آبانبار سردار بزرگ کجاست؟
آبانبار سردار بزرگ یکی از شاخصترین بناهای تاریخی شهر قزوین است که در محله قدیمی راه ری و در محدوده خیابان راهآهن قرار دارد. این بنا بخشی از تاریخ معماری آب در قزوین را نمایندگی میکند؛ شهری که در گذشته آبانبارهای فراوانی برای تأمین و ذخیره آب مورد نیاز ساکنان خود داشته است.
آبانبار سردار بزرگ در یکی از خشکترین بخشهای بافت تاریخی قزوین ساخته شد و امروزه به دلیل گنبد عظیم آجری، سردر تزئینشده و ساختار مهندسی مخزن خود، یکی از مهمترین جاذبههای معماری تاریخی شهر به شمار میرود. ( Tasnim News )
تاریخچه آبانبار سردار بزرگ
آبانبار سردار بزرگ در سال ۱۲۲۷ هجری قمری، برابر با ۱۸۱۲ میلادی و در دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار ساخته شد. بانیان آن دو برادر به نامهای محمدحسنخان سردار و محمدحسینخان سردار بودند که از امرای دوره فتحعلیشاه به شمار میرفتند. این دو برادر علاوه بر آبانبار سردار، بناهای دیگری مانند مدرسه سردار و آبانبار سردار کوچک را نیز در قزوین ساختند. ( Tasnim News )
ساخت چنین آبانباری در محله راه ری، که از بخشهای قدیمی قزوین بوده، نشان میدهد تأمین آب در زندگی روزمره شهر تا چه اندازه اهمیت داشته است. آبانبار تنها مخزنی برای ذخیره آب نبود؛ بلکه مجموعهای از دانش معماری، مهندسی آب، تهویه و سازگاری با اقلیم گرم و خشک را در خود جای میداد.
ثبت ملی آبانبار سردار بزرگ
آبانبار سردار بزرگ از آثار ثبتشده در فهرست آثار ملی ایران است.
این بنا در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۵۵ خورشیدی با شماره ثبت ۱۳۳۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اطلاعات در منابع میراثی و پایگاههای مرتبط با فهرست آثار ملی نیز ثبت شده است. ( Wikidata )
وضعیت ثبتی آبانبار سردار بزرگ
عنوان | وضعیت |
|---|---|
نام اثر | آبانبار سردار بزرگ |
استان | قزوین |
شهر | قزوین |
دوره تاریخی | قاجار |
تاریخ ساخت | ۱۲۲۷ هجری قمری / ۱۸۱۲ میلادی |
بانیان | محمدحسنخان و محمدحسینخان سردار |
ثبت ملی ایران | دارد |
شماره ثبت ملی | ۱۳۳۷ |
تاریخ ثبت ملی | ۸ شهریور ۱۳۵۵ |
ثبت جهانی یونسکو | ندارد |
نکته: آبانبار سردار بزرگ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است و نباید ثبت ملی آن با ثبت جهانی اشتباه گرفته شود.
معماری آبانبار سردار بزرگ
مهمترین ویژگی معماری این بنا، گنبد عظیم آجری آن است که بر فراز مخزن قرار گرفته و در بالاترین بخش آن یک بادگیر مرکزی ساخته شده است. این گنبد در کنار سردر بلند و تزئینشده، سیمای متفاوتی به آبانبار بخشیده و باعث شده است که بنا در میان آبانبارهای تاریخی ایران جایگاه ویژهای داشته باشد.
آبانبار سردار بزرگ یک مخزن تقریباً مربعشکل با ابعادی در حدود ۱۷ متر دارد. جرزهای بسیار ضخیم اطراف مخزن از شفته آهکی با پوشش ساروج ساخته شدهاند و این ساختار، مخزن را در برابر فشار آب و رطوبت محافظت میکرده است. ( Tasnim News )
گنبد آجری بر روی ساختاری ساخته شده که گوشههای مربع مخزن را به شکل مناسب برای استقرار پوشش گنبدی تبدیل میکند. در بدنه گنبد نیز روزنههایی برای گردش هوا وجود داشته و بادگیر مرکزی به تهویه فضای زیر گنبد کمک میکرده است.
سردر آبانبار و راهشیر
سردر آبانبار سردار بزرگ یکی از زیباترین قسمتهای بناست. این سردر دارای قوس جناغی و طاقنماهایی در دو سوی ورودی است و تزئیناتی مانند آجرکاری، کاربندی و کاشیکاری در آن دیده میشود. پس از عبور از سردر، راهرویی پلکانی به نام راهشیر قرار دارد. این راهرو دسترسی مردم به سطح پایینتر و محل برداشت آب را فراهم میکرد.
برای رسیدن به پاشیر باید از مجموعهای از پلههای سنگی پایین رفت. منابع مختلف تعداد پلهها را اندکی متفاوت گزارش کردهاند، اما در توصیف معماری بنا معمولاً از حدود ۴۸ تا ۵۰ پله یاد میشود. عمق دسترسی به آب نیز حدود ۱۲ تا ۱۲٫۵ متر بوده است. ( اقتصاد گردشگری )
پاشیر؛ محل برداشت آب
در پایین راهشیر، فضای پاشیر قرار دارد. پاشیر در آبانبارهای سنتی ایران محل دسترسی مردم به آب ذخیرهشده بود. یکی از ویژگیهای جالب آبانبار سردار بزرگ، وجود چند شیر آب در ارتفاعهای متفاوت بوده است. با کاهش سطح آب، استفادهکنندگان میتوانستند از شیرهای پایینتر استفاده کنند. این شیوه، دسترسی تدریجی به آب ذخیرهشده را امکانپذیر میکرد. راهشیر نیز با پوشش طاق آهنگ جناغی ساخته شده و سکوهایی در بخشهایی از مسیر برای نشستن و استراحت وجود داشته است.
سامانه تأمین آب آبانبار سردار
آبانبار سردار بزرگ تنها یک مخزن منفرد نبود، بلکه بخشی از شبکه تاریخی تأمین آب قزوین محسوب میشد. بر اساس منابع موجود، آب آن از طریق قناتهایی از جمله خمارتاش، خیابان و کیفوری یا طیفوری تأمین میشده است. این موضوع اهمیت آبانبار را در ساختار شهری قزوین نشان میدهد؛ زیرا آب پس از انتقال از منابع زیرزمینی و قناتها، در مخزن ذخیره میشد تا در زمان مورد نیاز در اختیار مردم قرار گیرد.
بزرگترین آبانبار تکگنبدی ایران
آبانبار سردار بزرگ در منابع گردشگری و میراثی به عنوان بزرگترین آبانبار تکگنبدی ایران شناخته میشود. عظمت گنبد، ابعاد مخزن و شیوه طراحی آن، این بنا را به یکی از شاخصترین نمونههای معماری آب در ایران تبدیل کرده است. ( اقتصاد گردشگری )
درباره ظرفیت مخزن، منابع اعداد متفاوتی از حدود ۳۰۰۰ تا ۳۶۰۰ مترمکعب ارائه کردهاند؛ بنابراین بهتر است ظرفیت دقیق را قطعی ندانیم و آن را در همین بازه گزارش کنیم. ( Visit Iran )
چرا آبانبار سردار بزرگ اهمیت دارد؟
اهمیت این بنا تنها به اندازه و ظاهر آن محدود نمیشود. آبانبار سردار بزرگ نمونهای از دانش سنتی ایرانی در زمینه ذخیره آب، کنترل دما، تهویه، سازگاری با اقلیم و مدیریت منابع آب است.
در روزگاری که شبکههای مدرن آبرسانی وجود نداشتند، چنین سازههایی امکان ذخیره آب در فصلهای پربارش و استفاده از آن در دورههای خشک را فراهم میکردند. ضخامت زیاد دیوارها، استفاده از ساروج، قرار گرفتن مخزن در عمق زمین، گنبد آجری و بادگیر، مجموعهای هماهنگ برای حفاظت و نگهداری آب ایجاد کرده بودند.
آبانبار سردار بزرگ در میان جاذبههای تاریخی قزوین
قرار گرفتن آبانبار سردار بزرگ در بافت تاریخی قزوین باعث شده است که بازدید از آن را بتوان با چند اثر مهم دیگر در مرکز شهر ترکیب کرد.
در فاصله نسبتاً کوتاهی از این بنا، جاذبههایی مانند مسجد جامع قزوین، بازار قزوین، مدرسه سردار، آبانبار سردار کوچک و مجموعه دولتخانه صفوی قرار دارند. به همین دلیل، آبانبار سردار بزرگ میتواند یکی از ایستگاههای مسیر پیادهگردی در بافت تاریخی قزوین باشد.
جدول فاصله آبانبار سردار بزرگ تا جاذبههای اطراف
مقصد | فاصله تقریبی از آبانبار سردار بزرگ |
|---|---|
مرکز شهر قزوین | حدود ۱ تا ۲ کیلومتر |
مسجد جامع قزوین | حدود ۱٫۵ کیلومتر |
بازار تاریخی قزوین | حدود ۱٫۵ کیلومتر |
مدرسه سردار | حدود ۱٫۵ کیلومتر |
مجموعه دولتخانه صفوی | حدود ۲ کیلومتر |
آبانبار سردار کوچک | حدود ۱ تا ۲ کیلومتر |
سرای سعدالسلطنه | حدود ۲ کیلومتر |
دروازه تهران قزوین | حدود ۲ کیلومتر |
فاصلهها تقریبی هستند و بر اساس مسیر خیابانی یا پیاده ممکن است تغییر کنند.
بهترین زمان بازدید
بهترین زمان برای بازدید از بناهای تاریخی قزوین، بهویژه در فضای باز، بهار و پاییز است. هوای معتدل این دو فصل امکان پیادهروی در بافت تاریخی شهر و بازدید همزمان از چند جاذبه را آسانتر میکند.
در تابستان نیز میتوان از آبانبار بازدید کرد، اما بهتر است برنامه پیادهروی در بافت تاریخی را به ساعات خنکتر روز منتقل کنید.
توصیه سفرهای ناز
اگر برای دیدن تاریخ قزوین برنامهریزی میکنید، آبانبار سردار بزرگ را جدا از سایر بناهای تاریخی شهر نبینید. ارزش واقعی این بنا زمانی آشکار میشود که آن را در کنار مدرسه سردار، بازار تاریخی، مسجد جامع و دیگر آبانبارهای قزوین ببینید. این بنا نمونهای روشن از این واقعیت است که معماری سنتی ایران فقط به کاخ و مسجد محدود نمیشده؛ بلکه حتی برای موضوعی روزمره مانند تأمین آب آشامیدنی ، سازههایی پیچیده و مهندسیشده ایجاد میکرده است. گنبد عظیم آجری، بادگیر، راهشیر، پاشیر و مخزن عمیق آبانبار سردار بزرگ، مجموعهای از همین دانش بومی را در یک بنا گرد آوردهاند.
پرسشهای متداول
آبانبار سردار بزرگ کجاست؟
آبانبار سردار بزرگ در محله راه ری، در محدوده خیابان راهآهن شهر قزوین قرار دارد. ( سفرنویس | Safarnevis )
آبانبار سردار بزرگ در چه سالی ساخته شد؟
ساخت بنا به ۱۲۲۷ هجری قمری، برابر با ۱۸۱۲ میلادی و دوره فتحعلیشاه قاجار بازمیگردد. ( Tasnim News )
بانی آبانبار سردار بزرگ چه کسانی بودند؟
این بنا به دست دو برادر، محمدحسنخان سردار و محمدحسینخان سردار ، از امرای دوره فتحعلیشاه قاجار ساخته شد. ( Tasnim News )
شماره ثبت ملی آبانبار سردار بزرگ چند است؟
آبانبار سردار بزرگ در ۸ شهریور ۱۳۵۵ با شماره ثبت ۱۳۳۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( Wikidata )
آیا آبانبار سردار بزرگ در یونسکو ثبت شده است؟
خیر. این بنا ثبت جهانی یونسکو ندارد و ثبت آن در فهرست آثار ملی ایران انجام شده است.
چرا آبانبار سردار بزرگ مشهور است؟
این بنا به دلیل گنبد عظیم آجری، معماری مهندسیشده، مخزن بزرگ و جایگاه آن به عنوان بزرگترین آبانبار تکگنبدی ایران شهرت دارد. ( اقتصاد گردشگری )
منابع و مراجع
منابع فارسی
منابع میراثی و گردشگری درباره آبانبارهای تاریخی قزوین و آبانبار سردار بزرگ. ( Tasnim News )
منابع رسمی و ثبتی
اطلاعات ثبت ملی آبانبار سردار بزرگ در پایگاههای مرتبط با فهرست میراث ملی ایران؛ شماره ثبت ۱۳۳۷، تاریخ ثبت ۸ شهریور ۱۳۵۵ . ( Wikidata )
منابع انگلیسی
اطلاعات تطبیقی و دادههای میراثی مربوط به Sardar-e Bozorg Ab Anbar. ( Wikidata )
منابع روسی
برای این مقاله منبع روسی قابل اتکایی که اطلاعات مستقیمی درباره آبانبار سردار بزرگ ارائه کند، استفاده نشده است.
موقعیت روی نقشه
نام مکان: آبانبار سردار بزرگ قزوین
استان: قزوین
شهر: قزوین
محدوده: محله راه ری، خیابان راهآهن
دوره: قاجار
تاریخ ساخت: ۱۲۲۷ هجری قمری / ۱۸۱۲ میلادی
ثبت ملی: بله
شماره ثبت ملی:
۱۳۳۷
تاریخ ثبت ملی:
۸ شهریور ۱۳۵۵
ثبت جهانی یونسکو:
ندارد
مختصات تقریبی: 36.276°N, 50.006°E
← موقعیت آبانبار سردار بزرگ روی نقشه:
مشاهده موقعیت آبانبار سردار بزرگ روی نقشه
دیدگاه خود را بنویسید