دوتار؛ ساز کهن خراسان و میراث موسیقایی ایران در یونسکو

قلعه قهقهه (Qah Qaha Fortress) یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی منطقه بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که در نزدیکی شهر اشکاشم و در کنار رودخانه پنج قرار دارد. بقایای این قلعه گِلی بر فراز یک صخره مرتفع ساخته شده و قرن‌ها بر مسیر ارتباطی مهمی در دره پنج و شاخه‌های جاده ابریشم نظارت داشته است. این دژ باستانی نه‌تنها یک بنای نظامی، بلکه بخشی از تاریخ پیچیده منطقه پامیر است؛ سرزمینی که در طول هزاران سال محل عبور کاروان‌ها، برخورد تمدن‌ها و رقابت قدرت‌های مختلف بوده است.

گرم‌چشمه (Garm Chashma) یکی از مشهورترین جاذبه‌های طبیعی استان خودمختار بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که در نزدیکی شهر خاروغ، مرکز این استان، قرار دارد. این چشمه آب گرم طبیعی در ارتفاع حدود ۲۳۲۵ متری از سطح دریا و در دامنه‌های غربی کوه‌های شاه‌دارا شکل گرفته است. وجود آب‌های معدنی گرم، حوضچه‌های طبیعی تراورتنی و چشم‌اندازهای باشکوه پامیر، گرم‌چشمه را به یکی از مهم‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی در شرق تاجیکستان تبدیل کرده است.

در میان شهرهای آسیای مرکزی، مقاصدی وجود دارند که اهمیت آن‌ها نه به وسعت و جمعیت، بلکه به موقعیت جغرافیایی، تاریخ و نقشی که در ارتباط میان فرهنگ‌ها ایفا کرده‌اند وابسته است. خاروغ (Khorugh) یکی از همین شهرهاست؛ شهری کوچک اما بسیار مهم که در قلب منطقه خودمختار بدخشان کوهستانی تاجیکستان قرار گرفته و به عنوان مرکز سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پامیر شناخته می‌شود. خاروغ در ارتفاع حدود ۲۰۶۰ متری از سطح دریا، در نقطه تلاقی دو رودخانه مهم غُند (Ghunt) و شاه‌دارا (Shohdara) شکل گرفته است.

در شرق تاجیکستان، جایی که رشته‌کوه‌های عظیم آسیای مرکزی به یکدیگر می‌رسند، سرزمینی وجود دارد که قرن‌ها الهام‌بخش جغرافی‌دانان، جهانگردان و ماجراجویان بوده است. این منطقه که امروز با نام پامیر (Pomir / Pamir) شناخته می‌شود، یکی از مرتفع‌ترین و بکرترین مناطق کوهستانی جهان است؛ سرزمینی از فلات‌های وسیع، قله‌های پوشیده از برف، دره‌های عمیق، دریاچه‌های فیروزه‌ای و روستاهایی که زندگی سنتی خود را در ارتفاعات ادامه داده‌اند.

در بخش شرقی تاجیکستان و در قلب رشته‌کوه پامیر، منطقه‌ای وجود دارد که به دلیل ارتفاع زیاد، طبیعت خشن و فاصله از مراکز شهری، یکی از بکرترین نقاط آسیای مرکزی محسوب می‌شود. در میان این کوهستان‌ها، بقایای شهری باستانی قرار دارد که امروزه با نام بازاردره شناخته می‌شود. بازاردره در دره آک‌جیلگا و در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه علی‌چور، در ارتفاع تقریبی ۴۰۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است. این شهر در دوران قرون وسطی به دلیل وجود ذخایر نقره شکل گرفت و برای مدتی به عنوان یکی از مراکز مهم استخراج و فرآوری این فلز ارزشمند فعالیت داشت. امروز رسیدن به بازاردره همچنان یک تجربه خاص در سفر به پامیر محسوب می‌شود؛ زیرا مسیر آن از جاده‌های مرتفع کوهستانی، دشت‌های وسیع پامیر و مسیرهای خاکی عبور می‌کند و بخش پایانی راه معمولاً نیازمند پیاده‌روی است.

در جنوب تاجیکستان، در منطقه تاریخی ختلان، سرزمینی قرار دارد که تاریخ آن فقط به چند قرن گذشته محدود نمی‌شود. بالجوان (Baljuvon) یکی از مناطقی است که لایه‌های مختلف تاریخ تاجیکستان را در خود جای داده است؛ از ردپای حیوانات پیشاتاریخی و زندگی انسان‌های نخستین گرفته تا دوران سامانیان، حکومت بخارا، تحولات سیاسی قرن بیستم و طبیعت کوهستانی امروز. برای مسافری که از مسیرهای معمول تاجیکستان مانند دوشنبه، پنجکنت یا خجند بازدید می‌کند، بالجوان مقصدی متفاوت است؛ منطقه‌ای کمتر شناخته‌شده که بیشتر با زندگی محلی، چشم‌اندازهای طبیعی، رودخانه‌ها، آبشارها و داستان‌های تاریخی خود معنا پیدا می‌کند. سفر به بالجوان بیشتر از یک بازدید ساده گردشگری است؛ اینجا مقصدی است برای کسانی که می‌خواهند بخش کمتر دیده‌شده تاجیکستان را تجربه کنند.

در فاصله‌ای نه‌چندان دور از پایتخت تاجیکستان، جایی میان کوه‌های حصار و رودخانه‌های خروشان، منطقه‌ای قرار گرفته که بسیاری از گردشگران آن را یکی از زیباترین جلوه‌های طبیعت تاجیکستان می‌دانند؛ دره رامیت (Ramit Valley). برای مسافری که چند روزی را در دوشنبه سپری کرده است، رامیت فرصتی است برای فاصله گرفتن از فضای شهری و تجربه چهره‌ای دیگر از تاجیکستان؛ سرزمینی که فقط با بناهای تاریخی و شهرهای جاده ابریشم شناخته نمی‌شود، بلکه کوهستان‌های بکر، جنگل‌های طبیعی، رودخانه‌های زلال و حیات‌وحش ارزشمند آن بخش مهمی از هویت این کشور را تشکیل می‌دهند.

در جنوب تاجیکستان، در منطقه تاریخی ختلان و در نزدیکی شهر کولاب، یکی از شگفت‌انگیزترین پدیده‌های طبیعی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ کوهی که برخلاف بسیاری از کوه‌های منطقه نه از سنگ و صخره، بلکه از میلیون‌ها تن نمک شکل گرفته است. کوه نمک خواجه مؤمن (Khoja Mumin Salt Mountain) یکی از  بزرگ‌ترین گنبدهای نمکی سطحی جهان به شمار می‌رود؛ پدیده‌ای زمین‌شناسی که هم برای دانشمندان جذاب است و هم برای گردشگرانی که به دنبال تجربه مکان‌های متفاوت و کمتر شناخته‌شده هستند.

در میان جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده اطراف شهر دوشنبه، مکان‌هایی وجود دارند که تنها به دلیل زیبایی طبیعی اهمیت ندارند، بلکه بخشی از فرهنگ، باورها و خاطرات مردم محلی را نیز در خود جای داده‌اند. چهل و چهار چشمه یکی از همین مکان‌هاست؛ مجموعه‌ای از چشمه‌های طبیعی که در میان مردم تاجیکستان و مناطق اطراف آن، به‌عنوان مکانی مقدس و دارای آب شفابخش شناخته می‌شود.

در جنوب تاجیکستان، جایی که رودخانه‌های بزرگ پنج و وخش مسیر خود را میان سرزمین‌های تاریخی ختل و باختر طی می‌کنند، بناهایی خاموش از گذشته‌ای باشکوه باقی مانده‌اند؛ بناهایی که روایتگر دوره‌ای هستند که آسیای مرکزی یکی از مهم‌ترین مراکز علمی، فرهنگی و معماری جهان اسلام به شمار می‌رفت. مجموعه خواجه‌مشهد (Khoja Mashhad) یکی از ارزشمندترین یادگارهای تاریخی تاجیکستان است؛ بنایی که در منطقه قبادیان قرار گرفته و از معدود نمونه‌های باقی‌مانده معماری مذهبی پیش از حمله مغول در این کشور محسوب می‌شود.