دشت لوت؛ نخستین میراث طبیعی ایران در فهرست جهانی یونسکو

مقدمه

دشت لوت یا بیابان لوت یکی از شگفت‌انگیزترین پهنه‌های طبیعی ایران و از شاخص‌ترین بیابان‌های گرم جهان است. این بیابان وسیع در جنوب‌شرق ایران و در محدوده استان‌های کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان گسترده شده و مجموعه‌ای کم‌نظیر از کلوت‌ها، یاردانگ‌ها، تپه‌های ماسه‌ای، دشت‌های سنگی و پدیده‌های نمکی را در خود جای داده است.

دشت لوت در سال ۲۰۱۶ میلادی به‌عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. محدوده ثبت‌شده آن ۲٬۲۷۸٬۰۱۵ هکتار وسعت دارد و ۱٬۷۹۴٬۱۳۴ هکتار نیز به‌عنوان منطقه حائل آن تعیین شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

دشت لوت کجاست؟

گستره جغرافیایی دشت لوت

دشت لوت در یک حوضه داخلی وسیع در جنوب‌شرق ایران قرار گرفته و میان سه استان کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان گسترده شده است. قرار گرفتن این حوضه در میان کوهستان‌ها موجب ایجاد پدیده سایه باران شده و همراه با دمای بسیار بالا، اقلیمی فوق‌العاده خشک را در منطقه به وجود آورده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

نام «لوت» در زبان فارسی به سرزمینی برهنه و فاقد آب و پوشش گیاهی اشاره دارد. بااین‌حال، تمام بخش‌های این بیابان کاملاً فاقد حیات نیستند و در حاشیه‌ها و برخی قسمت‌های آن گونه‌های گیاهی و جانوری سازگار با شرایط بیابانی زندگی می‌کنند. ( UNESCO World Heritage Centre )

ثبت جهانی دشت لوت در یونسکو

نخستین میراث طبیعی جهانی ایران

دشت لوت در چهلمین نشست کمیته میراث جهانی در سال ۲۰۱۶ بر اساس معیارهای طبیعی (vii) و (viii) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این اثر با شماره ۱۵۰۵ در فهرست جهانی قرار دارد. ( UNESCO World Heritage Centre ) معیار هفتم به زیبایی طبیعی استثنایی و چشم‌اندازهای بیابانی لوت و معیار هشتم به اهمیت زمین‌شناسی و فرایندهای فعال فرسایشی و رسوبی آن مربوط می‌شود.

چرا دشت لوت برای یونسکو اهمیت دارد؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دشت لوت، تنوع بسیار زیاد عوارض بیابانی در یک منطقه نسبتاً محدود است. کلوت‌ها و یاردانگ‌های عظیم در غرب و دریای ماسه و تپه‌های ماسه‌ای گسترده در شرق، دو نمونه برجسته از این پدیده‌ها هستند.

یونسکو یاردانگ‌ها و کلوت‌های لوت را از نظر وسعت، پیوستگی و ارتفاع از برجسته‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده جهان معرفی می‌کند. برخی از این عوارض تا حدود ۱۵۵ متر ارتفاع دارند و امتداد بعضی از آنها به بیش از ۴۰ کیلومتر می‌رسد. ( UNESCO World Heritage Centre )

آیا دشت لوت گرم‌ترین نقطه زمین است؟

رکورد دمای سطح زمین در لوت

یکی از مشهورترین ویژگی‌های دشت لوت، دمای بسیار بالای سطح زمین است. اما در بیان این موضوع باید میان دمای سطح زمین و دمای هوا تفاوت قائل شد.

بررسی داده‌های ماهواره‌ای ناسا نشان داد که در پنج سال از دوره هفت‌ساله ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹، یعنی سال‌های ۲۰۰۴، ۲۰۰۵، ۲۰۰۶، ۲۰۰۷ و ۲۰۰۹ ، بالاترین دمای سطح زمین در دشت لوت ثبت شده است. در سال ۲۰۰۵، سنجنده MODIS دمای سطح زمین را در بخشی از لوت ۷۰٫۷ درجه سانتی‌گراد اندازه‌گیری کرد. ( NASA Science ) بنابراین عدد ۷۰٫۷ درجه به دمای سطح زمین(Land Surface Temperature) مربوط است و نباید آن را با دمای هوایی که در ایستگاه‌های هواشناسی اندازه‌گیری می‌شود، یکسان دانست.

بخش‌های مختلف دشت لوت

لوت شمالی

لوت شمالی از بخش‌های مرتفع‌تر این بیابان است و عوارضی از جنس شن، ماسه، رسوبات و دشت‌های بیابانی در آن دیده می‌شود. چشم‌انداز این بخش با قسمت مرکزی و شرقی لوت تفاوت دارد.

لوت مرکزی

لوت مرکزی مشهورترین قسمت این بیابان است و بخش مهمی از کلوت‌های لوت در این منطقه قرار گرفته‌اند. این عوارض عظیم حاصل فرسایش طولانی‌مدت رسوبات توسط باد و آب هستند و منظره‌ای ایجاد کرده‌اند که گاه به شهری طبیعی و متروک شباهت دارد.

لوت جنوبی

در بخش جنوبی و حاشیه‌های لوت شرایط برای شکل‌گیری پوشش گیاهی مناسب‌تر است و در مقایسه با هسته فوق‌خشک بیابان، آثار بیشتری از پوشش گیاهی مشاهده می‌شود.

کلوت‌های دشت لوت

کلوت چیست؟

کلوت‌ها برجستگی‌های کشیده و عظیمی هستند که در اثر فرسایش رسوبات توسط باد و آب شکل گرفته‌اند. در اصطلاح زمین‌شناسی بسیاری از این ساختارها در گروه یاردانگ‌ها قرار می‌گیرند.

بادهای شدید منطقه، ذرات ماسه را با سرعت زیاد جابه‌جا کرده و در طول زمان مانند ابزاری طبیعی، رسوبات نسبتاً نرم را تراشیده‌اند. بارندگی‌های ناگهانی و جریان‌های موقت آب نیز در تکامل این چشم‌انداز نقش داشته‌اند. ( UNESCO World Heritage Centre )

شهر خیالی کلوت‌ها

قرار گرفتن تعداد زیادی از کلوت‌ها در کنار یکدیگر منظره‌ای شبیه برج‌ها، دیوارها و خیابان‌های یک شهر متروک ایجاد کرده است. همین چشم‌انداز، منطقه کلوت‌های شهداد را به یکی از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های طبیعی استان کرمان تبدیل کرده است. ابعاد این ساختارها به اندازه‌ای بزرگ است که یاردانگ‌های دشت لوت حتی از فضا نیز به‌راحتی قابل مشاهده‌اند. ( UNESCO World Heritage Centre )

تپه‌های ماسه‌ای دشت لوت

دریای ماسه در شرق لوت

در مقابل کلوت‌های غربی، بخش شرقی دشت لوت با پهنه گسترده‌ای از ماسه و تپه‌های ماسه‌ای شناخته می‌شود. این تضاد میان کلوت‌های عظیم غرب و دریای ماسه شرق یکی از دلایل اهمیت زمین‌شناسی و زیبایی‌شناختی دشت لوت است.  اشکال مختلف تپه‌های ماسه‌ای، دشت‌های ریگی، پهنه‌های سنگی و مناطق نمکی در کنار یکدیگر، مجموعه‌ای متنوع از فرایندهای فرسایش و رسوب‌گذاری بیابانی را نمایش می‌دهند.

نبکاهای دشت لوت

گلدان‌های طبیعی بیابان

نبکا یکی دیگر از پدیده‌های جالب مناطق بیابانی است. نبکا زمانی شکل می‌گیرد که بوته یا درختچه‌ای در مسیر حرکت ماسه‌های بادی قرار گیرد و ذرات ماسه در اطراف آن انباشته شوند. با ادامه این فرایند، تپه‌ای ماسه‌ای در اطراف گیاه شکل می‌گیرد که پوشش گیاهی مانند تاجی بر فراز آن قرار دارد. نبکاها نمونه‌ای زیبا از تعامل باد، ماسه و پوشش گیاهی در حاشیه مناطق بیابانی هستند.

رود شور و پدیده‌های نمکی لوت

رود شور

رود شور یکی از مهم‌ترین جریان‌های آبی واردشونده به دشت لوت است. این رود از حوضه‌ای در شمال منطقه سرچشمه می‌گیرد و هنگام ورود به محدوده مرکزی لوت، آب آن بسیار شور است. میزان شوری به اندازه‌ای است که حاشیه بخش‌هایی از رود تقریباً فاقد پوشش گیاهی بوده و بلورهای نمک در مسیر آن شکل می‌گیرند.

چشم‌اندازهای نمکی

تبخیر شدید، شوری آب و شرایط زمین‌شناسی منطقه موجب پیدایش پهنه‌های نمکی، رسوبات تبخیری و اشکال گوناگون نمکی شده است. این عوارض در کنار کلوت‌ها، تپه‌های ماسه‌ای و دشت‌های سنگی، تنوع ژئومورفولوژیک لوت را افزایش داده‌اند.

بهترین زمان سفر به دشت لوت

پاییز و زمستان

با توجه به گرمای شدید منطقه، پاییز و زمستان مناسب‌ترین فصل‌ها برای سفر به بخش‌های گردشگری حاشیه دشت لوت هستند. اوایل بهار نیز بسته به شرایط آب‌وهوایی می‌تواند برای سفر مناسب باشد. سفر به لوت در ماه‌های گرم سال، به‌ویژه ورود به مناطق دورافتاده، می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

نکات مهم برای سفر به دشت لوت

سفر به مناطق داخلی لوت

دشت لوت یک جاذبه گردشگری شهری با مسیرهای مشخص و خدمات دائمی نیست. وسعت بسیار زیاد، نبود منابع آب، گرمای شدید، نبود پوشش تلفن همراه در برخی مناطق و دشواری مسیریابی، ورود به مناطق داخلی را به فعالیتی تخصصی تبدیل می‌کند. برای بازدیدهای عمیق‌تر از لوت باید از راهنمای محلی یا گروه‌های حرفه‌ای طبیعت‌گردی استفاده کرد و تجهیزات کافی آب، سوخت، مسیریابی و ارتباط اضطراری همراه داشت.

بازدید از کلوت‌های شهداد

برای بسیاری از گردشگران، منطقه کلوت‌های شهداد در استان کرمان یکی از در دسترس‌ترین گزینه‌ها برای آشنایی با چشم‌اندازهای دشت لوت است. بااین‌حال، خروج از مسیرهای شناخته‌شده و ورود بدون راهنما به مناطق داخلی توصیه نمی‌شود.

هزینه بازدید از دشت لوت

آیا ورود به دشت لوت بلیت دارد؟

دشت لوت یک محدوده طبیعی بسیار وسیع است و نمی‌توان برای کل این میراث جهانی یک ورودی واحد تعریف کرد.  برای ورود عمومی به خود بیابان لوت نرخ بلیت سراسری و واحدی وجود ندارد.

هزینه سفر بیشتر به نوع برنامه بستگی دارد و ممکن است شامل خدمات راهنمای محلی، خودروهای مناسب مسیرهای بیابانی، کمپ، اقامتگاه، حمل‌ونقل و ورود به برخی مجموعه‌های گردشگری مدیریت‌شده در حاشیه لوت باشد. به همین دلیل، مبلغی ثابت به‌عنوان «ورودی دشت لوت» برای گردشگران ایرانی، خارجی، دانشجویان یا کودکان درج نمی‌کنیم؛ زیرا چنین تعرفه رسمی یکپارچه‌ای برای کل اثر جهانی وجود ندارد.

توصیه سفرهای ناز

دشت لوت را نباید تنها یک کویر برای سافاری یا کمپینگ دانست. ارزش اصلی این منطقه در زمین‌شناسی، ژئومورفولوژی و چشم‌انداز طبیعی استثنایی آن نهفته است.

برای نخستین سفر، بازدید از کلوت‌های اطراف شهداد و مناطق مجاز و شناخته‌شده انتخاب مناسب‌تری است. ورود به عمق لوت بدون راهنمای متخصص، تجهیزات کامل و برنامه‌ریزی قبلی توصیه نمی‌شود.

همچنین حرکت خودروهای آفرود خارج از مسیرهای مجاز می‌تواند به عوارض طبیعی و اکوسیستم شکننده بیابان آسیب وارد کند. یونسکو نیز کنترل گردشگری نامناسب و تردد خودروهای موتوری خارج از مسیر را از موضوعات مهم حفاظتی این میراث جهانی می‌داند.

اهمیت دشت لوت برای طبیعت ایران

آزمایشگاهی طبیعی برای شناخت زمین

لوت مجموعه‌ای از فرایندهای فعال زمین‌شناسی را در مقیاسی بسیار بزرگ به نمایش می‌گذارد. فرسایش بادی، رسوب‌گذاری ماسه، جریان‌های موقت آب، تشکیل عوارض نمکی و تغییر شکل یاردانگ‌ها همچنان در این منطقه ادامه دارند. به همین دلیل، دشت لوت علاوه بر جذابیت گردشگری، برای زمین‌شناسان، جغرافی‌دانان و پژوهشگران علوم زمین نیز اهمیت فراوانی دارد.

میراثی فراتر از مرزهای ایران

ثبت دشت لوت در فهرست میراث جهانی نشان‌دهنده ارزش جهانی این پهنه طبیعی است. یونسکو این منطقه را نمونه‌ای استثنایی از فرایندهای زمین‌شناسی فعال در یک بیابان گرم و یکی از شاخص‌ترین چشم‌اندازهای بیابانی جهان معرفی می‌کند.

جمع‌بندی

دشت لوت یکی از متفاوت‌ترین چشم‌اندازهای طبیعی ایران است؛ سرزمینی که کلوت‌های عظیم، یاردانگ‌ها، تپه‌های ماسه‌ای، دشت‌های سنگی، رود شور و پدیده‌های نمکی آن در کنار یکدیگر مجموعه‌ای کم‌نظیر ساخته‌اند.

ثبت دشت لوت در سال ۲۰۱۶ به‌عنوان نخستین میراث طبیعی جهانی ایران اهمیت حفاظت از این پهنه را دوچندان کرده است. لوت همچنین یکی از مناطقی است که برخی از بالاترین دماهای سطح زمین در آن به‌وسیله ماهواره‌ها اندازه‌گیری شده؛ اما ارزش واقعی آن تنها در گرمای شدید خلاصه نمی‌شود. تنوع پدیده‌های زمین‌شناسی و عظمت چشم‌اندازهای طبیعی، دشت لوت را به یکی از مهم‌ترین میراث‌های طبیعی ایران و جهان تبدیل کرده است.

منابع و مراجع

منابع رسمی و بین‌المللی

مرکز میراث جهانی یونسکو، Lut Desert ، پرونده شماره ۱۵۰۵؛ شامل اطلاعات ثبت جهانی، معیارهای ثبت، وسعت، ویژگی‌های طبیعی و وضعیت حفاظتی دشت لوت. ( UNESCO World Heritage Centre )

کمیته میراث جهانی یونسکو، تصمیم 40 COM 8B.8 درباره ثبت دشت لوت در فهرست میراث جهانی در سال ۲۰۱۶. ( UNESCO World Heritage Centre )

مرکز میراث جهانی یونسکو، نقشه و اطلاعات جغرافیایی رسمی محدوده ثبت‌شده دشت لوت. ( UNESCO World Heritage Centre )

ناسا، Earth Observatory، مطالعات ماهواره‌ای درباره دمای سطح زمین در دشت لوت و ثبت دمای ۷۰٫۷ درجه سانتی‌گراد در سال ۲۰۰۵. ( NASA Science )

موقعیت روی نقشه

دشت لوت محدوده‌ای بسیار وسیع است و یک نقطه را نمی‌توان به‌عنوان موقعیت تمام این میراث طبیعی در نظر گرفت. برای جلوگیری از انتخاب مختصات تقریبی گردشگری، در کد زیر از مختصات مرجع رسمی پرونده یونسکو استفاده شده است: 30°12′58″N 58°50′20″E که در قالب اعشاری تقریباً برابر با 30.2161, 58.8389 است. ( UNESCO World Heritage Centre )