مقدمه
خورهه یکی از کهنترین محوطههای باستانی استان مرکزی است که در نزدیکی روستایی به همین نام، در شمال شرقی شهرستان محلات قرار دارد. این محوطه به دلیل دو ستون سنگی بلند با سرستونهای الهامگرفته از معماری ایونیک، شهرت ویژهای در میان آثار باستانی ایران دارد؛ ستونهایی که سالها باعث شده بود محوطه خورهه به عنوان بقایای یک معبد یا آتشکده سلوکی معرفی شود.
با این حال، پژوهشهای باستانشناختی جدیدتر تصویر متفاوتی ارائه میکنند. کاوشهای انجامشده در خورهه شواهد کافی برای نسبت دادن بنا به یک معبد سلوکی پیدا نکردهاند و یافتههای معماری و سفالی بیشتر به یک مجموعه معماری اشکانی، احتمالاً یک کوشک یا خانه اربابی متعلق به یک صاحبمنصب محلی اشاره دارند. بر اساس پژوهش ایرانیکا، تاریخ اصلی بنای موجود را میتوان به سدههای دوم تا سوم میلادی، در دوره اشکانی، نسبت داد؛ هرچند حضور یافتههایی از دوره سلوکی و تداوم استفاده از محوطه در دورههای بعدی نشان میدهد که تاریخ این منطقه پیچیدهتر از یک دوره مشخص است. همین تفاوت میان برداشتهای قدیمی و نتایج پژوهشهای جدید، خورهه را به یکی از محوطههای جذاب برای علاقهمندان به باستانشناسی ایران تبدیل کرده است.
خورهه کجاست؟
محوطه باستانی خورهه در مجاورت روستای خورهه، در بخش مرکزی شهرستان محلات استان مرکزی قرار دارد. این روستا در درهای میان ارتفاعات منطقه قرار گرفته و رودخانه فصلی قمرود نیز از نزدیکی آن عبور میکند.
خورهه حدود ۴۸ کیلومتر با شمال شرقی شهر محلات فاصله دارد و در مسیر ارتباطی میان منطقه محلات و جاده قم ـ اصفهان قرار گرفته است. ایرانیکا فاصله خورهه را حدود ۱۲ کیلومتر در جنوبغربی دودهک در مسیر جاده تهران ـ اصفهان گزارش کرده است.
موقعیت طبیعی خورهه نیز بخشی از جذابیت آن است. محوطه در میان کوههای منطقه قرار دارد و چشمانداز کوهستانی اطراف، در کنار باغها و زمینهای کشاورزی روستا، فضای متفاوتی نسبت به بسیاری از محوطههای باستانی مرکزی ایران ایجاد کرده است.
نام خورهه به چه معناست؟
برای نام «خورهه» معانی مختلفی پیشنهاد شده است. در برخی منابع گردشگری، این واژه با مفهوم «محل برآمدن خورشید» یا «منطقه ییلاقی» مرتبط دانسته شده است. با این حال، درباره ریشه دقیق واژه و ارتباط آن با زبانهای باستانی نمیتوان با قطعیت یک معنا را به عنوان نظر نهایی پذیرفت.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، قدمت استقرار انسانی در منطقه و جایگاه خورهه در مسیرهای تاریخی مرکز ایران است؛ منطقهای که از گذشته در ارتباط با مسیرهای میان فلات مرکزی، قم، همدان و نواحی جنوبیتر قرار داشته است.
محوطه باستانی خورهه چه زمانی ساخته شد؟
قدمت و کاربری خورهه از مهمترین موضوعات مورد بحث میان باستانشناسان است.
در گذشته، به دلیل شکل ستونها و سرستونهای ایونیک، بنا به دوره سلوکی نسبت داده میشد و حتی عنوان «معبد سلوکی» برای آن به کار میرفت. ارنست هرتسفلد نیز در پژوهشهای اولیه خود خورهه را مجموعهای معبدی از دوره سلوکی تصور کرده بود.
اما کاوشهای بعدی تصویر متفاوتی ارائه کردند. بررسیهای باستانشناختی نشان دادهاند که سفالهای شاخص دوره اشکانی در محوطه فراواناند، در حالی که شواهد کافی برای نسبت دادن خود ساختمان اصلی به دوره سلوکی وجود ندارد. بر همین اساس، پژوهشهای جدیدتر بنا را بیشتر به دوره اشکانی نسبت میدهند.
ایرانیکا تاریخ مجموعه اصلی را حدود سده دوم تا سوم میلادی و در دوره اشکانی میداند و احتمال میدهد بنا نوعی کوشک یا خانه اربابی متعلق به یک صاحبمنصب محلی بوده باشد. بنابراین، در معرفی خورهه بهتر است به جای بیان قطعی «معبد سلوکی»، از عنوان محوطه باستانی خورهه با معماری متأثر از سنت ایونیک و هویت عمدتاً اشکانی استفاده شود.
آیا خورهه معبد بوده است؟
این پرسش یکی از مهمترین ابهامهای تاریخی خورهه است. در نوشتههای قدیمیتر، وجود ستونهای ایونیک باعث شد بنا به عنوان معبدی متعلق به دوره سلوکی معرفی شود. اما کاوشهای منظمتر نشان دادند که ساختار محوطه تنها به یک فضای آیینی محدود نمیشده است.
کاوشهای علی حاکمی در سال ۱۹۵۵ نشان داد که مجموعه اصلی شامل یک ساختمان جنوبی با ایوان ستوندار، اتاقهای جانبی و حیاط و همچنین ساختمانی در بخش شمالی با راهروها و یک فضای مرکزی بزرگ بوده است. یک مجموعه معماری دیگر نیز در حدود ۲۵۰ متری غرب بخش اصلی شناسایی شده که هنوز به طور کامل کاوش نشده است.
وجود اتاقهای متعدد، راهروها، فضاهای خدماتی و ساختار حیاطدار، با یک مجموعه اقامتی یا اربابی سازگاری بیشتری دارد. به همین دلیل، برخی پژوهشگران آن را کوشک یا خانه اربابی دانستهاند. البته این به معنای حذف کامل احتمال وجود عناصر آیینی در محوطه نیست؛ بلکه نشان میدهد عنوان «معبد» برای کل مجموعه، با شواهد فعلی، قطعی نیست.
کاوشهای باستانشناسی خورهه
خورهه سابقهای طولانی در مطالعات باستانشناسی ایران دارد. نخستین بررسیهای جدی محوطه در دوره قاجار و در زمان ناصرالدین شاه انجام شد.
ناصرالدین شاه در سال ۱۸۵۹ میلادی از منطقه دیدن کرد و دستور کاوش محدود در محل ستونها را داد. در این سفر، از عملیات کاوش نیز عکاسی شد؛ تصاویری که امروز از اسناد ارزشمند تاریخ باستانشناسی ایران محسوب میشوند و بخشی از آنها در مجموعه کاخ گلستان نگهداری شدهاند. ناصرالدین شاه بار دیگر در سال ۱۸۹۲ میلادی به موضوع ستونهای خورهه توجه کرد و گروهی را برای بررسی بیشتر آنها اعزام کرد.
اما نخستین کاوش علمی مهم محوطه در سال ۱۹۵۵ میلادی به سرپرستی علی حاکمی انجام شد. این کاوش، اطلاعات مهمی درباره ساختار معماری خورهه به دست داد و نشان داد که مجموعه بسیار پیچیدهتر از یک معبد ساده است. در دهههای بعد نیز پژوهشها و کاوشهای دیگری به سرپرستی باستانشناسانی مانند مهدی رهبر انجام شد و شناخت بیشتری از دورههای مختلف استقرار در محوطه به دست آمد.
ستونهای خورهه؛ مشهورترین بخش محوطه
مهمترین و شناختهشدهترین بقایای خورهه، دو ستون سنگی بلندی هستند که در بخش جنوبی مجموعه باقی ماندهاند. این ستونها از سنگ تراشخورده ساخته شدهاند و هر ستون از چند قطعه سنگ استوانهای تشکیل شده است. در بالای آنها نیز سرستونهایی با ویژگیهای الهامگرفته از شیوه ایونیک دیده میشود.
وجود این سرستونها یکی از مهمترین دلایلی بود که پژوهشگران اولیه، خورهه را با معماری یونانی و دوره سلوکی مرتبط دانستند. با این حال، بررسیهای بعدی نشان داد که گرچه طراحی ستونها از سنت ایونیک تأثیر گرفته، شیوه سنگتراشی و تناسبات آنها با نمونههای اصیل یونانی تفاوتهایی دارد و به نظر میرسد ساخت آنها توسط صنعتگران محلی انجام شده باشد. این موضوع نمونه جالبی از تأثیر متقابل فرهنگهای ایرانی و هلنیستی در دورههای پس از ورود سلوکیان به ایران است.
ستونهای خورهه چگونه ساخته شدهاند؟
هر ستون از چند قطعه سنگ روی هم قرار گرفته تشکیل شده است. در محور قطعات، سوراخها یا حفرههایی چهارگوش ایجاد شده بود که برای قرار گرفتن قطعات چوبی و اتصال بخشهای ستون به یکدیگر کاربرد داشتهاند.
مطابق بررسیهای باستانشناختی، ستونها دارای پایه، ساقه چندقطعهای و سرستونهایی با فرم ایونیک بودهاند. بخش ایوان ستوندار ساختمان حدود ۱۹٫۲۸ متر طول و ۶٫۵ متر عرض داشته و در مجموع ۱۲ ستون در دو ردیف قرار داشتهاند. امروزه تنها دو ستون از این مجموعه پابرجا ماندهاند. این دو ستون، اگرچه تنها بخش کوچکی از معماری اصلی هستند، تصویری از شکوه ساختمان اولیه به دست میدهند.
ایوان ستوندار خورهه
ایوان ستوندار یکی از مهمترین بخشهای معماری خورهه بوده است. بر اساس یافتههای کاوش، این ایوان در بخش جنوبشرقی ساختمان اصلی قرار داشته و دارای ۱۲ ستون بوده است.
ساختمان اصلی حدود ۵۰ متر در ۳۵ متر وسعت داشته و بر روی پیهای سنگی ساخته شده بوده است. بخشهایی از ساختمان با خشت خام ساخته شده بود و در کنار ایوان ستوندار، اتاقها، راهروها و حیاط نیز قرار داشتند. این ساختار باعث شده است که برخی پژوهشگران، خورهه را نه یک معبد مستقل، بلکه نوعی مجموعه اقامتی یا اربابی بدانند.
معماری خورهه؛ آمیزهای از ایران و جهان هلنی
یکی از جذابترین جنبههای خورهه، ترکیب عناصر معماری محلی ایران با الگوهای معماری هلنیستی است. سرستونهای ایونیک در نگاه نخست یادآور معماری یونانی هستند؛ اما استفاده از مصالح و روشهای ساخت محلی، تناسبات متفاوت و ترکیب آنها با ساختار یک مجموعه حیاطدار ایرانی، نشان میدهد که نمیتوان بنا را صرفاً یک اثر یونانی دانست.
خورهه نمونهای ارزشمند از دورهای است که در آن عناصر فرهنگی و هنری جهان هلنیستی با سنتهای معماری ایران در تعامل بودند. به همین دلیل، اهمیت خورهه تنها در قدمت آن نیست؛ بلکه این محوطه یکی از شواهد مهم برای مطالعه چگونگی جذب و بومیسازی عناصر معماری یونانی در ایران باستان است.
اتاقها، راهروها و فضاهای داخلی
در کاوشهای خورهه بقایای چندین اتاق، راهرو و فضای داخلی شناسایی شده است. ساختمان اصلی دارای اتاقهایی در اطراف حیاط و ایوان ستوندار بوده و راهروها، فضاهای مختلف مجموعه را به یکدیگر متصل میکردهاند. بقایای پلکان نیز نشان میدهد که بخشی از ساختمان دارای دسترسی به سطوح بالاتر بوده است. در کاوشها همچنین یک اتاق دارای اجاق شناسایی شد که میتواند نشانهای از کاربری روزمره و اقامتی مجموعه باشد. وجود چنین فضاهایی یکی از دلایلی است که پژوهشهای جدیدتر، تفسیر خورهه به عنوان خانه اربابی یا کوشک را جدیتر از فرضیه معبد مستقل میدانند.
یافتههای باستانشناسی خورهه
کاوشهای انجامشده در خورهه مجموعهای متنوع از یافتههای باستانشناختی را آشکار کردهاند. از جمله این یافتهها میتوان به انواع سفالینهها، پیهسوزهای سفالی، کوزههای دستهدار، اشیای تزئینی، قطعات شیشهای و فلزی و بقایای انسانی اشاره کرد.
سفالهای دوره اشکانی در محوطه اهمیت ویژهای دارند و یکی از شواهد اصلی برای بازنگری در تاریخگذاری و کاربری ساختمان به شمار میروند. ایرانیکا نیز تأکید میکند که در کاوشهای منظم، سفالهای اشکانی فراوانی به دست آمده و شواهد قابل توجهی برای نسبت دادن ساختمان اصلی به دوره سلوکی مشاهده نشده است. برخی بقایای انسانی نیز به دورههای متأخرتر مربوط میشوند و نشان میدهند که محوطه پس از پایان کاربری اصلی خود نیز برای مدتی مورد استفاده قرار گرفته است.
خورهه پس از دوره اشکانی
شواهد باستانشناختی نشان میدهد که فعالیت در محوطه خورهه پس از پایان دوره اشکانی نیز ادامه داشته است. بر اساس پژوهشهای ایرانیکا، مجموعه اصلی احتمالاً پس از افول اشکانیان دیگر به شکل اولیه مورد استفاده قرار نگرفت و محوطه در دورههای بعدی با تدفینها و فعالیتهای دیگر روبهرو شد. بقایای تدفینهای متعلق به دوره اسلامی نیز در این محوطه شناسایی شده است. وجود یک سنگنوشته مربوط به دوره سلجوقی در محدوده خورهه نیز نشان میدهد که این منطقه در دوره اسلامی همچنان اهمیت و حضور انسانی داشته است.
مرمت و حفاظت از خورهه
نخستین اقدامات مرمتی و بازسازی علمی محوطه در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی آغاز شد و در دهههای بعد نیز عملیات کاوش و حفاظت ادامه پیدا کرد.
دو ستون باقیمانده، به دلیل قرار گرفتن در فضای باز، در معرض عوامل طبیعی مانند بارش، تغییرات دمایی و رشد گلسنگها قرار دارند. حفاظت از این ستونها اهمیت ویژهای دارد، زیرا آنها از معدود عناصر عمودی باقیمانده از ساختمان اصلی هستند. در دورههای اخیر نیز اقداماتی برای ساماندهی محوطه، خواناسازی بخشهای معماری، هدایت آبهای سطحی و حفاظت از ستونها انجام شده است.
وضعیت ثبتی خورهه
محوطه تاریخی خورهه از نخستین آثار تاریخی ثبتشده استان مرکزی در فهرست آثار ملی ایران است. این اثر در ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ثبت ۱۳۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. از نظر یونسکو، خورهه در حال حاضر در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده و در فهرست موقت میراث جهانی نیز پرونده مستقلی ندارد .
بنابراین وضعیت ثبتی آن چنین است:
نوع ثبت | وضعیت |
|---|---|
فهرست آثار ملی ایران | ثبتشده |
شماره ثبت ملی | ۱۳۱ |
تاریخ ثبت ملی | ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی |
میراث جهانی یونسکو | ثبت نشده |
فهرست موقت یونسکو | ثبت نشده |
جاذبههای طبیعی و تاریخی اطراف خورهه
خورهه تنها به محوطه باستانی خود محدود نمیشود و طبیعت کوهستانی اطراف آن نیز برای گردشگران جذاب است.
- غار شاهبلبل از جاذبههای طبیعی منطقه است که در میان ارتفاعات اطراف خورهه قرار گرفته است.
- غار تاریخی لوراخ گاو نیز از دیگر نقاط مورد توجه در منطقه خورهه به شمار میرود.
- چشمه وزوان یا چشمه شوره از دیگر جاذبههای طبیعی محدوده است.
- امامزاده هفتایوان نیز از مکانهای مذهبی و فرهنگی پیرامون خورهه محسوب میشود.
در کنار این جاذبهها، طبیعت کوهستانی، باغها و چشماندازهای اطراف روستا، فرصت مناسبی برای تجربه فضای روستایی و طبیعی منطقه فراهم میکنند.
خورهه و شهرستان محلات
یکی از مزیتهای سفر به خورهه، امکان ترکیب آن با دیگر جاذبههای شهرستان محلات است.
- چشمههای آبگرم محلات یکی از شناختهشدهترین جاذبههای گردشگری منطقه هستند و میتوان پس از بازدید از خورهه، برنامه سفر را به سمت آبگرم ادامه داد.
- آتشکده آتشکوه در نزدیکی نیمور نیز از مهمترین آثار باستانی شهرستان محلات است و از نظر تاریخی میتواند در کنار خورهه قرار گیرد.
به این ترتیب، خورهه میتواند بخشی از یک برنامه ایرانشناسی در جنوب استان مرکزی باشد؛ برنامهای که در آن باستانشناسی، طبیعت، آبگرم و میراث فرهنگی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
صنایع دستی و خوراکیهای محلی خورهه
در منطقه خورهه و روستاهای اطراف، بافت سنتی زندگی روستایی هنوز در برخی زمینهها قابل مشاهده است. قالی و قالیچههای کوچک، کرباس و جورابهای پشمی از جمله صنایع دستی محلی هستند که در منابع گردشگری برای منطقه ذکر شدهاند.
از خوراکیهای محلی نیز میتوان به نان شاته، فتیر، نان شیری و انواع آشهای محلی اشاره کرد. آش جو، آش بیبی سهشنبه، ترخینه شیر، آبگوشت، کالجوش، اشکنه، خورش کرفس، خورش کنگر و خورش بامیه از غذاهای معرفیشده برای منطقه هستند. اگر سفر شما با اقامت در روستا یا بازدید از مناطق اطراف همراه باشد، تجربه غذاهای محلی میتواند بخشی از جذابیت سفر به خورهه باشد.
بهترین زمان سفر به خورهه
بهار و اوایل پاییز معمولاً زمان مناسبی برای بازدید از خورهه هستند. در بهار، طبیعت اطراف روستا سرسبزتر است و هوای منطقه برای بازدید از محوطه باستانی و جاذبههای طبیعی مطلوبتر خواهد بود.
تابستان در طول روز میتواند گرم باشد؛ بنابراین بهتر است بازدید از محوطه در ساعات ابتدایی صبح یا اواخر عصر انجام شود. زمستان نیز به دلیل ارتفاع و شرایط کوهستانی منطقه میتواند سرد باشد و پیش از حرکت باید وضعیت جاده و شرایط آبوهوایی بررسی شود.
راه دسترسی به خورهه
برای رسیدن به خورهه از سمت محلات میتوان در مسیر محلات به آبگرم حرکت کرد و سپس وارد مسیر روستای خورهه شد. بخش قابل توجهی از مسیر دسترسی به روستا آسفالته است.
مسیر دیگر از سمت جاده قم ـ اصفهان است. در نزدیکی دودهک میتوان وارد مسیر خورهه شد؛ روستا در فاصله حدود ۱۲ کیلومتری از دودهک قرار دارد. ایرانیکا نیز موقعیت خورهه را در حدود ۱۲ کیلومتری جنوبغربی دودهک در مسیر جاده تهران ـ اصفهان گزارش کرده است. به دلیل قرار گرفتن محوطه در منطقه روستایی، استفاده از خودروی شخصی یا وسیله نقلیه دربست برای بازدید معمولاً راحتتر از اتکا به حملونقل عمومی است.
مدت زمان پیشنهادی برای بازدید
برای بازدید از خود محوطه باستانی خورهه حدود یک ساعت زمان مناسب است. اگر قصد عکاسی، بررسی دقیق ستونها و خواندن اطلاعات محوطه را داشته باشید، زمان بیشتری اختصاص دهید.
اگر بازدید از غارها، طبیعت اطراف، آبگرم محلات یا آتشکده آتشکوه نیز در برنامه باشد، بهتر است خورهه را در قالب یک برنامه یکروزه یا چندساعته گستردهتر در شهرستان محلات قرار دهید.
نکات مهم بازدید از محوطه باستانی خورهه
خورهه یک محوطه باستانشناختی حساس است و بقایای آن به شدت در برابر فرسایش طبیعی و دخالت انسانی آسیبپذیر هستند. هنگام بازدید نباید روی دیوارهها یا بقایای معماری حرکت کرد یا سنگها و قطعات سفال و اشیای احتمالی را جابهجا کرد.
دو ستون باقیمانده مهمترین عناصر معماری محوطه هستند و باید از لمس، تکیه دادن یا نزدیک شدن خارج از مسیرهای تعیینشده به آنها خودداری شود. همچنین به دلیل قرار گرفتن محوطه در فضای باز، همراه داشتن آب، کلاه، کفش مناسب و پوشش متناسب با فصل توصیه میشود.
توصیه سفرهای ناز
خورهه برای مسافرانی که به دنبال جاذبههای مشهور و پررفتوآمد هستند، شاید در نگاه نخست مقصدی معمولی به نظر نرسد؛ اما برای علاقهمندان به ایرانشناسی و باستانشناسی یکی از محوطههای ارزشمند استان مرکزی است.
پیشنهاد سفرهای ناز این است که خورهه را همراه با آتشکده آتشکوه، آبگرم محلات و جاذبههای طبیعی منطقه در یک مسیر قرار دهید. این ترکیب، تصویری کاملتر از تاریخ و طبیعت شهرستان محلات ارائه میدهد.
هنگام بازدید نیز بهتر است به جای تمرکز صرف بر عنوان قدیمی «معبد خورهه»، به پرسشهای باستانشناختی محوطه توجه کنید: چرا معماری ایونیک در این نقطه از ایران دیده میشود؟ ساختمان اصلی چه کاربردی داشته است؟ و چگونه عناصر معماری هلنیستی با سنتهای محلی ترکیب شدهاند؟ همین پرسشها خورهه را از یک محوطه با چند ستون باقیمانده، به یک سند ارزشمند برای شناخت تعامل فرهنگی ایران با جهان هلنیستی تبدیل میکند.
پرسشهای متداول درباره خورهه محلات
خورهه محلات کجاست؟
خورهه در شمال شرقی شهرستان محلات، در استان مرکزی و در مجاورت روستای خورهه قرار دارد. این محوطه حدود ۴۸ کیلومتر با شهر محلات فاصله دارد.
خورهه مربوط به کدام دوره تاریخی است؟
محوطه خورهه دورههای مختلفی را دربرمیگیرد؛ اما پژوهشهای جدید، ساختمان اصلی باقیمانده را عمدتاً به دوره اشکانی، بهویژه حدود سده دوم تا سوم میلادی، نسبت میدهند.
آیا خورهه یک معبد سلوکی است؟
این عنوان در پژوهشهای قدیمیتر رایج بود، اما کاوشهای جدیدتر آن را تأیید نکردهاند. شواهد فعلی بیشتر با یک مجموعه اقامتی یا خانه اربابی دوره اشکانی سازگار است، هرچند حضور آثار دوره سلوکی در منطقه و تأثیر معماری هلنیستی در بنا اهمیت زیادی دارد.
چند ستون از بنای اصلی خورهه باقی مانده است؟
از ایوان ستوندار اصلی که در مجموع ۱۲ ستون داشته، امروزه دو ستون سنگی باقی مانده است. هر ستون از چند قطعه سنگ تشکیل شده و دارای سرستونی با ویژگیهای ایونیک است.
خورهه در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است؟
بله. محوطه خورهه در ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۳۱ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته است.
آیا خورهه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
خیر. خورهه در حال حاضر در فهرست میراث جهانی یونسکو یا فهرست موقت آن ثبت نشده است.
مهمترین جاذبههای اطراف خورهه کداماند؟
غار شاهبلبل، غار تاریخی لوراخ گاو، چشمه وزوان یا چشمه شوره و امامزاده هفتایوان از جاذبههای اطراف خورهه هستند. آبگرم محلات و آتشکده آتشکوه نیز در برنامه سفر گستردهتر به شهرستان محلات قابل بازدید هستند.
منابع و مراجع
منابع فارسی
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و مستندات مربوط به ثبت آثار ملی ایران.
ویزیت ایران ، معرفی خورهه و جاذبههای تاریخی و طبیعی منطقه.
منابع رسمی و بینالمللی
مستندات ثبت اثر در فهرست آثار ملی ایران، شماره ثبت ۱۳۱.
منابع انگلیسی
Encyclopaedia Iranica ، مدخل Khorheh ، نوشته علی موسوی؛ شامل بررسی تاریخچه کاوشها، معماری، یافتههای باستانشناختی و بازنگری در تفسیر بنا.
Smithsonian Institution، National Museum of Asian Art Archives ، مجموعه تصاویر ارنست هرتسفلد از ستونها و سرستونهای خورهه.
موقعیت روی نقشه
نام مکان: محوطه باستانی خورهه محلات
استان: مرکزی
شهرستان: محلات
موقعیت: در مجاورت روستای خورهه، در شمال شرقی شهرستان محلات
دوره تاریخی: عمدتاً اشکانی؛ با شواهدی از دورههای سلوکی و دورههای پس از آن
ثبت ملی: بله
شماره ثبت ملی: ۱۳۱
تاریخ ثبت ملی: ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی
ثبت جهانی یونسکو: خیر
← موقعیت محوطه باستانی خورهه روی نقشه:
مشاهده موقعیت محوطه باستانی خورهه محلات روی نقشه
دیدگاه خود را بنویسید