آرامگاه باباطاهر همدان؛ یادمان شاعر دوبیتی‌های عارفانه

آرامگاه باباطاهر کجاست؟

آرامگاه باباطاهر در میدان باباطاهر، در بخش شمال‌غربی شهر همدان و بر فراز تپه‌ای کم‌ارتفاع قرار دارد. این آرامگاه رو به دامنه‌های الوند ساخته شده و در اطراف آن فضای سبز و محوطه‌ای وسیع شکل گرفته است. موقعیت بنا در یکی از محورهای تاریخی همدان باعث شده آرامگاه باباطاهر در کنار ارزش ادبی و معماری، یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های شهری این شهر نیز باشد. ( Yalda Med Tour )

باباطاهر؛ عارف و دوبیتی‌سرای نامدار همدان

باباطاهر عریان از مشهورترین شاعران و عارفان ایران در اواخر سده چهارم و میانه سده پنجم هجری قمری است. درباره سال تولد و وفات او اطلاعات قطعی و یکسانی در منابع تاریخی وجود ندارد، اما هم‌زمانی او با دوره سلجوقیان و به‌ویژه دیدارش با طغرل سلجوقی از مهم‌ترین شواهد تاریخی درباره زندگی اوست.

کهن‌ترین گزارش شناخته‌شده درباره دیدار باباطاهر و طغرل در کتاب راحة‌الصدور اثر راوندی آمده است. این گزارش که در سال ۵۹۹ هجری قمری نوشته شده، از دیدار آن دو در همدان در سال ۴۴۷ یا ۴۵۰ هجری قمری سخن می‌گوید. ( Visit Iran )

باباطاهر بیش از هر چیز به دلیل دوبیتی‌های عارفانه و زبان ساده و تأثیرگذار اشعارش شهرت دارد. مجموعه‌ای از دوبیتی‌ها و سخنان قصار به او منسوب شده است، هرچند درباره تعداد دقیق آثار و انتساب همه دوبیتی‌ها به باباطاهر میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.

تاریخچه آرامگاه باباطاهر

آرامگاه باباطاهر در طول تاریخ چندین بار بازسازی شده است. حمدالله مستوفی از نخستین نویسندگانی است که از مزار باباطاهر در همدان یاد کرده است. بر اساس گزارش‌های تاریخی و شواهد معماری، آرامگاه قدیمی در سده ششم هجری به صورت برجی آجری و هشت‌ضلعی ساخته شده بود.

این بنای قدیمی در گذر زمان آسیب دید و در اوایل سده چهاردهم خورشیدی رو به ویرانی گذاشت. در دوره رضاشاه، در سال ۱۳۱۷ خورشیدی، بنایی ساده جایگزین آن شد و در سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۱ نیز عملیات مرمت و بازسازی روی آرامگاه انجام گرفت.

سرانجام در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی تصمیم به ساخت آرامگاهی جدید گرفته شد. طرح بنای کنونی به مهندس محسن فروغی سپرده شد و با همکاری انجمن آثار ملی و شهرداری همدان اجرا شد. بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی احداث شد و مجموعه آرامگاه در تابستان ۱۳۴۹ تکمیل شد. ( Yalda Med Tour )

بنابراین باید میان آرامگاه تاریخی باباطاهر و بنای کنونی آرامگاه تفاوت قائل شد؛ بنای امروزی متعلق به دوره معاصر است، اما محل دفن باباطاهر سابقه‌ای چندصدساله دارد.

معماری آرامگاه باباطاهر

آرامگاه کنونی باباطاهر یکی از نمونه‌های شاخص معماری آرامگاهی معاصر ایران است که در طراحی آن، عناصر معماری سنتی ایران با فناوری و مصالح معماری نوین ترکیب شده‌اند. فرم کلی بنا بر پایه هندسه هشت‌ضلعی شکل گرفته و برج آرامگاه بر روی هشت ستون استوار شده است.

بنای اصلی حدود ۱۰ در ۱۰ متر ابعاد دارد و از مجموعه‌ای از منشورها و عناصر هندسی تشکیل شده است. مدخل‌ها و روزنه‌های نور در میان این عناصر قرار گرفته‌اند و کلاف‌های بتنی داخلی نیز استحکام سازه را تأمین می‌کنند. نمای بیرونی بنا با سنگ سفید پوشیده شده و در بخش‌های مختلف از سنگ گرانیت استفاده شده است. ( Yalda Med Tour )

ارتفاع برج آرامگاه از سطح خیابان حدود ۲۵ متر است. ستون‌های هشت‌گانه، سنگ مزار، کف بنا و پله‌های پیرامونی از سنگ گرانیت حجاری شده‌اند. فرم کلی بنا نیز با استفاده از منشورهای عمودی، حالتی رو به آسمان ایجاد کرده که با کارکرد آرامگاهی آن هماهنگ است.

کاشی‌کاری و دوبیتی‌های باباطاهر

یکی از زیباترین بخش‌های آرامگاه، فضای داخلی آن است. در این قسمت از کاشی‌کاری معرق و تزئینات ظریف استفاده شده و ۲۴ دوبیتی منسوب به باباطاهر روی ۲۴ قطعه سنگ مرمر در پیرامون فضای داخلی آرامگاه نصب شده است. ( ToIran, Tourism Platform )

این ترکیب میان معماری و شعر، ویژگی متفاوت آرامگاه باباطاهر است؛ بازدیدکننده در همان فضایی که شاعر و عارف همدانی به خاک سپرده شده، بخشی از میراث ادبی منسوب به او را نیز مشاهده می‌کند.

در جریان بازسازی‌های گذشته نیز یک لوح کاشی فیروزه‌ای متعلق به سده هفتم هجری با کتیبه‌ای به خط کوفی برجسته کشف شد که امروزه در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود. ( ToIran, Tourism Platform )

آرامگاه مشاهیر در کنار باباطاهر

محوطه آرامگاه تنها به مزار باباطاهر محدود نمی‌شود. شماری از شخصیت‌های علمی و ادبی نیز در پیرامون آن به خاک سپرده شده‌اند. از جمله این افراد می‌توان به مفتون همدانی ، شاعر سده چهاردهم هجری، اشاره کرد.

محمد ابن عبدالعزیز از ادیبان سده سوم، ابوالفتح اسعد میهنی از فقیهان سده ششم و میرزا علی نقی کوثر از دانشمندان سده سیزدهم نیز از شخصیت‌هایی هستند که نام آن‌ها در ارتباط با آرامگاه و محوطه پیرامونی آن ذکر شده است. ( WikiZero )

میدان باباطاهر

آرامگاه در مرکز میدانی وسیع و فضای سبز قرار گرفته است. طراحی این میدان نیز در طرح کلی پروژه آرامگاه مورد توجه محسن فروغی قرار داشت و مجموعه بنا و محوطه پیرامون آن به صورت یک فضای شهری منسجم شکل گرفت.

قرار گرفتن آرامگاه بر فراز تپه و چشم‌انداز آن به سوی الوند، یکی از ویژگی‌های مهم موقعیت بناست. به همین دلیل بازدید از آرامگاه فقط تماشای یک بنای معماری نیست و فضای پیرامونی آن نیز بخشی از تجربه بازدید به شمار می‌آید.

وضعیت ثبتی آرامگاه باباطاهر

آرامگاه باباطاهر در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. در منابع منتشرشده درباره شماره ثبت اختلاف وجود دارد؛ برخی منابع قدیمی‌تر شماره ۱۷۸۰ را ذکر کرده‌اند، اما گزارش جدیدتر منتشرشده از سوی تسنیم و چند منبع گردشگری، شماره ثبت را ۱۸۷۰ اعلام می‌کنند. ( Tasnim News )

با توجه به این اختلاف، برای مقاله نهایی بهتر است شماره ۱۸۷۰ به عنوان شماره ثبت ملی فعلی درج شود و در صورت نیاز در پرونده میراث فرهنگی، شماره دفتر ثبتی نیز به صورت مستقل راستی‌آزمایی شود.

بنابراین آرامگاه باباطاهر در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار ندارد و باید وضعیت آن را «ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران» معرفی کرد.

فاصله آرامگاه باباطاهر تا جاذبه‌های تاریخی همدان

آرامگاه باباطاهر در یکی از محدوده‌های تاریخی شهر همدان قرار دارد و می‌توان بازدید از آن را با چند جاذبه مهم دیگر در یک برنامه شهری ترکیب کرد.

 فاصله‌ها تقریبی هستند و بر اساس مسیر شهری و نقطه دقیق شروع یا مقصد ممکن است تغییر کنند.

بهترین زمان بازدید از آرامگاه باباطاهر

بهار و پاییز بهترین زمان برای بازدید از آرامگاه باباطاهر و گردش در همدان هستند. در فصل بهار، فضای سبز پیرامون آرامگاه جلوه بیشتری دارد و هوای نسبتاً خنک همدان برای پیاده‌روی مناسب است. تابستان نیز به دلیل ارتفاع همدان نسبت به بسیاری از شهرهای ایران، می‌تواند زمان مناسبی برای سفر باشد، هرچند ساعات میانی روز معمولاً برای بازدید از فضای روباز مناسب نیست.

اگر هدف شما شناخت تاریخی همدان است، بهتر است بازدید از آرامگاه باباطاهر را با  هگمتانه، گنبد علویان، بازار تاریخی همدان، آرامگاه ابوعلی سینا و گنجنامه در یک برنامه یک‌روزه یا دو روزه ترکیب کنید.

توصیه سفرهای ناز

آرامگاه باباطاهر را نباید فقط یک بنای یادبود بدانیم. اهمیت این مجموعه از پیوند سه عنصر شکل می‌گیرد: شخصیت باباطاهر، پیشینه تاریخی محل آرامگاه و معماری معاصر بنا . پیشنهاد می‌کنیم هنگام بازدید، ابتدا در محوطه پیرامونی قدم بزنید و چشم‌انداز الوند را ببینید، سپس وارد آرامگاه شوید و ۲۴ دوبیتی حک‌شده بر سنگ‌های مرمر را دنبال کنید. پس از آن، بازدید از گنبد علویان و تپه هگمتانه در همان بخش از شهر می‌تواند ادامه مناسبی برای برنامه تاریخی همدان باشد.

منابع و مراجع

منابع فارسی

منابع منتشرشده درباره تاریخچه و معماری آرامگاه باباطاهر و گزارش‌های گردشگری همدان. ( Yalda Med Tour )

منابع رسمی و خبری

گزارش خبرگزاری تسنیم درباره وضعیت ثبتی و مرمت آرامگاه باباطاهر. ( Tasnim News )

منابع انگلیسی

در این نسخه، برای اطلاعات اصلی مقاله به منابع فارسی و گزارش‌های مرتبط با میراث فرهنگی استناد شده است.

منابع روسی

منبع روسی در این مقاله استفاده نشده است.

موقعیت روی نقشه

نام مکان: آرامگاه باباطاهر
استان: همدان
شهر: همدان
آدرس: میدان باباطاهر، همدان
دوره بنای کنونی: معاصر
معمار: محسن فروغی
ثبت ملی: دارد
شماره ثبت ملی: ۱۸۷۰
تاریخ ثبت: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۶
ثبت جهانی یونسکو: ندارد

← موقعیت آرامگاه باباطاهر روی نقشه: مشاهده در Google Maps