آثار باستانی
محوطه باستانی سرزم در نزدیکی پنجکنت تاجیکستان، یکی از مهمترین محوطههای پیشاتاریخی آسیای مرکزی و نخستین اثر تاجیکستان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بقایای سرزم از شکلگیری یکی از مراکز اولیه شبهشهری منطقه، توسعه کشاورزی و دامداری، فلزکاری و صنایع دستی و ارتباطات دوربرد میان آسیای مرکزی، فلات ایران و دره سند حکایت میکنند. یونسکو قدمت استقرار در این محوطه را از هزاره چهارم پیش از میلاد تا پایان هزاره سوم پیش از میلاد میداند.
در ورودی سمرقند، سکونتگاه باستانی افروسیاب را میبینید که در قسمت شمالی شهر قرار دارد و یکی از مهم ترین مکانهای باستان شناسی در آسیای مرکزی است. با قدم زدن در این مکان های شگفت انگیز، می توانید غوطه ور شدن در دنیای باستان را احساس کنید، اشیاء تاریخ را لمس کنید. قدمت ویرانههای این شهر به قرن هشتم قبل از میلاد برمیگردد. در افراسیاب، کاخهایی با نقشهای گچ و نیز خانههای صاحبان اعیان، مساجد و مدارس، حمامها و بناهای آبی، خیابانهای سنگفرش شده دوره سامانیان یافت شد.
موزه افراسیاب سمرقند یکی از مهمترین موزههای باستانشناسی ازبکستان است که در مجاورت محوطه باستانی افراسیاب، در بخش شمالشرقی شهر سمرقند قرار دارد. این موزه در کنار بقایای شهر باستانی افراسیاب، فرصتی فراهم میکند تا بازدیدکننده پیش از قدمزدن میان ویرانههای شهر کهن، با تاریخ، فرهنگ و آثار بهدستآمده از کاوشهای باستانشناسی این منطقه آشنا شود.
تپه پری ملایر، که در منابع محلی با نامهایی مانند قلعه پری و قلعه بلنده نیز شناخته میشود، محوطهای باستانی در روستای پری یا پیروز از توابع بخش زند شهرستان ملایر است. اهمیت این تپه فقط به گورهای کشفشده در آن محدود نمیشود؛ کاوشهای باستانشناسی نشان دادهاند که محوطه چندین دوره تاریخی را در خود جای داده و شواهد استقرار آن دستکم تا اواخر هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم پیش از میلاد عقب میرود. در دورههای بسیار متأخرتر نیز روستای پری با خاندان زند و کریمخان زند پیوند پیدا کرده است.
تپه گیان نهاوند یکی از محوطههای شاخص باستانشناسی غرب ایران است؛ تپهای چنددورهای در نزدیکی شهر گیان و سراب معروف آن که کاوشهای علمی دهه ۱۹۳۰ میلادی، توالی فرهنگی مهمی از حدود میانه هزاره پنجم پیش از میلاد تا آغاز هزاره اول پیش از میلاد را در آن آشکار کرد. پنج لایه اصلی فرهنگی، سفالهای منقوش، گورها، اشیای فلزی و دیگر یافتههای این محوطه باعث شدند گیان برای چند دهه یکی از نقاط مرجع در مطالعه گاهنگاری باستانشناسی غرب ایران باشد.
تپه نوشیجان ملایر یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی برای شناخت معماری و آیینهای دوره ماد در غرب ایران است. بر فراز یک برآمدگی طبیعی در غرب ملایر، مجموعهای از ساختمانهای خشتی بسیار خوب حفظ شده شامل معبد مرکزی، بنای مذهبی غربی، دژ و تالار ستوندار کشف شده که هسته اصلی آنها به حدود سده هفتم پیش از میلاد بازمیگردد.
شیر سنگی همدان یکی از شناختهشدهترین یادگارهای باستانی شهر همدان است؛ مجسمهای سنگی که امروز در میدان شیر سنگی و در انتهای خیابان ۱۲ متری سنگ شیر قرار دارد. اهمیت این اثر فقط به خود مجسمه محدود نیست؛ محل قرارگیری آن با یک محوطه باستانی و گورستان دوره اشکانی ارتباط دارد و روایتهای تاریخی نیز از حضور شیرهای سنگی در محدوده یکی از دروازههای قدیم همدان سخن میگویند.
نقش برجسته خان تختی در نزدیکی شهر سلماس و بر دیواره کوه پیرچاووش در محور سلماس ـ ارومیه قرار دارد. این اثر در محیطی کوهستانی حجاری شده و برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، خودِ صخره و موقعیت طبیعی کوه بخشی از ساختار اثر به شمار میآید. قرار گرفتن نقش برجسته در مسیر ارتباطی میان سلماس و ارومیه باعث شده دسترسی به آن نسبتاً آسان باشد، هرچند برای مشاهده دقیق باید از مسیر جاده خارج شد و به محدوده سنگنگاره نزدیک شد.
قلعهها و کهندژها غالبا هسته اصلی تشکیل شهرها هستندکه پایگاه درباریان، پادشاهان، مغان و نظامیان بوده است. نارینقلعه که در میان اهالی میبد به نارنج قلعه نیز معروف است از این قاعده مستثنی نیست. قلعهای سترگ بر بالای تپهای که بر دشتهای اطراف احاطه کاملی داشت.
زواره یکی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است که در شمال شرقی اردستان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. این شهر با بافت تاریخی، خانههای سنتی، بازار، حسینیهها، مساجد و بناهای کهن خود، بخشی ارزشمند از معماری تاریخی مناطق کویری ایران را حفظ کرده است. در میان این مجموعه، مسجد جامع زواره جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ ساخت آن به دوره سلجوقی بازمیگردد و از مهمترین نمونههای تحول معماری مسجد ایرانی به شمار میرود.
قلعه قهقهه که در گویش محلی «قاهقاه قالاسی» نامیده میشود، یکی از مهمترین دژهای تاریخی استان اردبیل است که در منطقهای کوهستانی در شمال شرقی مشگینشهر قرار گرفته است. موقعیت طبیعی دشوار، پرتگاههای عمیق، دیوارهای مستحکم و مسیر صعود سخت، این قلعه را در دورههای مختلف به یکی از استراتژیکترین استحکامات منطقه تبدیل کرده بود. شهرت اصلی قلعه قهقهه اما به دوره صفویه بازمیگردد؛ زمانی که این دژ به محل نگهداری زندانیان سیاسی و شاهزادگان صفوی تبدیل شد.
آرامگاه شیخ احمد در شهر مشگین شهر قرار دارد. مشگین شهر از شهرهای استان اردبیل است، نام سابقش «خیاو» بود و زمان پهلوی به مشگینشهر تغییر نام داد. وجود کوه سبلان و رود قرهسو کافی است که شهر پر درخت و سرسبز با باغهای زیبا و مراتع پهناوری چون «ارشق» را ببینیم. در کنار این طبیعت خدادادی، وجود شهر یئری و قلعه قهقهه که قدمتی به درازنای تاریخ دارند نشان از سابقه شهر دارد.
به پارسی باستان «هگَمَتانَه»، به پهلوی «هَمَتان»، به فارسی نو «همدان» و به یونانی باستان «اِکباتانا» نامیده شده است. تاریخ این ابرشهر باستانی ایران به پیش از 3 هزار سال پیش باز میگردد. هگمتانه نخستین پایتختِ نخستین پادشاهی آریایی در سال 708 پیش از میلاد، شاهنشاهی مادها به پادشاهی دیاکو و نیز پایتخت تابستانی شاهنشاهی هخامنشی است. نام هگمتانه در دیوارنوشته داریوش بزرگ و نیز سنگنوشته هِرکول در بیستون حجاری شده است.
کاروانسرای ایزدخواست در نزدیکی شهر تاریخی ایزدخواست در شهرستان آباده استان فارس قرار دارد و یکی از بناهای ارزشمند مسیر تاریخی میان اصفهان و شیراز به شمار میرود. این کاروانسرا در فاصله کمی از بافت تاریخی شهر و در نزدیکی قلعه مشهور ایزدخواست ساخته شده است و همین قرارگیری، امکان بازدید همزمان از چند اثر تاریخی مهم را برای گردشگران فراهم میکند.
قلعه کنجانچم یکی از بناهای شاخص دوره قاجار در استان ایلام است که در محور ایلام ـ مهران و حدود ۱۵ کیلومتری شمال شهر مهران قرار دارد. این قلعه در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضاخان ابوقداره، آخرین والی پشتکوه، ساخته شد و در گذشته هم اقامتگاه زمستانی خاندان والی و هم بخشی از ساختار حکومتی منطقه بود.
استان سیستان و بلوچستان یکی از پهناورترین استانهای ایران است که در کنار طبیعت متفاوت و فرهنگ غنی، آثار تاریخی ارزشمندی را نیز در خود جای داده است. قلعه سه کوهه در نزدیکی زابل یکی از مهمترین بناهای تاریخی منطقه به شمار میرود؛ بنایی که علاوه بر ارزش معماری، با بخشی از تحولات سیاسی و نظامی سیستان در دوره قاجار نیز پیوند خورده است.
در کشور ما بناهای خشتی زیادی وجود دارد که بهخاطر عمر طولانی و طراحی جالب توجهشان معروفند که بدون شک مشهورترین آنها ارگ بم است. اما تعدادی از این بناها کمتر بین گردشگران شناخته شدهاند. یکی از آنها قلعه ایرج است که در استان تهران و نزدیک ورامین قرار دارد.
بُرازجان دشتی وسیع است که در جنوب ایران، در70 کیلومتری شمال بوشهر و مرکز شهرستان دشتستان گسترده شده است. این منطقه حد فاصل بین بوشهر و شیراز بوده و از قدیمالایام راهی که این دو شهر بزرگ را به هم وصل میکرد از بزارجان میگذشته و به «راه شاهی» معروف بود. همین امر برازجان را شهری بزرگ و آباد کرد با تاریخی طولانی و آثاری چون کاخهای بَردَک سیاه، سنگ سیاه و چرخاب که کاخ زمستانی کورش بوده و شامل ته ستونها و برخی اشیاء به دست آمده است.