قلعه فورگ کجاست؟
قلعه فورگ که با نام قلعه میرزا رفیعخان نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین دژهای تاریخی خراسان جنوبی است که در شمال روستای فورگ از توابع شهرستان درمیان قرار دارد. این قلعه بر فراز ارتفاعات دامنه کوه مؤمنآباد و در ارتفاع حدود ۱۸۴۰ متری از سطح دریا ساخته شده و از موقعیت آن، چشماندازی گسترده به دره درمیان و دشت اسدیه دیده میشود.
قلعه فورگ از نظر جایگاه تاریخی، معماری دفاعی و موقعیت جغرافیایی یکی از آثار شاخص منطقه به شمار میرود. بنای امروزی قلعه عمدتاً به دوره افشاریه و قاجار مربوط است و در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ۳۴۵۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ( رسانه خبری تحلیلی پرسون )
تاریخچه قلعه فورگ
تاریخ دقیق شکلگیری نخستین سازههای قلعه فورگ به طور قطعی مشخص نیست و نمیتوان تمام ساختار امروزی آن را به یک دوره تاریخی نسبت داد. آنچه در منابع تاریخی و مطالعات مربوط به بنا آمده، نشان میدهد که قلعه در دورههای مختلف توسعه و بازسازی شده و آخرین مرحله مهم معماری آن به دوره افشاریه بازمیگردد. ( یلدامدتور )
ساخت بخش مهمی از قلعه در دوره نادرشاه افشار به فرمان «میرزا بقاخان»، حاکم منطقه درمیان و فورگ، آغاز شد و پس از او پسرش میرزا رفیعخان ادامه ساخت و تکمیل آن را بر عهده گرفت. به همین دلیل، قلعه در دورههای بعد با نام قلعه میرزا رفیعخان نیز شناخته شد. ( Tasnim News )
با این حال، شواهد موجود نشان میدهد که قلعه پیش از دوره افشاریه نیز سابقه داشته و ساختار آن در چند مرحله گسترش یافته است. در یکی از مهمترین شواهد تاریخی بنا، کتیبهای بر آبانبار قلعه تاریخ ۱۱۸۱ خورشیدی را نشان میدهد که از انجام تعمیرات در اوایل دوره قاجار حکایت دارد. بنابراین، آنچه امروز از قلعه دیده میشود حاصل چند مرحله ساخت، توسعه و مرمت است. ( Khabarban )
آیا قلعه فورگ از قلعههای اسماعیلیان بوده است؟
در برخی منابع گردشگری، قلعه فورگ به عنوان یکی از پایگاههای مهم اسماعیلیان پس از قلعه الموت معرفی شده است؛ اما این نسبت از نظر تاریخی قطعی نیست.
پژوهشهای جدیدتر و مطالعات باستانشناختی انجامشده درباره قلعه، این دیدگاه را به چالش کشیدهاند و بر این نکته تأکید دارند که در منابع تاریخی قدیمی، سند روشنی برای معرفی قلعه فورگ به عنوان یکی از قلعههای اسماعیلی وجود ندارد. همچنین موقعیت و ویژگیهای معماری قلعه با بسیاری از دژهای شناختهشده اسماعیلی تفاوت دارد. ( یلدامدتور )
بنابراین در یک مقاله مستند بهتر است قلعه فورگ را دژی تاریخی با ساختار عمدتاً افشاری و قاجاری معرفی کنیم و نسبت دادن قطعی آن به اسماعیلیان را به عنوان یک دیدگاه مورد اختلاف مطرح کنیم.
معماری قلعه فورگ
قلعه فورگ روی بستری سنگی و در شیبی طبیعی ساخته شده و ساختار آن از شرق به غرب امتداد دارد. گستره قلعه حدود ۹۲۰۰ مترمربع گزارش شده و در گذشته دارای ۱۸ برج بوده است؛ اگرچه همه این برجها تا امروز باقی نماندهاند.
مصالح اصلی بنا شامل سنگ، آجر، خشت، گچ، آهک و ساروج است. استفاده از خشت و سنگ در کنار سازههای آجری، ویژگی مشترک بسیاری از بناهای دفاعی شرق ایران است و در قلعه فورگ نیز با توجه به شرایط اقلیمی و مصالح در دسترس منطقه به کار رفته است.
باروهای قلعه دارای کنگرهها و روزنههای دفاعی بودهاند. این روزنهها امکان دیدهبانی و دفاع از دژ را فراهم میکردند و برجهای مدور نیز نقاط مرتفعی برای کنترل مسیرهای پیرامون قلعه ایجاد میکردند.
بخشهای مختلف قلعه فورگ
ساختار قلعه فورگ را میتوان به سه بخش اصلی تقسیم کرد که هر کدام کارکرد متفاوتی داشتهاند.
در بخش شرقی ، که در ارتفاع پایینتر قرار دارد، فضاهایی مانند محل زندگی خدمه، انبار علوفه و آذوقه، محل نگهداری احشام و آبانبار قرار داشته است.
بخش میانی بیشتر کارکرد نظامی و پشتیبانی داشته و محل نگهداری آذوقه و تجهیزات نظامی، استقرار سربازان و برخی فضاهای خدماتی بوده است.
در بخش غربی و مرتفع قلعه ، کهندژ یا شاهنشین قرار داشته است. این قسمت در بالاترین نقطه دژ ساخته شده و محل استقرار حاکم و نزدیکان او بوده است. بخش شاهنشین نسبت به قسمتهای دیگر بهتر حفظ شده و شامل فضاهایی مانند هشتی، راهرو، اصطبل، انبار آذوقه و برجهای نگهبانی بوده است. ( رسانه خبری تحلیلی پرسون )
کهندژ قلعه فورگ
کهندژ را میتوان مهمترین بخش حکومتی قلعه دانست. این قسمت در غربیترین و بلندترین بخش دژ قرار گرفته و به وسیله بارویی مستحکم از دیگر قسمتها جدا میشده است.
در این بخش، علاوه بر محل اقامت حاکم، برجهای دیدهبانی و فضاهای خدماتی نیز وجود داشته است. ساختار مرتفع کهندژ امکان نظارت بر بخشهای مختلف قلعه و همچنین کنترل دشت و مسیرهای اطراف را فراهم میکرد.
بخشهایی از کهندژ در گذشته دو طبقه داشتهاند، اما طبقه دوم در گذر زمان از بین رفته است.
نقبهای زیرزمینی قلعه فورگ
یکی از جذابترین بخشهای دفاعی قلعه فورگ، راههای زیرزمینی یا نقبها است. این مسیرها برای اهداف مختلفی از جمله دسترسی پنهانی، جابهجایی نیرو و ارتباط با خارج از قلعه مورد استفاده قرار میگرفتند.
بر اساس گزارشهای مربوط به کاوشهای قلعه، یکی از نقبها در جنوب دژ قرار داشته و مسیر آن به سمت زمینهای پیرامون قلعه امتداد پیدا میکرده است. نقب دیگری نیز برای ارتباط با منابع آب و مسیرهای بیرونی مورد استفاده قرار میگرفته است. ( Khabarban )
وجود چنین مسیرهایی نشان میدهد که طراحی قلعه تنها به بارو و برجهای دفاعی محدود نبوده و برای شرایط محاصره و امکان خروج یا دسترسی پنهانی نیز تمهیداتی اندیشیده شده بود.
دروازه قلعه فورگ
دروازه اصلی قلعه در بخش شرقی و در پایینترین قسمت دژ قرار دارد. انتخاب این نقطه باعث شده ورود به قلعه از پایین آغاز شود و مسیر حرکت به سمت بخشهای مرتفعتر ادامه پیدا کند.
در پیرامون دروازه، فضاهایی برای نگهبانی و خدمات مورد نیاز قلعه قرار داشته است. قرارگیری دروازه در پایینترین بخش و استقرار شاهنشین در بالاترین قسمت، ساختار دفاعی و سلسلهمراتب فضایی قلعه را به خوبی نشان میدهد.
برجهای قلعه
قلعه فورگ در گذشته ۱۸ برج داشته که بخشی از آنها از میان رفتهاند. برجهای باقیمانده بیشتر در امتداد باروها و نقاط حساس دژ قرار گرفتهاند.
این برجها علاوه بر ایجاد ارتفاع بیشتر برای دیدهبانی، امکان دفاع از دیوارها را نیز فراهم میکردند. کنگرههای بالای باروها و روزنههای تعبیهشده در دیوارها نیز برای حفاظت از مدافعان و کنترل دشمن به کار میرفتند.
آبانبار قلعه فورگ
تأمین آب یکی از مهمترین مسائل در طراحی قلعههای کوهستانی بوده است. در قلعه فورگ نیز آبانبارهایی برای ذخیره آب وجود داشته که در شرایط محاصره و دورههای کمآبی اهمیت زیادی داشتهاند.
کتیبهای که بر یکی از آبانبارهای قلعه باقی مانده، تاریخ ۱۱۸۱ خورشیدی را نشان میدهد و از تعمیر بنا در اوایل دوره قاجار خبر میدهد. این کتیبه یکی از شواهد مهم برای شناخت مراحل مرمت قلعه است. ( Khabarban )
ثبت ملی قلعه فورگ
قلعه فورگ در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ۳۴۵۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. منابع میراث فرهنگی و گزارشهای منتشرشده نیز این تاریخ و شماره ثبت را تأیید میکنند. ( رسانه خبری تحلیلی پرسون )
وضعیت میراثی: ثبتشده در فهرست آثار ملی ایران
تاریخ ثبت: ۲۸ اسفند ۱۳۷۹
شماره ثبت ملی: ۳۴۵۰
ثبت جهانی یونسکو: ندارد
برخی منابع از «ظرفیت» یا «شایستگی» قلعه فورگ برای ثبت جهانی سخن گفتهاند؛ اما این موضوع به معنای ثبت آن در فهرست میراث جهانی یونسکو نیست. ( Tasnim News )
بهترین زمان بازدید از قلعه فورگ
به دلیل قرارگیری قلعه در ارتفاعات و شرایط اقلیمی منطقه، بهار و اوایل پاییز معمولاً زمان مناسبتری برای بازدید هستند. در فصل بهار، علاوه بر هوای مناسبتر، چشمانداز ارتفاعات و دشتهای اطراف نیز جلوه بیشتری دارد.
برای بازدید بهتر، کفش مناسب پیادهروی به همراه داشته باشید؛ زیرا بخشی از مسیر دسترسی و گردش در قلعه دارای شیب و سطوح سنگی و ناهموار است.
فاصله قلعه فورگ تا جاذبههای اطراف
جاذبه | فاصله تقریبی از قلعه فورگ | زمان تقریبی |
|---|---|---|
روستای فورگ | حدود ۱ کیلومتر | ۵ دقیقه |
اسدیه | حدود ۱۰ کیلومتر | ۱۵ تا ۲۰ دقیقه |
شهرستان درمیان | حدود ۵ کیلومتر | ۱۰ دقیقه |
بیرجند | حدود ۱۱۰ کیلومتر | حدود ۱ ساعت و ۴۵ دقیقه |
قهستان | حدود ۱۰۰ کیلومتر | حدود ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه |
قلعه مود | حدود ۸۰ کیلومتر | حدود ۱ ساعت و ۲۰ دقیقه |
باغ اکبریه بیرجند | حدود ۱۱۰ کیلومتر | حدود ۱ ساعت و ۴۵ دقیقه |
فاصلهها تقریبی هستند و بر اساس مسیر جادهای، نقطه مبدأ و شرایط راه تغییر میکنند.
مسیر دسترسی به قلعه فورگ
برای رسیدن به قلعه فورگ از بیرجند، مسیر جادهای به سمت درمیان و اسدیه را دنبال کنید و سپس وارد مسیر روستای فورگ شوید. قلعه در بخش مرتفع روستا قرار گرفته و از نقاط مختلف روستا قابل مشاهده است.
به دلیل قرارگیری بنا در ارتفاع، بخش پایانی بازدید با پیادهروی و صعود در مسیر شیبدار همراه است؛ بنابراین بهتر است زمان کافی برای بازدید و عکاسی در نظر گرفته شود.
توصیه سفرهای ناز
قلعه فورگ را صرفاً یک دژ نظامی قدیمی نبینید؛ این بنا نمونهای ارزشمند از یک مجموعه حکومتی و دفاعی در شرق ایران است که در آن بارو، برجهای دیدهبانی، آبانبار، اصطبل، انبار، مسجد، شاهنشین و مسیرهای زیرزمینی در یک ساختار منسجم کنار هم قرار گرفتهاند. پیشنهاد میکنیم بازدید از قلعه را با روستای تاریخی فورگ و چشماندازهای کوهستانی منطقه ترکیب کنید و اگر به تاریخ معماری دفاعی ایران علاقه دارید، درباره تفاوت قلعه فورگ با دژهایی مانند الموت پیش از سفر مطالعه کنید.
منابع و مراجع
منابع فارسی
منابع پژوهشی تاریخ محلی خراسان جنوبی، مطالعات باستانشناسی قلعه فورگ و منابع مرتبط با معماری دژهای تاریخی ایران.
منابع رسمی و میراث فرهنگی ایران
گزارشها و اطلاعات منتشرشده از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و منابع مرتبط با ثبت آثار ملی ایران. ( رسانه خبری تحلیلی پرسون )
منابع انگلیسی
مطالعات مرتبط با معماری دفاعی ایران، دژهای تاریخی خراسان و میراث معماری دوره افشاریه.
موقعیت روی نقشه
نام مکان: قلعه فورگ
نام دیگر: قلعه میرزا رفیعخان
استان: خراسان جنوبی
شهرستان: درمیان
روستا: فورگ
ارتفاع: حدود ۱۸۴۰ متر از سطح دریا
دوره شاخص معماری: افشاریه
ثبت ملی: ۲۸ اسفند ۱۳۷۹، شماره ۳۴۵۰ ( رسانه خبری تحلیلی پرسون )
دیدگاه خود را بنویسید