میراث ناملموس یونسکو

استان یزد از گذشته تا امروز یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های فرهنگی و تاریخی زرتشتیان ایران بوده است و وجود آتشکده‌ها و زیارتگاه‌های متعدد در نقاط مختلف آن، بخشی از این میراث ارزشمند را حفظ کرده است. در میان این زیارتگاه‌ها، پیر نارکی جایگاه ویژه‌ای دارد؛ نیایشگاهی در دل کوه‌های اطراف مهریز که در کنار ارزش مذهبی، با طبیعت کوهستانی، چشمه و فضای سنتی خود، یکی از مکان‌های فرهنگی و آیینی متفاوت استان یزد به شمار می‌رود.

تعزیه در لغت به معنای سوگواری و برپا داشتن یادبود برای عزیزان از دست رفته است. اما آنچه پس از شنیدن نام تعزیه در ذهن ایرانیان تداعی می­شود نمایشی مذهبی و آیینی است و افرادی که آشنا به فن نمایش هستند برای سوگواری­های ماه محرم و مصیبت­هایی که بر امام سوم شیعیان، حسین علیه­السلام ، خانواده و یارانش در راه کربلا و صحنۀ نبرد با لشکر یزید اتفاق افتاد به اجرای نمایش می‌پردازند.

در غرب شهر کاشان در منطقه­ای کوهستانی چند آبادی نزدیک به هم وجود دارد که به نام اردهال خوانده می­شود. مرکز این آبادی‌ها مشهد­ اردهال است و مردم آن را "مشهد قالی" نیز می­خوانند. این مکان را از آن­رو مشهد می­‌نامند که محل شهادت یکی از امامزادگان شیعه است. مراسم قالی­‌شویان یکی از مراسم­ های آیینی با قدمتی نزدیک به یک هزارسال است که در فهرست میراث فرهنگی و معنوی یونسکو به ثبت رسیده است.

دوتار "  Dotār" در نوع خود کهن ترین ساز زهی ایران، بلکه تمام خاورمیانه و آسیای مرکزی، به شمار می رود. تصویر این ساز در یرخی از حجاری های چندین هزار ساله موجود است و در کتبی که به زبان پهلوی تالیف شده نام این ساز به عنوان تنبور و یا تمبور آمده است.

ورزش زورخانه‌ای یا آیین‌های پهلوانی یکی از کهن‌ترین سنت‌های ورزشی و فرهنگی ایران است که در آن ورزش، موسیقی، شعر، آیین و آموزش اخلاقی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این سنت در فضای ویژه‌ای به نام زورخانه اجرا می‌شود و ورزشکاران در گودی مرکزی، مجموعه‌ای از حرکات هماهنگ و تمرین‌های قدرتی و کششی را با ابزارهایی مانند میل، کباده، سنگ و تخته‌شنا انجام می‌دهند.

کمانچه یکی از مهم‌ترین سازهای زهی ـ آرشه‌ای موسیقی  ایران و از سازهای ریشه‌دار در حوزه فرهنگی ایران و خاورمیانه است. این ساز با صدای کشیده، ظریف و انعطاف‌پذیر خود جایگاه ویژه‌ای در موسیقی دستگاهی ایران و همچنین موسیقی نواحی مختلف کشور دارد و در بسیاری از اجراهای سنتی، گروه‌های موسیقی و برنامه‌های آیینی و فرهنگی شنیده می‌شود.

نقالی یا پرده­ خوانی از آیین­ های کهن ایران ­زمین است که با گذر زمان دستخوش تحولاتی چند شده است. ریشه­ های این آیین را با تمرکز بر ریشه ی لغوی ­اش، که به معنای قصه­ خوانی است، باید در دوران اشکانی و گوسان­ هایی جستجو کنیم که به بازگو کردن قصه­ های حماسی شهره بودند.

موسیقی بخشی‌های خراسان یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث موسیقایی و شفاهی ایران است؛ هنری که در آن موسیقی، شعر، داستان‌گویی، حماسه، عرفان، تاریخ و اخلاق در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بخشی تنها نوازنده دوتار نیست، بلکه راوی بخش مهمی از حافظه فرهنگی مردم خراسان است و داستان‌ها، افسانه‌ها، اشعار و آموزه‌های اخلاقی و عرفانی را با آواز و موسیقی به نسل بعد منتقل می‌کند.

موسیقی ایران، با نام ­های موسیقی سنتی ایرانی، موسیقی کلاسیک ایرانی و گاهی با عنوان موسیقی دستگاهی شناخته می ­­شود. در حقیقت این هنر طی سال­ها سینه به سینه و از استاد به شاگرد منتقل می­شده و آنچه که امروزه تحت عنوان موسیقی سنتی ایران در دسترس ماست حاصل ممارست، فداکاری و تلاش مردان و زنان بزرگی است.

قالی کاشان یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های هنر و صنایع دستی ایران است که تاریخ آن با فرهنگ، اقتصاد و هنر مردم این شهر پیوندی عمیق دارد. کاشان در دوره صفویه به یکی از مراکز مهم تولید قالی‌های نفیس تبدیل شد و به‌ویژه در دوران شاه عباس اول، کارگاه‌هایی برای بافت قالی‌های درباری در این شهر فعالیت می‌کردند. قالی‌های ابریشمی، نقره‌باف و زرباف که در منابع با عنوان قالی‌های شاه‌عباسی نیز شناخته می‌شوند، بخشی از شهرت تاریخی کاشان در هنر قالی‌بافی را شکل داده‌اند.

قالی یکی از مهم‌ترین هنرهای سنتی استان فارس است؛ هنری که در میان عشایر و جوامع محلی این منطقه نسل به نسل منتقل شده و امروزه با نام‌هایی مانند قالی فارس و قالی شیراز شناخته می‌شود. قالی‌های فارس تنها یک محصول هنری نیستند، بلکه بخشی از فرهنگ و شیوه زندگی ایلات و طوایف منطقه را در خود جای داده‌اند.

نان از کهن‌ترین خوراکی‌های بشر است و تاریخ پخت آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. انسان‌های نخستین دانه‌های غلات را می‌کوبیدند، با آب مخلوط می‌کردند و خمیر حاصل را روی سنگ‌های داغ می‌پختند. با گذشت زمان، روش آماده‌سازی خمیر و پخت نان تکامل پیدا کرد و هر تمدن متناسب با مواد اولیه، شرایط اقلیمی و فرهنگ غذایی خود، شیوه‌های متفاوتی برای تهیه نان به وجود آورد.

لنج‌سازی و قایق‌سازی از قدیمی‌ترین صنایع بومی سواحل جنوبی ایران به شمار می‌رود و با تاریخ دریانوردی، تجارت و زندگی مردم خلیج فارس پیوندی عمیق دارد. لنج‌های سنتی که به دست استادکاران محلی ساخته می‌شوند، سال‌ها وسیله سفرهای دریایی، تجارت، ماهیگیری و صید مروارید بوده‌اند و ساحل‌نشینان جنوب ایران با استفاده از آنها ارتباط خود را با دیگر بنادر خلیج فارس، دریای عمان و حتی سواحل هند و شرق آفریقا برقرار می‌کردند.

«چوگان» ورزشی گروهی، با قدمت بالا در ایران است که به سبب رواج آن در میان پادشاهان و بزرگان به ورزشی اشرافی مشهورگردیده است. این بازی از حدود ۶۰۰ قبل از میلاد در ایران شکل گرفته و از دوره‌ ی هخامنشیان انجام می ‌شده است. چوگان در ابتدا تفریحی جهت نمایش استعداد اسب های جنگی سوارکاران نظامی ایرانی به شمار می رفت. شاه عباس نیز در قزوین و اصفهان (میدان نقش جهان) به این بازی می پرداخت.

مینیاتور ایرانی یا نگارگری ایرانی یکی از درخشان‌ترین جلوه‌های هنر تصویری ایران است؛ هنری ظریف و پرجزئیات که در طول قرن‌ها با ادبیات فارسی، فرهنگ درباری، معماری، کتاب‌آرایی و روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای پیوند خورده است. نگارگران ایرانی با استفاده از رنگ‌های درخشان، ترکیب‌بندی‌های پیچیده، خطوط ظریف و فضاسازی ویژه، جهان‌هایی را در اندازه‌هایی کوچک خلق کرده‌اند که در آنها انسان، طبیعت، معماری، حیوانات و رویدادهای داستانی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

راه‌آهن سراسری ایران یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیربنایی تاریخ معاصر کشور و یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های مهندسی راه‌آهن در جهان است. این خط ریلی از بندر ترکمن در ساحل دریای کاسپین آغاز می‌شود و تا بندر امام خمینی در ساحل خلیج فارس ادامه پیدا می‌کند و در مسیر خود از رشته‌کوه‌ها، رودخانه‌ها، جنگل‌ها، دشت‌ها و چهار منطقه اقلیمی متفاوت عبور می‌کند.