یکی از فضاهای اصلی موزه برای بازدید عموم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وجود این موزه باعث شده تکیه بیگلربیگی علاوه بر ارزش معماری و مذهبی، اهمیت فرهنگی و پژوهشی نیز پیدا کند. بازدیدکننده در اینجا می‌تواند هم‌زمان با معماری یک خانه ـ تکیه قاجاری آشنا شود و مجموعه‌ای از اسناد و نوشته‌های تاریخی را نیز مشاهده کند.

موزه پارینه‌سنگی زاگرس

یکی دیگر از بخش‌های مهم مجموعه، موزه پارینه‌سنگی زاگرس است که در تکیه بیگلربیگی قرار دارد. این موزه به معرفی یافته‌های مربوط به دوران پارینه‌سنگی و پیش از تاریخ اختصاص دارد و اهمیت آن از این جهت است که زاگرس یکی از مناطق مهم مطالعات مربوط به سکونت انسان‌های اولیه در خاورمیانه محسوب می‌شود.

به همین دلیل، بازدید از تکیه بیگلربیگی تنها تجربه‌ای درباره معماری قاجاری نیست؛ بلکه می‌توان در یک مجموعه، فاصله‌ای بسیار طولانی از تاریخ منطقه را دنبال کرد؛ از زندگی انسان‌های پیش از تاریخ در زاگرس تا معماری و فرهنگ اجتماعی کرمانشاه در دوره قاجار.

تکیه بیگلربیگی در محرم

تکیه بیگلربیگی در اصل با کارکرد مذهبی و برگزاری مراسم عزاداری شکل گرفته بود و حیاط وسیع آن در ماه محرم میزبان عزاداران می‌شد. حتی در گذشته در فصل زمستان در حیاط تکیه چادر برپا می‌کردند تا مراسم عزاداری و پذیرایی از مردم امکان‌پذیر باشد.

فضاهای مختلف بنا نیز متناسب با این کارکرد طراحی شده بودند. آشپزخانه برای تهیه غذای مراسم، اتاق‌ها برای استقرار افراد و بخش‌هایی از حسینیه برای حضور بانوان و نگهداری وسایل مراسم مورد استفاده قرار می‌گرفت. به این ترتیب، تکیه را می‌توان بخشی از ساختار اجتماعی و مذهبی محله تاریخی فیض‌آباد دانست.

موقعیت تکیه در بافت تاریخی کرمانشاه

تکیه بیگلربیگی در محله فیض‌آباد و محدوده خیابان مدرس قرار دارد؛ منطقه‌ای که بخشی از بافت تاریخی کرمانشاه را در خود جای داده است. مسیر رسیدن به تکیه از میان کوچه‌های قدیمی می‌گذرد و همین موضوع بخشی از تجربه بازدید است.

در نزدیکی تکیه، مجموعه‌ای از بناها و فضاهای تاریخی کرمانشاه قرار دارند و می‌توان بازدید از آن را با گشت‌وگذار در بازار سنتی شهر و بناهای مذهبی و تاریخی اطراف ترکیب کرد. این موقعیت به‌خصوص برای علاقه‌مندان به معماری شهری و بافت‌های تاریخی جذاب است.

فاصله تکیه بیگلربیگی تا جاذبه‌های کرمانشاه

فاصله‌ها تقریبی هستند و بسته به مسیر و شرایط ترافیکی تغییر می‌کنند.

توصیه سفرهای ناز

توصیه سفرهای ناز: تکیه بیگلربیگی را از آن دسته بناهایی بدانید که ارزشش تنها با دیدن عکس‌های آن مشخص نمی‌شود. مهم‌ترین تجربه این مجموعه، ورود از یک کوچه قدیمی و عبور از سردر و دالان نسبتاً تاریک و سپس روبه‌رو شدن با حیاط و گنبدخانه‌ای پوشیده از آینه‌کاری است. اگر به معماری قاجار، خانه‌های تاریخی، هنرهای تزئینی و تاریخ اجتماعی کرمانشاه علاقه دارید، این بنا را حتماً در کنار تکیه معاون‌الملک، مسجد عمادالدوله و بازار تاریخی کرمانشاه در برنامه خود قرار دهید.

پرسش‌های متداول

تکیه بیگلربیگی مربوط به چه دوره‌ای است؟

این بنا از آثار دوره قاجار است و ساخت آن به عبدالله‌خان فراش‌باشی، ملقب به بیگلربیگی، نسبت داده می‌شود.

مهم‌ترین ویژگی معماری تکیه بیگلربیگی چیست؟

آینه‌کاری گسترده گنبدخانه حسینیه مهم‌ترین ویژگی تزئینی این بناست و در کنار گچ‌بری، ارسی و آجرکاری، جلوه خاصی به آن بخشیده است.

در تکیه بیگلربیگی چه موزه‌هایی وجود دارد؟

در این مجموعه موزه خط و کتابت و موزه پارینه‌سنگی زاگرس قرار دارند.

آیا تکیه بیگلربیگی در فهرست آثار ملی ثبت شده است؟

بله، این بنا در سال ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

تکیه بیگلربیگی کجای کرمانشاه قرار دارد؟

این تکیه در  محله تاریخی فیض‌آباد، در محدوده خیابان مدرس و بافت قدیم کرمانشاه قرار دارد.

منابع و مراجع

منابع فارسی

منابع پژوهشی درباره معماری دوره قاجار، تکیه‌های تاریخی کرمانشاه و تاریخ محله فیض‌آباد.

منابع رسمی ایران

وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمانشاه.

منابع انگلیسی

پژوهش‌های مرتبط با معماری قاجاری، بناهای مذهبی ایران و مطالعات باستان‌شناسی زاگرس.

منابع روسی

مطالعات ایران‌شناسی و پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناختی درباره منطقه زاگرس و کرمانشاه.

موقعیت روی نقشه