مقدمه
سنگنگاره و سنگنوشته آنوبانینی از کهنترین آثار سنگی شناختهشده در ایران و یکی از مهمترین یادگارهای قوم لولوبی در زاگرس است. این اثر در نزدیکی شهر سرپلذهاب در استان کرمانشاه قرار دارد و حدود ۲۳۰۰ سال پیش از میلاد، در هزاره سوم پیش از میلاد، بر بدنه کوه تراشیده شده است. نقشبرجسته، آنوبانینی، فرمانروای لولوبیان، را در برابر ایزدبانوی اینانا یا ایشتار نشان میدهد؛ در حالی که پای خود را بر پیکر یکی از دشمنان نهاده و چند اسیر نیز در بخش پایین نقش دیده میشوند. کتیبه همراه اثر نیز به زبان اکدی نوشته شده است. ( Smithsonian Institution )
اهمیت آنوبانینی تنها به قدمت آن محدود نمیشود. ترکیب پادشاه، ایزدبانو، اسیران، سلاحها و کتیبه سلطنتی، تصویری کمنظیر از جهان سیاسی و مذهبی جوامع کوهستانی زاگرس در هزاره سوم پیش از میلاد ارائه میکند. از همین رو، این نقشبرجسته در مطالعات تاریخ هنر و باستانشناسی خاور نزدیک جایگاه ویژهای دارد.
سنگنگاره آنوبانینی کجاست؟
سنگنگاره آنوبانینی در شهرستان سرپلذهاب از استان کرمانشاه و در دامنه کوهی مشرف به شهر قرار دارد. این نقشبرجسته بر صخرهای در ارتفاع حدود ۱۶ متری از سطح زمین تراشیده شده و به دلیل قرار گرفتن در ارتفاع، از سطح زمین فاصله قابل توجهی دارد. مختصات ثبتشده برای خود نقشبرجسته حدود ۳۴٫۴۶۳۳ درجه شمالی و ۴۵٫۸۶۸۳ درجه شرقی است. ( HandWiki )
محوطه آنوبانینی در محدودهای قرار گرفته که آثار سنگی دیگری نیز از دورههای مختلف تاریخی در آن دیده میشود. در نزدیکی آن، نقشبرجستهای از دوره اشکانی، معروف به نقشبرجسته گودرز ، نیز وجود دارد که فاصله آن با نقشبرجسته آنوبانینی بسیار اندک است. ( Wikidata )
آنوبانینی که بود؟
آنوبانینی فرمانروای لولوبیان بود؛ قومی کوهستاننشین که در هزاره سوم پیش از میلاد در بخشهایی از زاگرس حضور داشتند. اطلاعات ما درباره ساختار سیاسی لولوبیان بیشتر از منابع میانرودان و آثار سنگی برجایمانده از آنان به دست آمده است.
نام آنوبانینی به واسطه همین نقشبرجسته و کتیبه اکدی همراه آن شناخته شده است. در کتیبه، او خود را «پادشاه توانا، پادشاه لولوبی» معرفی میکند و از تراشیده شدن تصویر خود و ایزدبانو در کوه سخن میگوید. ( Smithsonian Institution )
معماری و ترکیب نقشبرجسته
نقشبرجسته آنوبانینی بر سطح یک صخره طبیعی تراشیده شده و ترکیببندی آن به دو بخش اصلی تقسیم میشود. در بخش بالایی، آنوبانینی و ایزدبانو قرار دارند و در بخش پایینتر، گروهی از اسیران به تصویر کشیده شدهاند.
آنوبانینی در حالی نمایش داده شده که پای چپ خود را بر بدن یکی از دشمنان قرار داده است. او در دست خود سلاحهایی مانند تبر، کمان و نیزه دارد و پوشش او شامل دامنی کوتاه، کمربند و کفش است. این نوع نمایش فرمانروا، تصویری آشکار از پیروزی نظامی و اقتدار سیاسی اوست. ( Wikipedia )
در مقابل او، ایزدبانو ایشتار یا اینانا قرار گرفته است. ایزدبانو در حالی که حلقهای را به سوی شاه گرفته، سلاحهایی نیز همراه خود دارد. حضور همزمان فرمانروا و ایزدبانو، رابطه میان قدرت سیاسی و حمایت الهی را در تصویر برجسته میکند. ( Wikipedia )
اسیران در نقشبرجسته آنوبانینی
یکی از ویژگیهای قابل توجه این اثر، نمایش اسیران است. در پایین نقش اصلی، چند اسیر در بند دیده میشوند و دو اسیر دیگر نیز در نزدیکی ایزدبانو قرار دارند. در مجموع، این ترکیب تصویری بر پیروزی فرمانروا بر دشمنان و تسلط او بر آنان تأکید دارد.
شیوه نمایش اسیران نیز با نقش اصلی هماهنگ است؛ آنوبانینی در مرکز قدرت قرار گرفته و اسیران در مقیاسی کوچکتر و در موقعیتی فرودست نمایش داده شدهاند. بنابراین نقشبرجسته تنها یک تصویر روایی نیست، بلکه نوعی بیانیه تصویری درباره قدرت شاهی نیز به شمار میآید.
کتیبه اکدی آنوبانینی
در کنار نقشبرجسته، کتیبهای به زبان اکدی حک شده است. اهمیت این کتیبه بسیار زیاد است؛ زیرا به طور مستقیم نام فرمانروا، قوم لولوبی و محل ایجاد نقش را معرفی میکند.
مضمون کتیبه چنین است که آنوبانینی، پادشاه توانا و پادشاه لولوبی، تصویر خود و ایزدبانو را در کوه پادیر یا باتیر ایجاد کرده است و برای کسی که این نقش و نوشته را از میان ببرد، نفرین خدایان را طلب میکند. ( Smithsonian Institution )
نام خدایانی مانند آنو، آنتوم، بعل، بلیت، رامان، ایشتار، سین و شمش در بخش نفرین کتیبه آمده است. این بخش از نوشته، علاوه بر ارزش تاریخی، اطلاعات مهمی درباره جهان مذهبی و ارتباط فرهنگی لولوبیان با حوزه تمدنی میانرودان در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
کوه پادیر یا باتیر
در متن کتیبه، نام کوهی که نقشبرجسته بر آن ایجاد شده، به صورت پادیر یا باتیر خوانده شده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کتیبه علاوه بر معرفی فرمانروا و ایزدبانو، جایگاه جغرافیایی اثر را نیز در قالب یک نام باستانی ثبت کرده است.
همین اشاره یکی از دلایلی است که نقشبرجسته آنوبانینی را تنها یک اثر هنری نمیدانند؛ بلکه آن را سندی تاریخی برای مطالعه جغرافیای سیاسی و فرهنگی زاگرس در هزاره سوم پیش از میلاد نیز به شمار میآورند.
نقشبرجسته اشکانی گودرز در پایین آنوبانینی
در پایین نقشبرجسته آنوبانینی، نقشبرجستهای متعلق به دوره اشکانی نیز وجود دارد. این اثر، فرمانروایی سوار بر اسب را نشان میدهد که در برابر شخصیتی ایستاده و فردی گل یا هدیهای را به او تقدیم میکند.
این نقش به گودرز نسبت داده شده و کتیبه همراه آن به زبان و خط پهلوی اشکانی نوشته شده است. در کتیبه، مضمون معرفی پیکره به صورت «گودرز شاه بزرگ، پسر گیو» آمده است. مختصات ثبتشده برای نقشبرجسته گودرز نیز حدود ۳۴٫۴۶۲۵ درجه شمالی و ۴۵٫۸۶۹۲ درجه شرقی است. ( Wikidata )
قرار گرفتن یک نقشبرجسته لولوبی و یک نقشبرجسته اشکانی در یک محدوده، اهمیت تاریخی سرپلذهاب را دوچندان میکند؛ زیرا بازدیدکننده در فاصلهای کوتاه میتواند دو دوره بسیار متفاوت از تاریخ ایران و زاگرس را مشاهده کند.
آسیبهای جنگی به سنگنگاره
سنگنگاره آنوبانینی در طول تاریخ با آسیبهای طبیعی و انسانی مواجه شده است. یکی از جدیترین آسیبهای واردشده به اثر مربوط به دوران جنگ ایران و عراق است. گزارشهای منتشرشده میزان آسیب واردشده به نقشبرجسته بر اثر ترکشهای جنگی را حدود ۳۰ درصد اعلام کردهاند. ( گفتمان زاگرس )
این آسیبها اهمیت حفاظت از نقشبرجسته را بیشتر میکند؛ زیرا بخشهایی از پیکرهها و سطح سنگ دیگر شرایط اولیه خود را ندارند و هرگونه فرسایش بیشتر میتواند جزئیات باقیمانده را نیز تهدید کند.
قدمت سنگنگاره آنوبانینی
قدمت نقشبرجسته آنوبانینی معمولاً حدود ۴۸۰۰ سال یا حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد بیان میشود. با این حال، در پژوهشهای دانشگاهی درباره تاریخ دقیق اثر اختلافهایی وجود دارد و برخی منابع آن را به دوره اکدی و برخی دیگر به دوره ایسن ـ لارسا نزدیک میدانند. ( HandWiki )
برای یک مقاله گردشگری دقیق، بهتر است به جای ارائه یک تاریخ قطعی بدون توضیح، آن را اثری متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد و فرهنگ لولوبی معرفی کنیم. این بیان هم با شواهد تاریخی سازگار است و هم از سادهسازی اختلافهای پژوهشی جلوگیری میکند.
آیا آنوبانینی قدیمیترین نقشبرجسته ایران است؟
سنگنگاره آنوبانینی یکی از کهنترین نقشبرجستههای شناختهشده ایران است و در منابع گردشگری گاهی با عنوان «کهنترین نقشبرجسته ایران» معرفی میشود. با این حال، برای بیان علمیتر بهتر است از تعبیر «یکی از کهنترین» استفاده شود؛ زیرا تاریخگذاری و تعریف دقیق برخی آثار صخرهای پیشاتاریخی و آغاز تاریخی ایران همچنان موضوع پژوهش است.
اهمیت واقعی آنوبانینی در این است که هم قدمت بسیار زیادی دارد و هم یک کتیبه سلطنتی نسبتاً روشن در کنار تصویر قرار گرفته است. همین ترکیب، آن را به سندی بسیار ارزشمند برای مطالعه تاریخ سیاسی و هنری زاگرس تبدیل کرده است.
ارتباط آنوبانینی با نقشبرجسته بیستون
گاهی گفته میشود که نقشبرجسته آنوبانینی الگوی نقشبرجسته داریوش بزرگ در بیستون بوده است. شباهتهایی میان این دو اثر وجود دارد؛ از جمله قرار گرفتن فرمانروا در برابر دشمنان، حضور پیکرههای اسیر و استفاده از سطح صخره برای نمایش پیروزی شاه.
با این حال، نسبت دادن مستقیم نقشبرجسته بیستون به عنوان «کپی» از آنوبانینی نیازمند احتیاط است. یونسکو در پرونده ثبت جهانی بیستون، تصویر آنوبانینی را در مستندات مربوط به زمینه تاریخی نقشبرجستههای منطقه آورده است، اما این موضوع به معنای اثبات قطعی رابطه مستقیم میان دو اثر نیست. ( UNESCO World Heritage Centre )
آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت این است که سنت دیرینه نمایش پیروزی فرمانروا بر صخرههای زاگرس، پیش از دوره هخامنشی نیز وجود داشته است و نقشبرجسته آنوبانینی نمونهای بسیار قدیمی از این سنت به شمار میرود.
اهمیت تاریخی سرپلذهاب
سرپلذهاب به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی میان فلات ایران و میانرودان، از دیرباز منطقهای مهم بوده است. وجود آثار لولوبی، اشکانی و دیگر دورههای تاریخی در اطراف شهر نشان میدهد که این منطقه در دورههای مختلف محل رفتوآمد و تعامل جوامع گوناگون بوده است.
وجود نقشبرجسته آنوبانینی در کنار آثار دورههای بعدی، تصویری چندلایه از تاریخ این بخش از زاگرس ایجاد کرده است. به همین دلیل، بازدید از سرپلذهاب را نباید تنها به یک اثر منفرد محدود کرد؛ بلکه مجموعه آثار تاریخی منطقه در کنار یکدیگر معنای کاملتری پیدا میکنند.
بهترین زمان بازدید از سنگنگاره آنوبانینی
بهار و پاییز معمولاً شرایط مناسبتری برای سفر به سرپلذهاب دارند. در این فصلها دمای هوا برای بازدید از آثار تاریخی و گردش در فضای باز مطلوبتر است.
تابستان در سرپلذهاب میتواند گرم باشد و بهتر است بازدید در ساعات ابتدایی روز انجام شود. زمستان نیز با توجه به شرایط آبوهوایی زاگرس میتواند برای سفر مناسب باشد، اما پیش از حرکت باید وضعیت جادهها و هوا بررسی شود.
راه دسترسی به سنگنگاره آنوبانینی
برای بازدید از نقشبرجسته آنوبانینی ابتدا باید به شهر سرپلذهاب در استان کرمانشاه رفت. خود نقشبرجسته در محدوده کوهستانی مشرف به شهر قرار دارد و مختصات جغرافیایی آن حدود ۳۴٫۴۶۳۳ شمالی و ۴۵٫۸۶۸۳ شرقی است. ( HandWiki )
به دلیل قرار گرفتن نقش در ارتفاع حدود ۱۶ متری، مشاهده جزئیات آن از سطح زمین آسان نیست. بنابراین هنگام بازدید باید از نزدیک شدن به بخشهای خطرناک صخره و ورود به مسیرهای ناایمن خودداری کرد.
فاصله نقشبرجسته آنوبانینی از شهرهای اطراف
مبدأ | فاصله تقریبی |
|---|---|
مرکز شهر سرپلذهاب | حدود چند کیلومتر |
کرمانشاه | حدود ۱۲۰ کیلومتر |
قصرشیرین | حدود ۴۰ کیلومتر |
فاصلهها بر اساس مسیرهای جادهای تقریبی هستند و بسته به نقطه آغاز سفر و مسیر انتخابی ممکن است تغییر کنند.
جاذبههای تاریخی نزدیک آنوبانینی
بازدید از نقشبرجسته آنوبانینی را میتوان با دیگر آثار تاریخی سرپلذهاب ترکیب کرد. نقشبرجسته گودرز اشکانی در فاصله بسیار نزدیکی از آن قرار دارد و یکی از مهمترین آثار مکمل برای شناخت تاریخ منطقه است. ( Wikidata )
در برنامه سفر گستردهتر نیز میتوان آثار تاریخی شهرستان سرپلذهاب و مسیرهای منتهی به قصرشیرین و کرمانشاه را در نظر گرفت. برای علاقهمندان به تاریخ ایران باستان، ترکیب سرپلذهاب با بیستون نیز امکان مقایسه دو سنت مهم نقشبرجستهسازی در زاگرس را فراهم میکند.
نکات مهم بازدید
سنگنگاره آنوبانینی یک اثر بسیار آسیبپذیر با قدمتی چند هزار ساله است. نباید سطح سنگ را لمس، خراش یا مرطوب کرد و به هیچ عنوان نباید روی آن یادگاری نوشت. استفاده از مواد مختلف برای برجستهتر کردن کتیبه یا نقشها نیز میتواند به سطح باستانی آسیب بزند.
از سوی دیگر، به دلیل قرار گرفتن اثر در ارتفاع، نباید برای نزدیک شدن به نقش از مسیرهای ناایمن استفاده کرد. حفاظت از این اثر تنها وظیفه نهادهای میراث فرهنگی نیست و رفتار گردشگران نیز نقش مهمی در حفظ آن برای نسلهای آینده دارد.
وضعیت ثبتی سنگنگاره آنوبانینی
سنگنگاره آنوبانینی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است . شماره ثبت آن ۱۴۹ است و این اثر در سال ۱۳۱۰ خورشیدی در فهرست آثار ملی قرار گرفته است. فهرستهای منتشرشده از آثار ملی کرمانشاه نیز «نقش آنوبانینی» را با شماره ۱۴۹ در سرپلذهاب ثبت کردهاند. ( Wikipedia )
از نظر میراث جهانی، سنگنگاره آنوبانینی به صورت مستقل در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است . همچنین این اثر در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو نیز به عنوان یک پرونده مستقل قرار ندارد. در اسناد یونسکو، تصویر آنوبانینی در پرونده میراث جهانی بیستون به عنوان یکی از شواهد تاریخی مرتبط با سنت نقشبرجستههای منطقه آمده است، اما این به معنای ثبت جهانی خود آنوبانینی نیست. ( UNESCO World Heritage Centre )
توصیه سفرهای ناز
سنگنگاره آنوبانینی برای علاقهمندان به تاریخ ایران مقصدی معمولی نیست؛ زیرا با اثری روبهرو هستیم که حدود چهار هزار و چند صد سال قدمت دارد و تصویر یک فرمانروا، یک ایزدبانو و اسیران جنگی را همراه با کتیبهای اکدی در دل کوه ثبت کرده است.
پیشنهاد سفرهای ناز این است که هنگام بازدید، تنها به تصویر اصلی توجه نکنید. کتیبه اکدی، شیوه نمایش آنوبانینی، حلقه در دست ایزدبانو، اسیران، سلاحها و جایگاه نقشبرجسته اشکانی گودرز در پایین صخره را نیز با دقت ببینید. این جزئیات به شما کمک میکند تا سرپلذهاب را نه فقط به عنوان یک مقصد گردشگری، بلکه به عنوان یکی از مهمترین چشماندازهای تاریخی زاگرس بشناسید.
همچنین بهتر است بازدید از آنوبانینی را در یک برنامه گستردهتر برای شناخت میراث تاریخی کرمانشاه قرار دهید. نزدیکی آثار چند دوره تاریخی در این منطقه، فرصتی فراهم میکند تا تحول هنر سنگتراشی و نمایش قدرت سیاسی در ایران باستان را در یک مسیر سفر دنبال کنید.
پرسشهای متداول درباره سنگنگاره آنوبانینی
سنگنگاره آنوبانینی کجاست؟
سنگنگاره آنوبانینی در نزدیکی شهر سرپلذهاب در استان کرمانشاه و بر دامنه کوهی مشرف به شهر قرار دارد. ارتفاع نقش از سطح زمین حدود ۱۶ متر است. ( HandWiki )
سنگنگاره آنوبانینی متعلق به چه دورهای است؟
این اثر به هزاره سوم پیش از میلاد و فرهنگ لولوبی نسبت داده میشود و تاریخ آن معمولاً حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد بیان میشود. درباره تاریخ دقیق آن میان پژوهشگران اختلافهایی وجود دارد. ( HandWiki )
آنوبانینی چه کسی بود؟
آنوبانینی فرمانروای لولوبیان بود و خود را در کتیبه همراه نقشبرجسته «پادشاه توانا، پادشاه لولوبی» معرفی کرده است. ( Smithsonian Institution )
نقشبرجسته آنوبانینی چه چیزی را نشان میدهد؟
در این نقش، آنوبانینی در برابر ایزدبانو اینانا یا ایشتار قرار گرفته و پای خود را بر بدن یکی از دشمنان گذاشته است. گروهی از اسیران نیز در پایین نقش دیده میشوند. ( Wikipedia )
کتیبه آنوبانینی به چه زبانی است؟
کتیبه اصلی اثر به زبان اکدی نوشته شده است. متن آن ضمن معرفی آنوبانینی، از تراشیده شدن تصویر شاه و ایزدبانو در کوه پادیر یا باتیر سخن میگوید و برای آسیبزنندگان به اثر نفرین طلب میکند. ( Smithsonian Institution )
آیا نقشبرجسته گودرز نزدیک آنوبانینی است؟
بله. نقشبرجسته گودرز دوم، متعلق به دوره اشکانی، در نزدیکی نقشبرجسته آنوبانینی قرار دارد و یکی از آثار تاریخی مهم همان محدوده است. ( Wikidata )
آیا آنوبانینی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است؟
بله. این اثر با شماره ثبت ۱۴۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( Wikipedia )
آیا سنگنگاره آنوبانینی در یونسکو ثبت شده است؟
خیر. خود سنگنگاره آنوبانینی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده و پرونده مستقلی نیز در فهرست موقت یونسکو ندارد. حضور تصویر آن در مستندات پرونده جهانی بیستون به معنای ثبت جهانی خود اثر نیست. ( UNESCO World Heritage Centre )
منابع و مراجع
منابع فارسی
خبرگزاری تسنیم ، گزارش معرفی نقشبرجسته آنوبانینی و آثار تاریخی سرپلذهاب. ( Shmi )
گفتمان زاگرس ، گزارش درباره نقشبرجسته آنوبانینی و آسیبهای جنگی واردشده به اثر. ( گفتمان زاگرس )
فهرستهای منتشرشده آثار ملی کرمانشاه ، اطلاعات مربوط به شماره ثبت ۱۴۹. ( کرمانشاه تاریخ کهن )
منابع رسمی و میراثی
مرکز میراث جهانی یونسکو ، پرونده بیستون و مستندات تاریخی مرتبط با نقشبرجسته آنوبانینی. ( UNESCO World Heritage Centre )
فهرست میراث ملی ایران ، اطلاعات ثبت نقشبرجسته آنوبانینی با شماره ۱۴۹. ( Wikipedia )
منابع انگلیسی
Smithsonian Institution ، مجموعه اسناد ارنست هرتسفلد درباره نقشبرجسته و کتیبه اکدی آنوبانینی. ( Smithsonian Institution )
Wikidata ، مختصات و دادههای شناسنامهای نقشبرجسته آنوبانینی. ( Wikidata )
Wikimedia Commons ، تصاویر و اطلاعات مکانی نقشبرجسته آنوبانینی. ( Wikimedia Commons )
موقعیت روی نقشه
نام مکان: سنگنگاره و سنگنوشته آنوبانینی
استان: کرمانشاه
شهر: سرپلذهاب
موقعیت: دامنه کوه مشرف به شهر سرپلذهاب، بر صخرهای در ارتفاع حدود ۱۶ متری از سطح زمین
دوره تاریخی: هزاره سوم پیش از میلاد ـ لولوبی
ثبت ملی: بله
شماره ثبت ملی: ۱۴۹
تاریخ ثبت ملی: ۱۳۱۰ خورشیدی
ثبت جهانی یونسکو: خیر
فهرست موقت یونسکو: خیر
← موقعیت سنگنگاره آنوبانینی روی نقشه:
دیدگاه خود را بنویسید