آسبادهای نشتیفان خواف؛ شاهکار مهندسی باد در شرق ایران

مقدمه

آسبادهای نشتیفان یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های معماری بومی و فناوری سنتی ایران هستند؛ مجموعه‌ای از سازه‌های خشتی، گلی و چوبی که در دل یکی از بادخیزترین مناطق شرق کشور شکل گرفته‌اند. این آسبادها حاصل شناخت دقیق انسان از اقلیم و استفاده هوشمندانه از نیروی طبیعت برای تأمین یکی از مهم‌ترین نیازهای زندگی، یعنی آسیاب کردن غلات، بوده‌اند.

نشتیفان در شهرستان خواف استان خراسان رضوی قرار دارد و مجموعه آسبادهای آن از مهم‌ترین نمونه‌های آسیاب‌های بادی با محور عمودی در جهان به شمار می‌رود. پرونده «آسبادهای ایران» نیز از سال ۲۰۱۷ در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو قرار دارد و نشتیفان یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این پرونده است. یونسکو آسبادها را نمونه‌ای برجسته از سازگاری معماری و فناوری با اقلیم و استفاده از انرژی تجدیدپذیر باد معرفی کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

آسباد نشتیفان چیست؟

آسباد در واقع نوعی آسیاب بادی سنتی است که نیروی باد را به حرکت مکانیکی تبدیل می‌کند. در آسبادهای نشتیفان، باد پره‌های چوبی را به حرکت درمی‌آورد و این حرکت از طریق یک محور عمودی به سنگ آسیاب منتقل می‌شود. سنگ‌ها با چرخش خود دانه‌های گندم را خرد و به آرد تبدیل می‌کردند.

این فناوری در مناطق شرقی ایران، به‌ویژه سرزمین‌هایی که هم با کمبود آب و هم با بادهای شدید مواجه بوده‌اند، اهمیت زیادی داشته است. در چنین شرایطی استفاده از نیروی باد راهکاری هوشمندانه برای جایگزین کردن انرژی انسانی، حیوانی یا آبی بوده است.

یونسکو آسباد را نمونه‌ای از فناوری بومی می‌داند که در آن انرژی جنبشی باد به انرژی مکانیکی تبدیل می‌شود و تأکید می‌کند که این سازه‌ها حاصل سازگاری جوامع شرق ایران با شرایط طبیعی منطقه بوده‌اند. ( UNESCO World Heritage Centre )

قدمت آسبادهای نشتیفان چقدر است؟

درباره تاریخ دقیق پیدایش آسبادهای نشتیفان نمی‌توان با قطعیت یک تاریخ مشخص ارائه کرد. برخی روایت‌ها و منابع محلی قدمت این فناوری را بسیار کهن و حتی به هزاره دوم پیش از میلاد نسبت می‌دهند، در حالی که پژوهش‌های جدیدتر بر ضرورت احتیاط در پذیرش چنین تاریخ‌های دوری تأکید دارند.

آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که فناوری آسباد در شرق ایران سابقه‌ای بسیار طولانی دارد و نشتیفان یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های باقی‌مانده از این سنت معماری و صنعتی است. حتی در پرونده یونسکو نیز تاریخ استفاده از نیروی باد در ایران و چین به حدود سه هزار سال پیش نسبت داده شده، اما این موضوع به معنای اثبات ساخت آسبادهای موجود نشتیفان در همان دوره نیست. ( UNESCO World Heritage Centre )

بنابراین بهتر است ادعای «۱۷۰۰ سال پیش از میلاد» را به عنوان یک دیدگاه یا روایت درباره خاستگاه فناوری آسباد بیان کنیم، نه تاریخ قطعی ساخت مجموعه کنونی نشتیفان.

بر اساس اظهارات مسئول اداره میراث فرهنگی شهرستان خواف، درباره قدمت دقیق آسبادهای شهرستان هنوز پژوهش علمی کافی انجام نشده است و شواهد معتبر، حضور آسبادها در منطقه خواف را دست‌کم از اوایل دوره تیموری به بعد نشان می‌دهند. ( Khabarban )

چرا نشتیفان به سرزمین آسبادها تبدیل شد؟

پاسخ را باید در اقلیم این منطقه جست‌وجو کرد. نشتیفان در مسیر بادهای شدید شرق ایران قرار دارد؛ بادهایی که در بخش بزرگی از سال در منطقه می‌وزند و در تابستان شدت بیشتری پیدا می‌کنند. مشهورترین آنها بادهای ۱۲۰ روزه سیستان هستند که در منابع یونسکو نیز به عنوان یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری سنت آسبادسازی در شرق ایران معرفی شده‌اند. سرعت این بادها در برخی مواقع می‌تواند بسیار زیاد باشد. ( UNESCO World Heritage Centre )

از طرف دیگر، شرق خراسان منطقه‌ای کم‌آب است. بنابراین مردم نمی‌توانستند مانند برخی مناطق دارای رودخانه‌های پرآب، برای آسیاب کردن غلات به آسیاب‌های آبی وابسته باشند.

معماران و صنعتگران محلی به جای مبارزه با طبیعت، از آن استفاده کردند؛ باد شدید که می‌توانست یک عامل مخرب باشد، به منبع انرژی تبدیل شد و آسبادها نتیجه همین سازگاری هوشمندانه با محیط هستند.

آسبادهای نشتیفان چگونه کار می‌کنند؟

ساختار آسباد در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد، اما پشت این سادگی، شناخت دقیقی از نیرو، جهت باد، اصطکاک، وزن و حرکت وجود دارد.

آسباد معمولاً ساختمانی دوطبقه است. طبقه پایین محل سنگ آسیاب و تجهیزات مرتبط با آسیاب کردن غلات است و بخش فوقانی محل قرارگیری پره‌ها و اجزای چوبی است. در مدل ایرانی، پره‌ها حول یک محور عمودی می‌چرخند و نیروی حاصل از باد مستقیماً به سنگ آسیاب منتقل می‌شود. ( UNESCO World Heritage Centre )

باد از شکاف‌ها و دهانه‌های مخصوص وارد مجموعه می‌شود و پره‌های چوبی را به حرکت درمی‌آورد. محور عمودی نیز حرکت را به سنگ منتقل می‌کند. در نتیجه، سنگ بالایی روی سنگ پایینی حرکت کرده و گندم میان آنها خرد می‌شود. این سیستم بدون موتور، سوخت فسیلی یا برق کار می‌کرد و انرژی مورد نیاز خود را مستقیماً از محیط اطراف می‌گرفت.

چرا آسبادها را در یک مجموعه کنار هم ساخته‌اند؟

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های نشتیفان، تمرکز تعداد زیادی آسباد در یک محدوده است. این موضوع اتفاقی نیست. برای استفاده حداکثری از باد، آسبادها باید در نقطه‌ای قرار می‌گرفتند که مانعی در برابر جریان باد وجود نداشته باشد. قرار گرفتن آنها در ارتفاع و کنار یکدیگر، امکان استفاده بهتر از جریان باد را فراهم می‌کرد.

بر اساس پرونده یونسکو، در برخی نقاط شرق ایران مجموعه‌هایی شامل ده‌ها آسباد در کنار یکدیگر شکل گرفته بودند و در نشتیفان نیز مجموعه آسبادها در نقطه‌ای مرتفع قرار گرفته است تا باد بدون مانع به پره‌ها برسد. یونسکو همچنین اشاره می‌کند که تمرکز آسبادها می‌توانسته تا حدی مانند یک سد در برابر بادهای شدید برای سکونتگاه‌های پشت سر آنها عمل کند. ( UNESCO World Heritage Centre )

در نشتیفان در سال‌های اخیر حدود ۳۴ آسباد در محدوده شهر شناسایی شده است؛ این مجموعه بخشی از شبکه بسیار گسترده‌تر آسبادهای شهرستان خواف است که تعداد آنها در نقاط مختلف شهرستان به بیش از ۲۰۰ مورد می‌رسد. ( Khabarban )

معماری آسبادهای نشتیفان

آسبادهای نشتیفان نمونه‌ای برجسته از معماری کاملاً بومی هستند. مصالح اصلی آنها از همان موادی تأمین شده که در محیط اطراف به آسانی قابل دسترس بوده است؛ خشت، گل، آجر و چوب .

دیوارهای ضخیم خشتی و گلی علاوه بر آنکه استحکام لازم را ایجاد می‌کردند، به تعدیل دمای فضای داخلی نیز کمک می‌کردند. این ویژگی در اقلیم گرم و خشک شرق ایران اهمیت زیادی داشته است.

ساختار آسبادها برخلاف آسیاب‌های بادی اروپایی بسیار متفاوت است. در نمونه ایرانی، محور حرکت عمودی است و پره‌ها در فضایی باز و مناسب برای دریافت جریان باد قرار می‌گیرند. همین تفاوت فنی یکی از دلایلی است که آسبادهای ایران را در تاریخ فناوری آسیاب‌های بادی بسیار مهم کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

پره‌های چوبی؛ قلب آسباد

وقتی از فاصله دور به آسبادهای نشتیفان نگاه می‌کنید، نخستین چیزی که توجه شما را جلب می‌کند دیوارهای خشتی بلند است؛ اما بخش حیاتی سازه در قسمت بالایی قرار دارد.

پره‌های چوبی با طراحی خاص خود در برابر جریان باد قرار می‌گرفتند. باد آنها را به حرکت درمی‌آورد و چرخش پره‌ها به محور عمودی منتقل می‌شد.

در واقع آسباد یک ماشین مکانیکی کامل بود که بدون استفاده از موتور، انرژی طبیعی را به حرکت تبدیل می‌کرد. همین ویژگی باعث شده یونسکو آسباد را نمونه‌ای برجسته از نبوغ فنی جوامع محلی و استفاده پایدار از منابع طبیعی معرفی کند. ( UNESCO World Heritage Centre )

سنگ آسیاب و دستگاه ترمز

یکی از قسمت‌های جالب آسباد در فضای پایین و محل قرارگیری سنگ‌های آسیاب دیده می‌شود. سنگ‌های سنگین با نیروی حاصل از باد حرکت می‌کردند و دانه‌های غلات را خرد می‌کردند.

برای کنترل حرکت سنگ نیز سازوکاری مکانیکی وجود داشت. در فضای زیر سنگ، وسیله‌ای مبتنی بر اصل اهرم تعبیه شده بود که می‌توانست حرکت سنگ را متوقف یا کنترل کند. این جزئیات نشان می‌دهد که سازندگان آسباد تنها به ایجاد حرکت اکتفا نکرده بودند، بلکه برای کنترل، توقف و استفاده ایمن از دستگاه نیز راهکارهای مکانیکی در نظر گرفته بودند.

آسباد و زندگی مردم نشتیفان

آسباد صرفاً یک بنای تاریخی یا یک اثر معماری نبود؛ بلکه بخشی از اقتصاد و زندگی روزمره مردم منطقه محسوب می‌شد. گندم یکی از مهم‌ترین محصولات غذایی مردم بود و تبدیل آن به آرد برای تهیه نان ضرورتی روزانه به شمار می‌رفت. آسبادها این کار را با استفاده از انرژی رایگان باد انجام می‌دادند و بنابراین نقشی مستقیم در معیشت مردم داشتند.

در اطراف آسبادها نیز مشاغل و فعالیت‌های وابسته شکل گرفته بود. گزارش‌های مربوط به میراث فرهنگی خواف نشان می‌دهد که در نشتیفان علاوه بر آسبادها، تأسیسات و مشاغل سنتی مرتبط با آنها مانند نجاری و آهنگری نیز وجود داشته است. ( Khabarban ) به همین دلیل آسباد را باید بخشی از یک نظام اقتصادی و اجتماعی تاریخی دانست، نه یک دستگاه منفرد.

مشکل بزرگ آسبادها؛ وابستگی به باد

مهم‌ترین محدودیت آسبادها نیز همان چیزی بود که باعث پیدایش آنها شده بود: باد . آسباد زمانی کار می‌کرد که باد به اندازه کافی شدید و مداوم می‌وزید. بنابراین برخلاف آسیاب‌های آبی که می‌توانستند در صورت وجود جریان آب فعالیت نسبتاً پیوسته داشته باشند، آسبادها کاملاً به شرایط جوی وابسته بودند.

بادهای ۱۲۰ روزه فرصت مناسبی برای فعالیت آسبادها ایجاد می‌کردند، اما در زمان‌هایی که شدت باد کاهش می‌یافت، کار آسیاب نیز متوقف می‌شد. این موضوع یکی از محدودیت‌های طبیعی این فناوری به شمار می‌رفت. با وجود این، برای جامعه‌ای که در محیطی کم‌آب زندگی می‌کرد، استفاده از انرژی باد راهکاری بسیار ارزشمند بود.

آسبادهای نشتیفان و انرژی پاک

امروزه وقتی از انرژی‌های تجدیدپذیر و معماری پایدار صحبت می‌کنیم، معمولاً به توربین‌های بادی، صفحات خورشیدی و فناوری‌های مدرن فکر می‌کنیم؛ اما آسبادهای نشتیفان نمونه‌ای تاریخی از همین ایده هستند.

در اینجا هیچ سوختی مصرف نمی‌شود، هیچ موتور الکتریکی وجود ندارد و انرژی مورد نیاز مستقیماً از باد تأمین می‌شود.

به همین دلیل پرونده آسبادهای ایران در فهرست آزمایشی یونسکو، این سازه‌ها را نمونه‌ای از  استفاده هوشمندانه از انرژی تجدیدپذیر و سازگاری معماری با محیط زیست معرفی کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre ) این ویژگی، ارزش آسبادها را از یک اثر تاریخی محلی فراتر می‌برد و آنها را به بخشی از تاریخ فناوری و معماری پایدار جهان تبدیل می‌کند.

آسبادهای نشتیفان در فهرست میراث جهانی یونسکو

یک نکته مهم درباره آسبادهای نشتیفان این است که هنوز در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده‌اند. «آسبادهای ایران» از سال ۲۰۱۷ در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو (Tentative List) قرار دارد. این پرونده مجموعه‌ای از آسبادهای مناطق مختلف ایران را در بر می‌گیرد و نشتیفان یکی از مهم‌ترین نمونه‌های آن است. ( UNESCO World Heritage Centre ) بنابراین در مقاله بهتر است از عبارت «در فهرست آزمایشی یونسکو» استفاده شود و نه «ثبت جهانی یونسکو».

ثبت ملی آسبادهای نشتیفان

مجموعه آسبادهای نشتیفان در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است. شماره ثبت اعلام‌شده برای این مجموعه ۷۴۹۰ است. ( نشریه فنی مهندسی نهنگ نو - Nahang Nov ) ثبت ملی و قرار گرفتن آسبادها در پرونده آزمایشی یونسکو نشان‌دهنده اهمیت تاریخی، معماری و فناورانه این مجموعه است.

وضعیت امروز آسبادهای نشتیفان

گذشت زمان، تغییر شیوه زندگی و ورود فناوری‌های جدید باعث شده کاربرد سنتی آسبادها تا حد زیادی از میان برود. امروزه بسیاری از آسبادها دیگر برای آسیاب کردن گندم مورد استفاده روزمره قرار نمی‌گیرند و مسئله حفظ دانش سنتی مرتبط با آنها نیز اهمیت زیادی پیدا کرده است. مسئولان میراث فرهنگی خواف در سال‌های اخیر از کمبود آسیابان و از بین رفتن تدریجی مهارت‌های سنتی مرتبط با آسبادها به عنوان یکی از چالش‌های مهم این میراث یاد کرده‌اند. ( Khabarban )

در عین حال، عملیات مرمت همچنان ادامه دارد و در مرداد ۱۴۰۴ گزارش شد که مرمت ۹ دستگاه از آسبادهای شهر نشتیفان به پایان رسیده است. ( هنرنشان - HonarNeshan )

یکی از مهم‌ترین تهدیدهای امروز نیز توسعه شهری و ساخت‌وساز در اطراف آسبادهاست؛ زیرا هر سازه جدیدی که مسیر باد را مسدود کند، می‌تواند به منظر تاریخی و حتی درک عملکرد اصلی این مجموعه آسیب بزند. ( Khabarban )

بهترین زمان بازدید از آسبادهای نشتیفان

اگر هدف شما دیدن سازوکار آسباد و مشاهده پره‌ها در حال حرکت است، زمان‌های بادخیز سال جذاب‌تر هستند. با این حال، برای بازدید گردشگری و عکاسی، شرایط آب‌وهوایی مناسب و ساعات روشن روز اهمیت بیشتری دارد.

در فصل‌های گرم، شدت بادهای منطقه می‌تواند بیشتر باشد، اما گرمای هوا نیز باید در برنامه سفر در نظر گرفته شود. به همین دلیل فصل بهار و اوایل پاییز معمولاً برای سفر زمینی به این منطقه شرایط مطلوب‌تری ایجاد می‌کند. نکته مهم این است که وزش باد به‌تنهایی به معنای فعال بودن آسباد نیست ؛ زیرا فعالیت عملی آسباد به وجود سازوکار سالم و حضور فرد آشنا با شیوه کار آن نیز وابسته است.

چگونه به آسبادهای نشتیفان برویم؟

نشتیفان در شهرستان خواف، در جنوب‌شرقی استان خراسان رضوی و در نزدیکی مرز شرقی ایران قرار دارد. برای سفر زمینی، مشهد ← تربت حیدریه ← خواف ← نشتیفان یکی از مسیرهای اصلی دسترسی از مرکز استان است. از خواف نیز می‌توان به سمت نشتیفان حرکت کرد.

برای مسافران خارج از منطقه، بهترین روش معمولاً رسیدن به مشهد و ادامه مسیر با خودروی شخصی یا وسیله نقلیه بین‌شهری است. با توجه به فاصله و پراکندگی جاذبه‌های شهرستان خواف، داشتن خودرو یا استفاده از وسیله نقلیه محلی، امکان بازدید از جاذبه‌های بیشتری را فراهم می‌کند.

فاصله آسبادهای نشتیفان تا جاذبه‌های اطراف

 مسافت‌ها تقریبی‌اند و بر اساس مسیر جاده‌ای و نقطه دقیق شروع و پایان می‌توانند تغییر کنند.

جاذبه‌های نزدیک آسبادهای نشتیفان

سفر به نشتیفان را بهتر است به بازدیدی یک‌روزه از چند جاذبه تاریخی منطقه تبدیل کنید. مسجد جامع نشتیفان ، بافت تاریخی شهر و دیگر آثار مرتبط با زندگی سنتی منطقه، در کنار آسبادها امکان شناخت بهتر تاریخ این شهر را فراهم می‌کنند.

اگر زمان بیشتری در اختیار دارید، حرکت به سمت خواف و خرگرد نیز ارزشمند است. مدرسه غیاثیه خرگرد یکی از آثار شاخص معماری دوره تیموری در منطقه است و می‌تواند در کنار آسبادهای نشتیفان تصویری متفاوت از تاریخ شرق خراسان ارائه کند.

آسباد نشتیفان چه چیزی به ما می‌آموزد؟

شاید مهم‌ترین ارزش آسبادهای نشتیفان این باشد که نشان می‌دهند معماری سنتی ایران فقط به ساخت بناهای زیبا محدود نبوده است.

معماران و صنعتگران این منطقه، جهت باد، شدت جریان هوا، مصالح موجود، وزن سنگ آسیاب، ساختار چوبی پره‌ها و نیازهای اقتصادی جامعه را در کنار یکدیگر قرار داده و دستگاهی ساخته‌اند که قرن‌ها برای تأمین آرد مورد استفاده قرار گرفته است.

در واقع آسباد نشتیفان  هم‌زمان یک ساختمان، ماشین، منبع انرژی و بخشی از نظام اقتصادی جامعه بوده است.

همین ویژگی است که آن را از یک بنای تاریخی معمولی متمایز می‌کند.

توصیه سفرهای ناز

 اگر به نشتیفان رفتید، آسبادها را فقط به چشم چند دیوار خشتی قدیمی نبینید. از نزدیک به مسیر ورود باد، فضای قرارگیری پره‌ها، محور عمودی، سنگ‌های آسیاب و ضخامت دیوارها توجه کنید و تصور کنید که همین سازه‌ها زمانی بدون برق و موتور، گندم مردم یک منطقه را به آرد تبدیل می‌کردند. پیشنهاد می‌کنیم بازدید از آسبادها را با خواف و خرگرد ترکیب کنید تا سفری کامل‌تر به میراث تاریخی و فناوری شرق خراسان داشته باشید. همچنین اگر قصد عکاسی دارید، ساعات ابتدایی صبح یا نزدیک غروب، نور مناسب‌تری برای ثبت بافت خشتی آسبادها فراهم می‌کند.

اطلاعات کاربردی آسبادهای نشتیفان

اطلاعات مربوط به قرار گرفتن آسبادهای ایران در فهرست آزمایشی یونسکو و مشخصات فنی و معماری آنها بر اساس پرونده رسمی یونسکو تنظیم شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع و مراجع

منابع فارسی

منابع مطالعاتی تاریخ و معماری شرق ایران، گزارش‌های مربوط به آسبادهای خواف و نشتیفان و منابع پژوهشی میراث فرهنگی منطقه.

منابع رسمی ایران

گزارش‌های اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خواف درباره وضعیت آسبادها، مرمت و حفاظت از این مجموعه. ( Khabarban )

منابع انگلیسی

UNESCO World Heritage Centre – Asbads (Windmills) of Iran ؛ پرونده رسمی آسبادهای ایران در فهرست آزمایشی میراث جهانی. ( UNESCO World Heritage Centre )

موقعیت روی نقشه