اطلاعات سریع گنبد علویان
عنوان | اطلاعات |
|---|---|
نام بنا | گنبد علویان |
موقعیت | همدان، چهارباغ علویان، نزدیک میدان امامزاده عبدالله |
دوره تاریخی | اواخر دوره سلجوقی، قرن ششم هجری |
کاربری اولیه | مسجد |
کاربری بعدی | آرامگاه خاندان علویان |
ویژگی شاخص | گچبریهای نفیس و متراکم، آجرکاری و معماری آرامگاهی |
ثبت ملی | شماره ۹۴، در فهرست آثار ملی ایران |
میراث جهان اسلام | ثبت در فهرست میراث جهان اسلام آیسسکو |
گنبد علویان کجاست؟
گنبد علویان در شهر همدان و در محدوده تاریخی چهارباغ علویان، در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله قرار گرفته است. این بنا یکی از شاخصترین یادگارهای معماری دوره اسلامی در همدان به شمار میرود و قرارگیری آن در بافت تاریخی شهر باعث شده بازدید از آن را بتوان با دیدن چند جاذبه مهم دیگر همدان ترکیب کرد.
این اثر در نزدیکی محورهای تاریخی شهر قرار دارد و دسترسی به آن از محدوده مرکزی همدان نسبتاً آسان است. گنبد علویان در سال ۱۳۱۰ با شماره ۹۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و از جمله بناهایی است که به دلیل ارزش معماری، تزئینات گچبری و اهمیت تاریخی، مورد حفاظت و مرمت قرار گرفته است.
تاریخچه گنبد علویان
بر اساس شناسنامه فنی بنا، گنبد علویان از یادگارهای اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است. بنا توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد ساخته شد و در دورههای بعد با ایجاد سردابی در زیرزمین، کارکرد آرامگاهی پیدا کرد. به همین دلیل، گنبد علویان را باید در میان نمونههای ارزشمند معماری مذهبی و آرامگاهی ایران در سدههای میانی دوره اسلامی قرار داد.
نام «گنبد علویان» نیز با تاریخ و سرنوشت بنا ارتباط دارد. این بنا در گذشته گنبد داشته، اما گنبد آن در طول زمان از میان رفته است. از سوی دیگر، وجود آرامگاه دو تن از بزرگان خاندان علویان در سرداب و پیوند تاریخی این مکان با خاندان علویان، سبب تثبیت نام امروزی بنا شده است.
گنبد علویان در سال ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ۹۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. در سالهای بعد نیز اقدامات مختلفی برای حفاظت از بنا و تزئینات آن انجام گرفت؛ از جمله پاکسازی و تثبیت تزئینات، اجرای سامانه دفع رطوبت و مرمت بخشهایی از بنا.
معماری گنبد علویان؛ شاهکار گچبری همدان
گنبد علویان از نظر معماری و تزئینات، یکی از برجستهترین بناهای دوره اسلامی همدان است. بنای اصلی ساختاری چهارضلعی دارد و چهار جرز ستونمانند در گوشههای آن قرار گرفتهاند که با طاقنماهای متعدد و فرمهای هندسی، نمای بیرونی بنا را شکل دادهاند. ترکیب آجر و گچ در این ساختمان، نمونهای شاخص از هنر معماری سدههای میانی ایران محسوب میشود.
آنچه بیش از همه در فضای داخلی بنا جلب توجه میکند، گچبریهای بسیار متراکم و ظریف آن است. نقوش گیاهی، هندسی، لوزیها، ستارهها و کتیبههای قرآنی در کنار یکدیگر مجموعهای پیچیده و چشمنواز ایجاد کردهاند. محراب بنا نیز با گچبریهای نفیس، یکی از مهمترین بخشهای تزئینی آن محسوب میشود.
از نظر فرم معماری، گنبد علویان شباهتهایی با گنبد سرخ مراغه و گنبد حیدریه قزوین دارد. فضای داخلی بنا نیز با ابعاد تقریبی هشت در هشت متر، به دلیل تراکم تزئینات گچی و ترکیب نقوش هندسی و گیاهی، یکی از نمونههای مهم هنر گچبری ایران به شمار میرود.
گچبریهای شگفتانگیز گنبد علویان
در بخش ورودی بنا، گچبریهای برجسته با نقوش درهمتنیده گل و بوته دیده میشود و در حاشیه برخی قابها، کتیبههایی با خط کوفی و آیات قرآن قرار گرفته است. استفاده همزمان از نقوش هندسی، گیاهی و کتیبههای مذهبی، فضای داخلی را به مجموعهای منسجم از هنر و معماری اسلامی تبدیل کرده است.
در دیوارههای شرقی و غربی نیز طاقنماهایی با تزئینات لوزیشکل و هندسی دیده میشود. محراب جنوبی بنا از مهمترین بخشهای داخلی است و تزئینات گچبری آن نشاندهنده مهارت استادکاران ایرانی در اجرای نقوش پیچیده و ظریف گچی است.
سرداب گنبد علویان
یکی از ویژگیهای متفاوت گنبد علویان، سرداب آن است که از طریق راهپلهای غیرمتعارف در محدوده محراب قابل دسترسی بوده است. سرداب از چند حجره با طاقهای جناغی تشکیل شده و در بخش مرکزی آن دو قبر قرار دارد که به بزرگان خاندان علویان نسبت داده شدهاند.
وجود سرداب، یکی از مهمترین نشانههای تغییر کاربری بنا در دورههای بعدی است. گنبد علویان که در ابتدا به عنوان مسجد ساخته شده بود، بعدها با ایجاد فضای آرامگاهی در زیرزمین، به آرامگاه خاندان علویان تبدیل شد.
ثبت ملی و میراث جهان اسلام
گنبد علویان در سال ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ۹۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، جایگاه بنا را به عنوان یکی از آثار مهم معماری تاریخی ایران تثبیت کرده و در دهههای بعد اقدامات مختلفی برای حفاظت از آن انجام شده است.
این بنا همچنین در فهرست میراث جهان اسلام آیسسکو قرار گرفته است. این فهرست با فهرست میراث جهانی یونسکو تفاوت دارد و توسط سازمان جهانی اسلامی آموزش، علوم و فرهنگ برای شناسایی و معرفی آثار برجسته فرهنگی و تاریخی جهان اسلام شکل گرفته است.
میراث ناملموس مرتبط با گنبد علویان
گنبد علویان علاوه بر ارزشهای معماری، با حافظه فرهنگی مردم همدان نیز پیوند دارد. روایتهای محلی درباره خاندان علویان، نام «گنبد سبز» و باورهای عامیانه مرتبط با سرداب بنا، بخشی از میراث روایی و حافظه شفاهی منطقه محسوب میشوند.
با این حال، نباید این روایتهای محلی را با ثبت رسمی میراث ناملموس اشتباه گرفت. برای گنبد علویان، آنچه به صورت روشن در منابع قابل استناد ثبت شده، ثبت بنا در فهرست آثار ملی ایران و قرار گرفتن آن در فهرست میراث جهان اسلام است؛ نه ثبت یک عنصر مستقل از میراث ناملموس در فهرست یونسکو.
جاذبههای اطراف گنبد علویان
موقعیت گنبد علویان در بافت تاریخی همدان باعث شده بتوانید بازدید از آن را با چند جاذبه دیگر ترکیب کنید. هگمتانه، بازار تاریخی همدان، آرامگاه باباطاهر، آرامگاه بوعلی سینا و میدان امام خمینی از مهمترین مکانهایی هستند که میتوان در برنامه گردش شهری همدان قرار داد.
بهویژه مجموعه تاریخی هگمتانه برای علاقهمندان به تاریخ اهمیت زیادی دارد و فاصله آن با گنبد علویان نسبتاً کم است. بنابراین میتوان یک مسیر پیاده یا کوتاه شهری برای بازدید از چند اثر تاریخی مرکز همدان طراحی کرد.
اقامت در همدان
برای بازدید از گنبد علویان، اقامت در مرکز شهر همدان انتخاب مناسبی است؛ زیرا بخش مهمی از جاذبههای تاریخی شهر در محدوده مرکزی قرار گرفتهاند. هتلها و اقامتگاههای مختلفی در مرکز شهر و اطراف محورهای تاریخی وجود دارد و انتخاب محل اقامت نزدیک به مرکز، رفتوآمد برای بازدید از جاذبهها را آسانتر میکند.
اگر برنامه شما شامل بازدید از هگمتانه، گنبد علویان، بازار تاریخی، آرامگاه باباطاهر و آرامگاه بوعلی سینا است، بهتر است اقامتگاهی را انتخاب کنید که دسترسی مناسبی به بافت تاریخی شهر داشته باشد.
رستوران و غذا در همدان
در اطراف مرکز تاریخی همدان و خیابانهای منتهی به بازار، رستورانها و غذاخوریهای متعددی وجود دارد. برای تجربه غذاهای محلی میتوانید سراغ غذاهای سنتی همدان بروید و در کنار آن، از خوراکهای رایج رستورانهای ایرانی نیز استفاده کنید.
برای برنامه بازدید یکروزه از مرکز تاریخی همدان، پیشنهاد میشود وعده ناهار را در محدوده مرکزی شهر انتخاب کنید تا زمان زیادی برای رفتوآمد از مسیر گردشگری خود از دست ندهید.
بهترین زمان بازدید از گنبد علویان
بهار و اوایل پاییز از بهترین زمانها برای گردش در همدان هستند. در این دورهها دمای هوا برای پیادهروی در بافت تاریخی مناسبتر است و میتوان بازدید از گنبد علویان را با سایر جاذبههای شهر ترکیب کرد.
تابستان نیز برای سفر به همدان مناسب است، اما در روزهای گرم بهتر است بازدید از بناهای تاریخی را در ساعات ابتدایی روز یا عصر انجام دهید. زمستان همدان سرد و گاه برفی است؛ بنابراین در این فصل باید لباس مناسب و تجهیزات لازم برای تردد شهری را در نظر گرفت.
نکات مهم هنگام بازدید
گنبد علویان یک اثر تاریخی ارزشمند و آسیبپذیر است و هنگام بازدید باید از لمس تزئینات گچی، تکیه دادن به دیوارها و ایجاد هرگونه آسیب به بنا خودداری کرد. همچنین در صورت وجود محدودیت برای ورود به بخشهایی از بنا یا سرداب، دستورالعملهای مسئولان مجموعه را رعایت کنید.
ساعت بازدید و هزینه ورود ممکن است در دورههای مختلف تغییر کند؛ بنابراین بهتر است پیش از حرکت، اطلاعات بهروز را از مراجع رسمی میراث فرهنگی یا مجموعه مربوطه بررسی کنید.
موقعیت روی نقشه
گنبد علویان در شهر همدان، چهارباغ علویان و در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله قرار دارد.
موقعیت گنبد علویان روی نقشه گوگل
توصیه سفرهای ناز
اگر به معماری و تاریخ ایران علاقه دارید، گنبد علویان را صرفاً یک بنای تاریخی دیگر در همدان نبینید. جزئیات گچبریها، ترکیب هندسی نمای بیرونی، محراب پرکار و سرداب آرامگاهی، مجموعهای را شکل دادهاند که برای شناخت معماری دوره سلجوقی ارزش زیادی دارد.
پیشنهاد میکنیم بازدید از گنبد علویان را در کنار هگمتانه، بازار تاریخی همدان، آرامگاه باباطاهر و آرامگاه بوعلی سینا قرار دهید تا در یک برنامه منسجم، بخشی از تاریخ چند هزار ساله همدان و دورههای مختلف معماری ایران را تجربه کنید.
پرسشهای متداول
گنبد علویان کجاست؟
گنبد علویان در شهر همدان، در چهارباغ علویان و نزدیکی میدان امامزاده عبدالله قرار دارد.
گنبد علویان مربوط به چه دورهای است؟
این بنا بر اساس شناسنامه فنی، از آثار اواخر دوره سلجوقی و قرن ششم هجری محسوب میشود.
چرا این بنا را گنبد علویان مینامند؟
نام بنا با وجود گنبد تاریخی آن و همچنین دفن دو تن از بزرگان خاندان علویان در سرداب ارتباط دارد. گنبد اصلی بنا در طول زمان از بین رفته است.
آیا گنبد علویان در فهرست آثار ملی ثبت شده است؟
بله. این بنا در سال ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ۹۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
آیا گنبد علویان در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد؟
گنبد علویان در فهرست میراث جهان اسلام آیسسکو قرار گرفته است؛ این فهرست با فهرست میراث جهانی یونسکو تفاوت دارد.
دیدگاه خود را بنویسید