قلعه قمچقای بیجار؛ دژ باستانی بر فراز دره شاهان

مقدمه

قلعه قمچقای، که با نام دژ قمچقای و در برخی روایت‌های محلی با نام قلعه آیتوس نیز شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین دژهای تاریخی استان کردستان است. این قلعه در منطقه کرانی شهرستان بیجار، بر فراز صخره‌ای مرتفع و مشرف به دره‌های عمیق ساخته شده و موقعیت طبیعی آن چنان است که در بخش زیادی از پیرامون، خود صخره و پرتگاه نقش دیوار دفاعی را ایفا می‌کند.

اهمیت قلعه تنها به بقایای معماری آن محدود نیست.  کتیبه و نقش‌های صخره‌ای، شواهد استقرارهای چند دوره تاریخی، آب‌انبارها، گذرگاه زیرزمینی و استحکامات سنگی ، قمچقای را به محوطه‌ای مهم برای شناخت تاریخ شمال‌غرب و غرب ایران تبدیل کرده‌اند. با این حال، درباره تاریخ دقیق نخستین ساخت قلعه و به‌ویژه انتساب کتیبه آن به سومریان، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد و برخی مطالب رایج گردشگری را نباید به عنوان واقعیت قطعی باستان‌شناختی مطرح کرد.

قلعه قمچقای کجاست؟

قلعه قمچقای در  استان کردستان، شهرستان بیجار، بخش کرانی و در نزدیکی روستای قمچقای قرار دارد. روستای قمچقای در شمال شهر بیجار واقع شده و قلعه بر فراز ارتفاعات و صخره‌های پیرامون روستا ساخته شده است. منابع مختلف فاصله قلعه از بیجار را حدود ۴۵ تا ۶۰ کیلومتر اعلام کرده‌اند و اختلاف موجود به تفاوت در مسیرهای دسترسی و نقطه‌ای که به عنوان مبدأ محاسبه شده، مربوط می‌شود. ( Iran Tourism Online )

یکی از ویژگی‌های مهم جغرافیایی قلعه، قرار گرفتن آن در کنار دره شاهان است؛ دره‌ای عمیق و صخره‌ای که رسیدن به دژ را دشوار می‌کند. رود قمچقای نیز در منطقه جریان دارد و در شکل‌گیری چشم‌انداز طبیعی پیرامون قلعه نقش داشته است. ( امرداد )

نام قمچقای و نام‌های دیگر قلعه

نام این اثر در منابع به صورت‌های قمچقای، قمچقای و قمچقای نوشته شده است. در برخی منابع محلی نیز قلعه با نام آیتوس معرفی شده و داستان‌هایی درباره سردار یا فرمانروای افسانه‌ای آن نقل می‌شود؛ اما این روایت‌ها بیشتر در حوزه فرهنگ شفاهی منطقه قرار می‌گیرند و نباید با داده‌های قطعی باستان‌شناسی یکسان تلقی شوند.

در منابع گردشگری همچنین گاهی عنوان «قلعه شاهان» برای آن به کار رفته است که با نام دره شاهان ارتباط دارد.

قدمت قلعه قمچقای

تعیین تاریخ دقیق ساخت نخستین قلعه قمچقای دشوار است. شواهد باستان‌شناختی موجود نشان می‌دهد که این محوطه در دوره‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته و آثاری از  هزاره نخست پیش از میلاد، دوره اشکانی و ساسانی و دوره‌های اسلامی در آن گزارش شده است. ( Tripyar )

در برخی منابع، قدمت نخستین استقرار در محوطه تا هزاره سوم پیش از میلاد عقب برده شده و حتی تاریخ‌هایی در حدود ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد برای نخستین بنیان‌های آن پیشنهاد شده است. این دیدگاه به دلیل وجود کتیبه و شواهد باستانی محوطه مطرح شده، اما نمی‌توان آن را به عنوان تاریخ قطعی ساخت قلعه فعلی در نظر گرفت.

آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که قمچقای یک محوطه چنددوره‌ای است و ساختارهایی که امروز از آن باقی مانده‌اند الزاماً همگی متعلق به یک دوره تاریخی نیستند.

کتیبه قمچقای؛ یکی از رازهای دژ

یکی از مهم‌ترین دلایل شهرت قمچقای، وجود یک سنگ‌نوشته و نقش صخره‌ای باستانی در نزدیکی قلعه است. درباره خط و تاریخ این کتیبه دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است.

در برخی نوشته‌های گردشگری از آن با عنوان خط هیراتیک یاد شده و حتی ارتباط آن با سومریان پیشنهاد شده است. با این حال، چنین انتسابی نیازمند احتیاط است و بهتر است در معرفی عمومی اثر از عبارت‌هایی مانند «کتیبه منسوب به دوره بسیار کهن» یا «کتیبه‌ای با خوانش و تاریخ‌گذاری مورد بحث» استفاده شود؛ زیرا نسبت دادن مستقیم آن به سومریان یا معرفی آن به عنوان قدیمی‌ترین کتیبه ایران، بدون استناد به بررسی تخصصی جدید، قطعی نیست.

همین ابهام، کتیبه قمچقای را به یکی از جذاب‌ترین موضوعات پژوهشی این محوطه تبدیل کرده است.

آیا قلعه قمچقای سومری است؟

این پرسش یکی از رایج‌ترین موضوعات درباره دژ قمچقای است. برخی نوشته‌های قدیمی و منابع محلی، به دلیل برداشت‌هایی از کتیبه، احتمال ارتباط محوطه با سومریان را مطرح کرده‌اند.

اما میان «احتمال ارتباط فرهنگی یا تاریخی» و «اثبات اینکه قلعه را سومریان ساخته‌اند» تفاوت زیادی وجود دارد. تاکنون نمی‌توان با اطمینان گفت که نخستین بنیان‌گذاران قلعه قمچقای سومریان بوده‌اند.

از سوی دیگر، وجود شواهد مربوط به دوره‌های بعدی نشان می‌دهد که این موقعیت راهبردی برای مدت بسیار طولانی اهمیت داشته و در دوره‌های مختلف مورد استفاده یا بازسازی قرار گرفته است.

موقعیت دفاعی قلعه قمچقای

مهم‌ترین ویژگی قلعه، موقعیت طبیعی فوق‌العاده دفاعی آن است. سه سوی صخره‌ای که دژ بر آن قرار گرفته، به پرتگاه و دره‌های عمیق منتهی می‌شود. همین وضعیت باعث شده است که برای بخش زیادی از قلعه نیازی به ساخت دیوارهای دفاعی بسیار بلند وجود نداشته باشد.

تنها در بخش شمالی، که دسترسی به دژ آسان‌تر است، استحکامات سنگی ساخته شده بود. بقایای دیوار ضخیم سنگی، ملات و برج‌های نیمه‌استوانه‌ای در این بخش دیده می‌شود. ( Telegram )

این شیوه استفاده از عوارض طبیعی برای دفاع، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مهندسی نظامی قلعه قمچقای محسوب می‌شود.

باروی شمالی قلعه

در قسمت شمالی دژ بقایای بارویی سنگی و مستحکم دیده می‌شود که در نقاطی دارای برج‌های نیمه‌استوانه‌ای بوده است. این قسمت احتمالاً مهم‌ترین خط دفاعی قلعه در برابر مهاجمان بوده، زیرا برخلاف سه سوی دیگر، این بخش دسترسی نسبتاً آسان‌تری داشته است.

در منابع مختلف، شباهت‌هایی میان شیوه ساخت این دیوار و برخی استحکامات تخت سلیمان و آتشکده آذرگشسب مطرح شده است. چنین مقایسه‌ای به‌ویژه در بررسی معماری دوره ساسانی محوطه اهمیت پیدا می‌کند، هرچند برای تعیین دقیق تاریخ هر بخش باید به مطالعات باستان‌شناسی تخصصی استناد کرد.

دروازه قلعه قمچقای

دروازه اصلی قلعه نیز در جبهه شمالی قرار داشته است. انتخاب این بخش برای ورودی کاملاً با منطق دفاعی بنا سازگار است؛ زیرا سه سوی دیگر به دلیل پرتگاه‌های طبیعی عملاً دسترسی دشواری داشته‌اند.

گذرگاه باریک ورودی، همراه با دیوارهای دفاعی، باعث می‌شده است تعداد محدودی از افراد بتوانند هم‌زمان به قلعه نزدیک شوند. همین ویژگی، دفاع از دژ را در برابر نیروی مهاجم آسان‌تر می‌کرد.

گذرگاه باریک؛ تنها راه ورود به دژ

یکی از ویژگی‌های مشهور قلعه قمچقای، گذرگاه بسیار باریک دسترسی به آن است. مسیر طبیعی رسیدن به قلعه از میان صخره‌ها و پرتگاه‌ها عبور می‌کند و همین موضوع یکی از دلایل اصلی دشواری بازدید امروزی از آن نیز هست.

این مسیر در گذشته بخشی از سیستم دفاعی دژ بوده است؛ زیرا یک نیروی مهاجم نمی‌توانسته با آرایش گسترده به سمت قلعه حرکت کند.

امروز نیز همین ویژگی باعث می‌شود بازدید از قمچقای برای گردشگر عادی با بازدید از یک قلعه شهری تفاوت داشته باشد و نیازمند آمادگی جسمانی، کفش مناسب و راهنمای محلی باشد.

پناهگاه و راه زیرزمینی

در محدوده قلعه، ساختاری زیرزمینی نیز وجود دارد که در منابع محلی از آن به عنوان پناهگاه یا مسیر زیرزمینی یاد شده است. مسیر این بخش از دل سنگ تراشیده شده و با مجموعه‌ای از پله‌ها به قسمت‌های پایین‌تر ارتباط پیدا می‌کند.

گزارش‌های موجود تعداد پله‌ها را حدود ۴۱ پله ذکر کرده‌اند. این مسیر احتمالاً بخشی از سامانه ارتباطی و حفاظتی قلعه بوده است.

وجود چنین فضاهایی در دژهای کوهستانی ایران چندان عجیب نیست؛ زیرا آب، پناهگاه، مسیر فرار و دسترسی مخفی از عناصر مهم در طراحی قلعه‌های نظامی بوده‌اند.

آب‌انبار قلعه

تأمین آب یکی از حیاتی‌ترین مسائل در قلعه‌ای بود که بر فراز صخره‌ای دور از دسترس ساخته شده است. قمچقای نیز دارای آب‌انبار و مخازن آب تراشیده‌شده در سنگ بوده است. مسیر دسترسی به آب‌انبار از طریق یک دهلیز انجام می‌شده و همین موضوع امکان ذخیره آب در زمان محاصره را فراهم می‌کرده است.

شباهت این ساختار با سامانه‌های ذخیره آب در تخت سلیمان در برخی منابع مطرح شده است؛ با این حال، شباهت معماری به تنهایی برای تعیین تاریخ ساخت کافی نیست.

قمچقای در دوره اشکانی و ساسانی

شواهد موجود نشان می‌دهد که قلعه در دوره‌های اشکانی و ساسانی نیز اهمیت داشته است. موقعیت جغرافیایی آن در مسیرهای ارتباطی منطقه و چشم‌انداز گسترده‌ای که از ارتفاعات اطراف فراهم می‌کرده، ارزش نظامی و راهبردی آن را افزایش می‌داده است. بخش‌هایی از استحکامات سنگی موجود در شمال قلعه نیز از سوی برخی پژوهشگران با معماری دفاعی دوره ساسانی مقایسه شده است.

ارتباط قلعه با آذرگشنسب و تخت سلیمان

تخت سلیمان، یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی و سیاسی دوره ساسانی، در فاصله‌ای نسبتاً نزدیک از منطقه قمچقای قرار دارد. همین نزدیکی سبب شده است که برخی پژوهشگران و منابع محلی میان قلعه و آتشکده آذرگشنسب ارتباط راهبردی یا تاریخی قائل شوند.

در برخی روایت‌ها آمده است که قلعه در جریان لشکرکشی هراکلیوس، امپراتور بیزانس به آذرگشنسب در اوایل سده هفتم میلادی آسیب دیده یا متروک شده است. این روایت در منابع گردشگری تکرار شده، اما برای بیان آن به عنوان علت قطعی تخریب قلعه باید احتیاط کرد.

آثار دوره‌های اسلامی در قلعه

قمچقای پس از دوره ساسانی نیز کاملاً از تاریخ منطقه خارج نشد. یافته‌ها و ساختارهایی از دوره‌های اسلامی، از جمله سلجوقی و ایلخانی ، در محوطه گزارش شده است.

وجود بقایای متعلق به دوره‌های مختلف نشان می‌دهد که قلعه در طول تاریخ چند بار دستخوش تغییر، مرمت یا استفاده مجدد شده است. از این نظر، قمچقای را باید یک لایه تاریخی چنددوره‌ای دانست، نه بنایی متعلق به یک دوره مشخص.

وسعت و ارتفاع قلعه

وسعت بخش اصلی قلعه حدود ۵۰۰۰ مترمربع گزارش شده است. مهم‌تر از وسعت خود دژ، ارتفاع صخره‌ای است که بنا بر آن قرار گرفته؛ دیواره‌های طبیعی این صخره در برخی نقاط حدود ۲۰۰ متر نسبت به کف دره ارتفاع دارند. ( کانون فرهنگی اجتماعی آنادیلی آیتوس ) همین اختلاف ارتفاع یکی از مهم‌ترین عوامل دفاعی قلعه بوده و باعث شده است چشم‌انداز اطراف آن بسیار گسترده باشد.

قلعه قمچقای و منطقه حفاظت‌شده بیجار

قلعه در محدوده منطقه حفاظت‌شده بیجار قرار دارد؛ بنابراین ارزش این منطقه تنها به آثار تاریخی محدود نیست و طبیعت کوهستانی و زیست‌بوم پیرامون نیز اهمیت دارد.

رودخانه‌ها، دره‌های عمیق، صخره‌ها و پوشش گیاهی منطقه در کنار دژ، منظره‌ای ایجاد کرده‌اند که برای علاقه‌مندان به طبیعت‌گردی و عکاسی نیز جذاب است. به همین دلیل، بازدید از قمچقای را می‌توان ترکیبی از گردشگری تاریخی، طبیعت‌گردی و ماجراجویی دانست.

بهترین زمان بازدید از قلعه قمچقای

بهترین فصل برای سفر به قلعه قمچقای معمولاً اواخر بهار و تابستان است؛ زمانی که مسیرهای کوهستانی شرایط مناسب‌تری دارند و پوشش گیاهی منطقه نیز جلوه بیشتری پیدا می‌کند.

با این حال، به دلیل ارتفاع، پرتگاه و دشواری مسیر، حتی در فصل مناسب نیز باید وضعیت آب‌وهوا بررسی شود. بارندگی می‌تواند مسیرهای سنگی را لغزنده و عبور از برخی قسمت‌ها را خطرناک کند. در فصل سرد و به‌خصوص هنگام بارش برف، بازدید بدون راهنمای محلی و تجهیزات مناسب توصیه نمی‌شود.

مسیر دسترسی به قلعه قمچقای

مسیر کلی دسترسی از بیجار به سمت روستای قمچقای ادامه پیدا می‌کند. قلعه در ارتفاعات پیرامون روستا قرار گرفته و پس از رسیدن به محدوده روستا، بخش مهم مسیر باید به صورت پیاده و در مسیرهای کوهستانی طی شود.

منابع مختلف فاصله قلعه از روستای قمچقای را متفاوت ذکر کرده‌اند؛ از حدود یک کیلومتر تا چند کیلومتر، که به نقطه شروع مسیر و محل دقیق قلعه مربوط می‌شود. بنابراین برای برنامه‌ریزی سفر بهتر است فاصله جاده‌ای را با مسیر پیاده یکی ندانید. ( Iran Tourism Online )

آیا بازدید از قلعه قمچقای آسان است؟

خیر. قمچقای یکی از جاذبه‌هایی نیست که بتوان با خودرو تا ورودی آن رفت و در چند دقیقه از بنا بازدید کرد.

 مسیر صعب‌العبور، پرتگاه‌های عمیق، گذرگاه باریک و نبود امکانات گردشگری گسترده باعث شده است بازدید از آن به تجربه‌ای ماجراجویانه تبدیل شود.

برای نخستین سفر، استفاده از راهنمای محلی یا فرد آشنا با مسیر بسیار مهم است. همچنین کفش کوهستان، آب آشامیدنی، لباس مناسب، کلاه و تجهیزات ضروری طبیعت‌گردی باید همراه مسافر باشد.

نکات ایمنی بازدید

دره‌های اطراف قلعه دارای پرتگاه‌های جدی هستند و برخی قسمت‌های مسیر فاقد حفاظ‌اند. بنابراین نزدیک شدن به لبه صخره‌ها یا تلاش برای عبور از مسیرهای ناشناخته می‌تواند خطرناک باشد.

همچنین به دلیل ارزش باستان‌شناختی محوطه،  حفاری، جابه‌جایی سنگ‌ها، کندوکاو، نوشتن روی صخره‌ها و برداشتن اشیای تاریخی ممنوع و آسیب‌زننده است. در زمان بازدید بهتر است از همان مسیر شناخته‌شده حرکت کنید و از ورود به دهلیزها و فضاهای زیرزمینی بدون راهنمای متخصص خودداری شود.

جاذبه‌های نزدیک قلعه قمچقای

یکی از مزیت‌های سفر به این منطقه، امکان ترکیب بازدید از قلعه با چند جاذبه طبیعی و تاریخی در شمال و شمال‌غرب کردستان و مناطق همجوار است. پیست اسکی نسار بیجار از جاذبه‌های نزدیک‌تر منطقه است. در مسیرهای دورتر نیز چمن متحرک چملی‌گول و مجموعه تاریخی تخت سلیمان قرار دارند. برخی منابع گردشگری فاصله قلعه تا تخت سلیمان را حدود ۵۸ کیلومتر اعلام کرده‌اند. ( Gardeshgari 724 )

فاصله قلعه قمچقای تا جاذبه‌های نزدیک

فاصله‌ها تقریبی‌اند و به مسیر انتخابی، نقطه شروع حرکت و شرایط جاده بستگی دارند. ضمن اینکه فاصله جاده‌ای تا قلعه با مسیر پیاده صعود به دژ متفاوت است. فاصله‌های مربوط به چند جاذبه اطراف نیز در منابع گردشگری منطقه گزارش شده‌اند. ( Gardeshgari 724 )

اهمیت تاریخی قلعه قمچقای

ارزش قمچقای را باید در ترکیب کم‌نظیر طبیعت و معماری دفاعی آن جست‌وجو کرد. صخره‌ای عظیم، دره‌های عمیق، گذرگاه باریک، باروی شمالی، آب‌انبار و فضاهای زیرزمینی همگی در کنار یکدیگر سامانه‌ای دفاعی را شکل داده‌اند که با محیط طبیعی منطقه کاملاً هماهنگ است.

از سوی دیگر، شواهد چند دوره تاریخی نشان می‌دهد که این نقطه برای هزاران سال مورد توجه جوامع مختلف قرار داشته است.

وضعیت حفاظتی قلعه

قلعه قمچقای با وجود اهمیت تاریخی، در سال‌های گذشته با مشکلاتی مانند حفاری‌های غیرمجاز، تخریب و آسیب‌های انسانی و طبیعی مواجه بوده است. گزارش‌هایی درباره آسیب به بخش‌هایی از محوطه و نگرانی درباره حفاظت از آن منتشر شده است. ( امرداد ) به همین دلیل، بازدید مسئولانه از قلعه اهمیت زیادی دارد. ارزش اصلی قمچقای تنها در دیوارهای باقی‌مانده نیست؛ هر لایه خاک، سنگ‌نوشته و ساختار معماری می‌تواند بخشی از تاریخ منطقه را در خود حفظ کرده باشد.

توصیه سفرهای ناز

قلعه قمچقای برای مسافرانی مناسب است که به  تاریخ باستان، معماری نظامی، طبیعت کوهستانی و مسیرهای ماجراجویانه علاقه دارند. اینجا مقصدی نیست که صرفاً برای گرفتن چند عکس در کنار یک بنای تاریخی انتخاب شود؛ بخش مهم تجربه، رسیدن به دژ و درک موقعیت طبیعی و دفاعی آن است.

پیشنهاد سفرهای ناز این است که بازدید از قمچقای را با راهنمای محلی انجام دهید و آن را در قالب یک برنامه ترکیبی با جاذبه‌های بیجار و در صورت امکان با مسیر تخت سلیمان تنظیم کنید. همچنین به دلیل دشواری مسیر، بهتر است بازدید در ساعات ابتدایی روز انجام شود تا زمان کافی برای صعود، مشاهده محوطه و بازگشت وجود داشته باشد. همراه داشتن آب کافی، کفش مناسب و تجهیزات طبیعت‌گردی ضروری است.

پرسش‌های متداول درباره قلعه قمچقای

قلعه قمچقای کجاست؟

قلعه قمچقای در  شهرستان بیجار، بخش کرانی، در نزدیکی روستای قمچقای در استان کردستان قرار دارد و بر فراز صخره‌ای مشرف به دره شاهان ساخته شده است.

قدمت قلعه قمچقای چقدر است؟

برای نخستین استقرار در محوطه قدمت‌هایی تا هزاره سوم پیش از میلاد پیشنهاد شده است، اما بخش‌های باقی‌مانده قلعه متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی هستند و شواهدی از دوره‌های پیش از اسلام و اسلامی در آن گزارش شده است. ( Tripyar )

آیا قلعه قمچقای متعلق به سومریان است؟

ارتباط قلعه با سومریان در برخی منابع مطرح شده، عمدتاً به دلیل بحث درباره کتیبه بسیار کهن محوطه؛ اما نمی‌توان با اطمینان تاریخی گفت که قلعه را سومریان ساخته‌اند .

آیا قلعه قمچقای همان قلعه آیتوس است؟

در برخی روایت‌های محلی، قمچقای با نام آیتوس شناخته می‌شود. این نام بیشتر در روایت‌های محلی و منابع گردشگری آمده و نباید آن را بدون توضیح به عنوان نام تاریخی قطعی بنا معرفی کرد.

آیا قلعه قمچقای ثبت ملی شده است؟

بله. قلعه قمچقای در تاریخ ۴ آبان ۱۳۶۵ با شماره ثبت ملی ۱۷۲۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( Iran Tourism Online )

آیا قلعه قمچقای در یونسکو ثبت شده است؟

خیر. قلعه قمچقای در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است و پرونده مستقلی از این اثر در فهرست میراث جهانی وجود ندارد.

آیا بازدید از قلعه قمچقای برای همه مناسب است؟

خیر. مسیر دشوار، ارتفاع زیاد و پرتگاه‌های عمیق باعث شده است بازدید از قلعه برای سالمندان، کودکان کم‌سن و افرادی که آمادگی جسمانی مناسبی ندارند، مناسب نباشد. برای دیگر مسافران نیز استفاده از راهنمای محلی توصیه می‌شود.

منابع و مراجع

منابع فارسی

ایران تریپ‌ادوایزر ، اطلاعات موقعیت، مسیر و معرفی قلعه قمچقای بیجار. ( ایران تریپ ادوایزر )

Tripyar ، اطلاعات جغرافیایی، تاریخی و معماری قلعه قمچقای. ( Tripyar )

گردشگری ۷۲۴ ، معرفی قلعه، آثار تاریخی و جاذبه‌های پیرامون آن. ( Gardeshgari 724 )

امرداد ، بررسی تاریخی و وضعیت حفاظتی قلعه قمچقای. ( امرداد )

ایران توریسم آنلاین ، اطلاعات روستای قمچقای و ثبت ملی قلعه. ( Iran Tourism Online )

منابع رسمی و میراثی

فهرست آثار ملی ایران ، اطلاعات ثبت ملی قلعه قمچقای با شماره ۱۷۲۱ .

منابع انگلیسی

Mapcarta / OpenStreetMap data ، موقعیت جغرافیایی قلعه قمچقای و مختصات تقریبی آن. ( Mapcarta )

Wikimedia Commons ، اطلاعات ثبتی و موقعیت قلعه قمچقای به عنوان اثر ثبت‌شده در فهرست میراث ملی ایران. ( Wikimedia Commons )

موقعیت روی نقشه

نام مکان: قلعه قمچقای (دژ قمچقای)

استان: کردستان

شهرستان: بیجار

بخش: کرانی

موقعیت: در نزدیکی روستای قمچقای، بر فراز صخره‌ای مشرف به دره شاهان

دوره تاریخی: چنددوره‌ای؛ با شواهد مربوط به دوره‌های پیش از اسلام و اسلامی

ثبت ملی: بله

شماره ثبت ملی: ۱۷۲۱

تاریخ ثبت ملی: ۴ آبان ۱۳۶۵ خورشیدی

ثبت جهانی یونسکو: خیر

فهرست موقت یونسکو: خیر

← موقعیت قلعه قمچقای روی نقشه:

مشاهده موقعیت قلعه قمچقای روی نقشه