موزه تاریخ شهر ساری؛ روایت تاریخ و فرهنگ مازندران در عمارت کلبادی

موزه تاریخ شهر ساری کجاست؟

موزه تاریخ شهر ساری در خیابان انقلاب، محله قدیمی آب‌انبار نو و کوچه چهارراه برق قرار گرفته است؛ محدوده‌ای که یکی از مهم‌ترین بخش‌های بافت تاریخی مرکز ساری به شمار می‌آید. این مجموعه از سه بنای تاریخی شامل عمارت منوچهرخان کلبادی، خانه نظری و حمام وزیری تشکیل شده و در سال ۱۳۸۷ با سه بخش مستقل باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و صنایع دستی راه‌اندازی شد.

قرار گرفتن موزه در محله آب‌انبار نو یک مزیت مهم برای گردشگران دارد؛ زیرا چندین بنای تاریخی دیگر نیز در فاصله کمی از آن قرار گرفته‌اند. بنابراین بازدید از موزه تاریخ شهر ساری را می‌توان با گشت‌وگذار در بافت قدیمی شهر، دیدن حمام وزیری، عمارت فاضلی، میدان ساعت و دیگر بناهای تاریخی مرکز ساری ترکیب کرد.

تاریخچه عمارت کلبادی

عمارت منوچهرخان کلبادی که ساختمان اصلی موزه تاریخ شهر ساری است، به اواخر دوره قاجار تعلق دارد. این بنا به دستور سردار جلیل، از امرای ارتش وقت، ساخته شد و در ابتدا به نام فرزند بزرگ او، امیر نصرت شکوه نظام، «امیریه» نام داشت. پس از درگذشت امیر نصرت در جوانی، سردار جلیل عمارت را به فرزند او، منوچهرخان، واگذار کرد و از آن زمان این خانه با نام خاندان کلبادی شناخته شد.

منوچهرخان کلبادی از ملاکان شناخته‌شده منطقه بود و در دوره‌ای نیز به عنوان نماینده مردم ساری در مجلس شورای ملی فعالیت کرد. پس از درگذشت او در سال ۱۳۶۲، بنا در سال ۱۳۷۰ در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت و بعدها با مرمت و آماده‌سازی آن، کاربری موزه‌ای پیدا کرد. عمارت کلبادی در تاریخ ۹ آبان ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۴۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

معماری عمارت کلبادی

عمارت کلبادی نمونه‌ای ارزشمند از معماری بومی مناطق معتدل و مرطوب حاشیه دریای خزر در اواخر دوره قاجار است. طراحی بنا از الگوهای معماری تکایا و خانه‌های اعیانی قاجاری تأثیر گرفته و مجموعه شامل بخش‌های اندرونی و بیرونی بوده است. ساختمان اصلی در بخش اندرونی قرار گرفته و به صورت مستطیل و در امتداد شرقی ـ غربی ساخته شده است.

این عمارت دو طبقه و یک زیرزمین دارد و در هر طبقه یک شاه‌نشین در محور اصلی قرار گرفته و اتاق‌ها در دو سوی آن با نظم نسبتاً متقارن شکل گرفته‌اند. استفاده از آجر، چوب و کاشی در کنار سقف شیروانی و پوشش سفالی، بنا را با اقلیم پرباران مازندران هماهنگ کرده است. پنجره‌های ارسی و شیشه‌های رنگی نیز از زیباترین عناصر تزئینی عمارت هستند و در هنگام تابش نور، فضای داخلی را جلوه‌ای متفاوت می‌بخشند.

اندرونی، بیرونی و فضاهای خدماتی خانه

ساختار خانه‌های اعیانی دوره قاجار معمولاً بر اساس تفکیک فضای اندرونی و بیرونی شکل می‌گرفت و عمارت کلبادی نیز از همین الگو پیروی می‌کند. حیاط، اتاق‌ها، شاه‌نشین، حجره‌ها، حمام و دیگر فضاهای خدماتی در کنار یکدیگر مجموعه‌ای منسجم ایجاد کرده بودند که متناسب با زندگی یک خانواده متمول و صاحب‌نفوذ طراحی شده بود.

حمام خانه نیز از دو بخش اصلی سربینه و گرمخانه تشکیل شده و خزینه‌های آب گرم و سرد در قسمت گرمخانه قرار داشته‌اند. بخشی از آشپزخانه و محل استقرار خدمه در گذر زمان از بین رفته و قسمت‌هایی از فضای پیرامونی نیز دستخوش تغییر شده است، اما عناصر اصلی عمارت همچنان بخش مهمی از ارزش معماری آن را حفظ کرده‌اند.

موزه تاریخ شهر ساری چگونه شکل گرفت؟

موزه تاریخ شهر ساری در سال ۱۳۸۷ و با هدف معرفی تاریخ، فرهنگ و هنر منطقه راه‌اندازی شد. این مجموعه در سه حوزه مستقل باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و صنایع دستی فعالیت می‌کند و عمارت کلبادی به عنوان ساختمان اصلی، فضای مناسبی برای نمایش مجموعه‌ای از آثار تاریخی و فرهنگی مازندران فراهم کرده است. در سال‌های اخیر نیز برنامه‌هایی برای بهسازی، استانداردسازی نمایش آثار و توسعه امکانات حفاظتی و مرمتی موزه انجام شده است.

بخش صنایع دستی و هنرهای سنتی

در بخش صنایع دستی موزه می‌توان نمونه‌هایی از هنرهای سنتی و بومی مازندران را مشاهده کرد. آثار چوبی مانند در و پنجره‌های ارسی، تابلوهای مشبک و معرق و نمونه‌هایی از هنر لاک‌تراشی از جمله آثاری هستند که بخشی از مهارت‌های سنتی مردم منطقه را به بازدیدکننده معرفی می‌کنند.

در بخش‌های دیگر نیز ظروف شیشه‌ای و مسی، گلیم، جاجیم، لباس‌های محلی و زیورآلات به نمایش درآمده‌اند. این مجموعه تنها به نمایش اشیای قدیمی محدود نمی‌شود؛ بلکه تلاش می‌کند تصویری از شیوه زندگی، پوشش، هنر و مهارت‌های دستی مردم مازندران در دوره‌های مختلف ارائه دهد.

بخش باستان‌شناسی موزه

بخش باستان‌شناسی یکی از جذاب‌ترین قسمت‌های موزه تاریخ شهر ساری است. در این بخش آثاری از دوران پیش از تاریخ تا دوره‌های تاریخی و اسلامی به نمایش درآمده‌اند و بخشی از آن‌ها حاصل کاوش‌های باستان‌شناسی در مازندران و مناطق پیرامون آن هستند. سفال‌های مربوط به گوهر تپه بهشهر، تپه حصار دامغان، تپه اسماعیل‌آباد تهران و نمونه‌هایی از ارومیه، همدان و سمنان در این مجموعه دیده می‌شوند.

در میان آثار پیش از تاریخ، نمونه‌هایی از بقایای انسانی و یافته‌های باستان‌شناسی نیز وجود دارد. از آثار قابل توجه مجموعه می‌توان به پلاک مفرغی با نقش شتر دوکوهانه اشاره کرد که به هزاره اول پیش از میلاد نسبت داده شده و در منطقه لفور سوادکوه به دست آمده است. چنین آثاری ارتباط میان موزه و نتایج پژوهش‌های باستان‌شناسی در منطقه شمال ایران را نشان می‌دهند.

آثار دوره تاریخی و اسلامی

بخش دیگری از موزه به سفال‌ها و آثار دوره تاریخی و اسلامی اختصاص دارد که در مناطق ساری و بهشهر کشف شده‌اند. ظروف شیشه‌ای و کاسه‌های مسی مربوط به دوره سلجوقی، نمونه‌هایی از کتیبه‌ها، کاشی‌ها، سفال‌ها و تنبوشه‌های سفالی از قرون هشتم و نهم هجری قمری و آثار مرتبط با دوره صفوی از جمله مجموعه‌هایی هستند که در این بخش به نمایش درآمده‌اند.

وجود این آثار در کنار یکدیگر باعث شده است موزه تاریخ شهر ساری تنها روایتگر تاریخ یک شهر نباشد، بلکه تصویری گسترده‌تر از تحول فرهنگ و تمدن مازندران و ارتباط آن با دیگر مناطق ایران ارائه کند. تنوع زمانی آثار، از دوران پیش از تاریخ تا دوره قاجار و پهلوی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این موزه است.

آثار دوره قاجار و پهلوی

در یکی از بخش‌های موزه، اشیای مربوط به دوره قاجار و پهلوی به نمایش درآمده است. شمشیر کشف‌شده از زیرزمین همین عمارت، رادیو، تلفن، کوبه‌های در، ساعت، کشکول و مجموعه‌ای از کلیدها و قفل‌ها بخشی از این مجموعه را تشکیل می‌دهند. این اشیا به بازدیدکننده کمک می‌کنند تا با بخشی از سبک زندگی و ابزارهای مورد استفاده مردم در دوره‌های متأخر آشنا شود.

خانه نظری و حمام وزیری

موزه تاریخ شهر ساری تنها به عمارت کلبادی محدود نمی‌شود و خانه نظری و حمام وزیری نیز در ساختار این مجموعه قرار دارند. حمام وزیری در مجاورت عمارت کلبادی قرار گرفته و از بخش‌های معماری حمام‌های سنتی مانند سربینه، گرمخانه و خزینه برخوردار است. همین مجاورت باعث می‌شود بازدید از عمارت کلبادی و حمام وزیری را بتوان در یک برنامه واحد انجام داد.

ثبت ملی و وضعیت میراث

عمارت منوچهرخان کلبادی در تاریخ ۹ آبان ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۴۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ثبت این بنا اهمیت تاریخی و معماری آن را تثبیت کرده و تبدیل آن به موزه نیز باعث شده بخش مهمی از فضای عمارت در خدمت معرفی تاریخ و فرهنگ منطقه قرار گیرد. موزه در سال‌های اخیر نیز در برنامه‌های مرمت، حفاظت و بهسازی قرار داشته است.

میراث ناملموس و فرهنگ مازندران

بخش مردم‌شناسی و صنایع دستی موزه، ارتباط مستقیمی با میراث فرهنگی ناملموس مازندران دارد؛ مهارت‌هایی مانند لاک‌تراشی، بافندگی، جاجیم‌بافی، شیوه‌های سنتی پوشش و دیگر هنرهای دستی، بخشی از دانش و مهارت‌های منتقل‌شده میان نسل‌های منطقه هستند. با این حال، نباید خود «موزه تاریخ شهر ساری» یا «عمارت کلبادی» را به عنوان یک عنصر مستقل ثبت‌شده در فهرست میراث ناملموس یونسکو معرفی کرد.

در سطح ملی و بین‌المللی، برخی عناصر مرتبط با فرهنگ مناطق شمالی ایران در پرونده‌ها و فهرست‌های میراث ناملموس مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما برای انتساب یک عنصر مشخص به ساری یا عمارت کلبادی باید عنوان رسمی همان پرونده بررسی شود. فهرست رسمی یونسکو برای ایران، عناصر ثبت‌شده و نامزدی‌های میراث ناملموس کشور را منتشر می‌کند.

جاذبه‌های اطراف موزه تاریخ شهر ساری

محله آب‌انبار نو یکی از بهترین محدوده‌های ساری برای پیاده‌گردی تاریخی است. حمام وزیری تقریباً در مجاورت عمارت کلبادی قرار دارد و عمارت فاضلی، میدان ساعت و آب‌انبار میرزا مهدی نیز در فاصله کمی از این مجموعه قرار گرفته‌اند. به همین دلیل می‌توان با یک برنامه چندساعته، چند اثر تاریخی را در مرکز شهر بازدید کرد.

هتل‌ها و محل‌های اقامت نزدیک موزه

برای اقامت، محدوده مرکزی ساری انتخاب مناسبی است؛ زیرا علاوه بر دسترسی به موزه تاریخ شهر، امکان دسترسی به بازار، میدان ساعت و دیگر جاذبه‌های شهری را نیز فراهم می‌کند. اطلاعات زیر برای برنامه‌ریزی اولیه سفر ارائه شده و فاصله واقعی بر اساس مسیر خیابانی ممکن است با فاصله مستقیم متفاوت باشد.

هتل اسرم در منابع گردشگری نیز به عنوان یکی از گزینه‌های اقامت نزدیک به محدوده عمارت کلبادی و حمام وزیری معرفی شده است.

رستوران‌ها و کافه‌های اطراف

بعد از بازدید از موزه، گزینه‌های مختلفی برای صرف غذا در مرکز ساری وجود دارد. از آنجا که بازار و محله‌های قدیمی شهر نیز در همین محدوده قرار گرفته‌اند، می‌توان غذا خوردن را با یک گشت شهری ترکیب کرد. برای انتخاب رستوران، بهتر است ساعت فعالیت و وضعیت روز همان مجموعه پیش از مراجعه بررسی شود.

بهترین زمان بازدید از موزه تاریخ شهر ساری

ساری در تمام فصل‌های سال دیدنی است، اما بهار و اوایل پاییز معمولاً شرایط مناسب‌تری برای گشت‌وگذار در بافت تاریخی شهر فراهم می‌کنند. حیاط و فضای بیرونی عمارت کلبادی نیز در فصل بهار جلوه زیبایی دارد و ترکیب معماری چوبی، شیشه‌های رنگی و فضای سبز، بازدید از بنا را جذاب‌تر می‌کند.

ساعت بازدیدی که در برخی منابع گردشگری برای عمارت کلبادی اعلام شده، حدود ۸ صبح تا ۱۳ است، اما ساعت فعالیت موزه‌ها ممکن است در روزهای مختلف، تعطیلات یا مناسبت‌ها تغییر کند. بنابراین بهتر است پیش از حرکت، وضعیت بازدید را از طریق اطلاعات محلی یا شماره تماس موزه بررسی کنید. شماره تماس ثبت‌شده برای موزه ۰۱۱۳۳۳۲۵۰۴۳ است.

توصیه سفرهای ناز

اگر به ساری سفر می‌کنید، موزه تاریخ شهر را صرفاً یک موزه باستان‌شناسی در نظر نگیرید؛ خود عمارت کلبادی بخشی از جذابیت بازدید است. پیشنهاد می‌کنیم ابتدا در حیاط و فضای معماری خانه قدم بزنید، سپس بخش‌های مردم‌شناسی و صنایع دستی را ببینید و در ادامه به سراغ آثار باستان‌شناسی بروید.

در ادامه نیز از حیاط عمارت به سمت حمام وزیری بروید و سپس مسیر پیاده‌گردی خود را به سمت میدان ساعت و دیگر خانه‌های تاریخی آب‌انبار نو ادامه دهید. این شیوه بازدید باعث می‌شود در یک برنامه نسبتاً کوتاه، هم با معماری قاجاری ساری آشنا شوید و هم بخشی از تاریخ و فرهنگ مازندران را از نزدیک ببینید.

پرسش‌های متداول

موزه تاریخ شهر ساری کجاست؟

این موزه در ساری، خیابان انقلاب، محله آب‌انبار نو، کوچه چهارراه برق و در عمارت منوچهرخان کلبادی قرار دارد.

موزه تاریخ شهر ساری چه بخش‌هایی دارد؟

موزه دارای بخش‌های باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و صنایع دستی است و آثار مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی و فرهنگ بومی مازندران را نمایش می‌دهد.

عمارت کلبادی مربوط به چه دوره‌ای است؟

عمارت کلبادی مربوط به اواخر دوره قاجار است و از نمونه‌های شاخص معماری خانه‌های اعیانی و بومی ساری در آن دوره به شمار می‌رود.

عمارت کلبادی چه زمانی ثبت ملی شد؟

این بنا در تاریخ ۹ آبان ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۴۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

آیا حمام وزیری نزدیک موزه قرار دارد؟

بله. حمام وزیری در مجاورت عمارت کلبادی قرار دارد و می‌توان بازدید از این دو بنای تاریخی را در یک برنامه انجام داد.

منابع و مراجع

• وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و گزارش‌های مرتبط با موزه تاریخ شهر ساری و عمارت کلبادی.
• خبرگزاری ایسنا؛ گزارش مرمت و حفاظت از آثار منقول تاریخی ـ فرهنگی در موزه تاریخ شهر ساری.
• منابع گردشگری و اطلاعات ثبت ملی عمارت کلبادی.
• یونسکو؛ فهرست میراث فرهنگی ناملموس جمهوری اسلامی ایران.

موقعیت روی نقشه

آخرین بررسی اطلاعات: شهریور ۱۴۰۵