معماری سلجوقی
مقایسه‌ی معماری ماوراءالنهر بخارا و سمرقند با خراسان بزرگ که بخش‌هایی از ایران، افغانستان و ترکمنستان امروزی را شامل می‌شود، یکی از کلیدی‌ترین موضوعات در شناخت معماری اسلامی شرق جهان اسلام است. در نگاه اول، همه‌ی این مناطق تحت تأثیر فرهنگ ایرانی-اسلامی هستند، امّا با نگاهی دقیق‌تر، تفاوت‌های عمیق و مشخصی به دلیل عوامل جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی آشکار می‌شود.
بند نادری، سدی تاریخی با قدمت چندین صد ساله، در 4 کیلومتری شرق شهر کلات نادری در استان خراسان رضوی واقع شده است. این سد که به دستور نادر شاه افشار در دوران افشاریه مرمت و بازسازی شده، با معماری منحصر به فرد و چشم اندازهای بدیع، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری استان خراسان رضوی شناخته می شود.
بقعه پیر تاکستان، بنایی آجری با قدمت ۸۰۰ ساله، یادگاری از دوران سلجوقیان است که در جنوب شهر تاکستان، استان قزوین واقع شده است. این اثر باشکوه که در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۳۰ با شمارهٔ ثبت ۳۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده، در محوطه‌ای وسیع و جنگلی قرار دارد که پیش از آن گورستان بوده و هم اکنون به صورت پارک درآمده است.
پل خاتون، نام یکی از پل‌های تاریخی ایران است که در دو کیلومتری شهر خوی در استان آذربایجان غربی و بر روی رودخانه قطور واقع شده است. این پل که قدمت آن به دوران سلجوقیان باز می‌گردد، به عنوان یکی از شاهکارهای معماری ایرانی و از جاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان غربی شناخته می‌شود.
در حاشیه جنوبی جاده تالش به آستارا، روستای قلعه دوش، گویی نگینی تاریخی بر پهنه دشت خودنمایی می‌کند. قلعه صلصال، دژی مستحکم که رازهای نهفته در دل خود را از دوره ایلخانی تا به امروز حفظ کرده است.
مسجد جامع بزرگ عتیق قزوین با مناره‌های باشکوه، ایوان‌های بلند و گچبریهای نفیس آن، از آثار برجسته دوره‌های اسلامی محسوب می‌شود. قدیمی‌ترین بخش این مسجد، پس از آثار چهارطاقی ساسانی که در زیر مقصوره قرار گرفته، طاق هارونی است که در زمان حکمرانی هارون الرشید در سال ۱۹۲ هجری قمری بنا شده است.
بازار چهارسوق گلپایگان دارای یک ورودی وسیع و طاق بندی است و سقف آن از آجر ساخته شده است. این بازار از یک طرف به مناره شهر گلپایگان و از طرف دیگر به مسجد جامع متصل می‌شود. نزدیکی بازار و مسجد و نقش آنها در جامعه قابل بررسی است. امروزه بازار جدید و بزرگ گلپایگان در اطراف بازار چهارسوق گسترش یافته است و این بازار تاریخی را احاطه کرده است. با توجه به سبک معماری و موقعیت جغرافیایی و تاریخی، بازار سنتی گلپایگان نشان دهنده موقعیت تجاری مهم منطقه است.
مناره گلپایگان، که به آن "میل گلپایگان" هم می‌گویند، در دوره سلجوقی قرن پنجم هجری قمری ساخته شده است و به عنوان یکی از بلندترین مناره‌های آن دوره شناخته می‌شود. این مناره در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۱۵ به شماره ۲۵۰ در آثار ملی ایران ثبت شده است و در سال ۱۸ - ۱۳۱۷ مورد مرمت قرار گرفته است. مناره گلپایگان دارای دو در است و درون آن پلکانی وجود دارد. قسمت‌های پایین و بالای مناره تعمیر شده و دارای کتیبه آجری است که به خط کوفی نوشته شده و بدون تاریخ است.
مسجد پامنار در شهر زواره واقع شده است و در گذشته به عنوان آتشکده شناخته می‌شد. اما در زمان ظهور اسلام به مسجد تبدیل شد. این مسجد در دوران حکومت سلجوقیان و در قرن پنجم هجری با تزئینات زیبا ساخته شده است. در جنوب مسجد، شش ایوان کوچک قرار دارند و هرکدام از آنها دارای یک محراب زیبا هستند. مناره این مسجد متعلق به سال 461 هجری است و دومین مناره قدیمی ایران است، که بعد از مناره قدیمی ساوه (به تاریخ 453 هجری) ساخته شده است.
گنبد علویان همدان بنایی تاریخی در چهارباغ علویان و نزدیک میدان امامزاده عبدالله است که بیش از هر چیز با گچبریهای بسیار پرکار، آجرکاری نمای بیرونی، محراب تزئین‌شده و سرداب آرامگاهی شناخته می‌شود. شناسنامه‌های فنی و بیشتر منابع میراثی، بنای اصلی را متعلق به اواخر دوره سلجوقی و حدود قرن ششم هجری می‌دانند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق برخی مراحل ساخت و تحول بنا میان پژوهشگران اتفاق نظر کامل وجود ندارد.
مسجد جامع بروجرد یا مسجد جمعه بروجرد از کهن‌ترین بناهای مذهبی غرب ایران و یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی استان لرستان است. هسته‌های نخستین بنا به قرون اولیه اسلامی بازمی‌گردند و مسجد طی بیش از هزار سال بارها توسعه، مرمت و بازسازی شده است. گنبدخانه تاریخی، ایوان جنوبی، شبستان‌ها، منبر چوبی، کتیبه‌های چنددوره‌ای و پیوند آن با بافت کهن بروجرد، این مسجد را به نمونه‌ای ارزشمند برای شناخت تحول معماری مذهبی ایران تبدیل کرده‌اند.
زواره یکی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است که در شمال شرقی اردستان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. این شهر با بافت تاریخی، خانه‌های سنتی، بازار، حسینیه‌ها، مساجد و بناهای کهن خود، بخشی ارزشمند از معماری تاریخی مناطق کویری ایران را حفظ کرده است. در میان این مجموعه، مسجد جامع زواره جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ ساخت آن به دوره سلجوقی بازمی‌گردد و از مهم‌ترین نمونه‌های تحول معماری مسجد ایرانی به شمار می‌رود.
در تمام ایران، هر شهر دارای یک مسجد جامع یا مسجد اصلی است که عموماً به بازار راه دارد و مرکز فعالیت‌های اجتماعی آن شهر به حساب می‌آید. شهر قم نیز از این قاعده مستثنا نیست. مسجد جامع عتیق که در مرکز شهر قم و در محله لب‌چال و خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده است، یکی از قدیمی‌ترین مساجد شهر است.
استان گلستان هم طبیعت بکر و زیبایی چون جنگلهای گلستان دارد، هم شهرهای تاریخی مانند گنبد و گرگان که گرگان مرکز استان از قدمتی دیرینه برخوردار است، کاوشهای که در «تورنگ» تپه انجام شد نشان از شهرنشینی حدود 6000 سال ق.م دارد، هم‌چنین کشف بقایای «دیوار گرگان» که محققین آنرا با دیوار چین مقایسه می‌کنند قدیمی بودن این شهر را ثابت می‌کند.
برج طغرل، همان برج مدور مشهور در قلب شهر ری، که یکی از آثار ارزشمند سرزمین باستانی ری به شمار می‌رود، امروز با گسترش شهر تقریباً در نزدیکی شهر تهران است. این برج از پس بیش از 700 سال هنوز شکوه و زیبایی خود را حفظ کرده است. برجی که نام بنیانگذار سلسله سلجوقیان، یعنی «طغرل بیگ سلجوقی» را بر خود دارد. برج طغرل آرامگاه بسیاری از فرزانگان و دانشمندان عصر سلجوقی است.
برج شیخ شبلی در شهر دماوند، در بخش شرقی این شهر و در میان بافت تاریخی آن قرار دارد. این بنای آرامگاهی بر فراز ارتفاعی مشرف به محیط اطراف ساخته شده و به دلیل قرارگیری در یکی از مناطق قدیمی دماوند، بازدید از آن فرصتی برای آشنایی هم‌زمان با تاریخ و فضای طبیعی این شهر فراهم می‌کند. برج شبلی امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار تاریخی دماوند به شمار می‌رود.
نام مراغه که می‌آید رصدخانه این شهر در ذهن تداعی می‌شود اما وجود گنبدهایی مانند گنبدسرخ، گنبدکبود، گنبدغفاریه باعث شده که آنرا به شهر گنبدها نیز بشناسند.
بنای آجری گنبد چهل دختر دامغان که قدمت آن به دوران سلجوقی برمی گردد در سال 466 هجری به دستور ابوشجاع موسوم به اسفاربکی بن اصفهانی ساخته شده است. این برج در مرکز شهر دامغان در خیابان امام خمینی واقع شده است. بنا دارای محیط خارجی 23 متر، قطر داخلی 5/5 متر و حدود 15 متر ارتفاع است. در قسمت تزیینات آجری بالای گنبدکتیبه ای به خط کوفی وجود دارد که ابتدای آن جمله (( امر ببناء هذالقبه الامیر الجلیل ابوشجاع اسفها)) و در قسمت آخر آن ((ثلثمائه)) آمده است.
با ورود به شهر کرج از سمت خاوری، پلی تاریخی به چشم می‌آید که به نام های «پل دختر»، «پل سلیمانیه»، «پل شاه عباسی» و «پل خاتون» شناخته می‌شود. ساخت پل دختر کرج به دوران سلجوقیان می رسد. این پل که در کنار ساختمان «صمصام» جای دارد یادگاری برجای مانده از سده های پنجم و ششم، بر سر راه ری به قزوین است.
برج مهماندوست که با نام برج معصوم‌زاده نیز شناخته می‌شود، در جنوب روستای مهماندوست و در نزدیکی امام‌آباد، حدود ۲۰ کیلومتری شمال‌شرقی دامغان در استان سمنان قرار دارد. این برج تاریخی در مسیر دامغان به شاهرود واقع شده و دسترسی نسبتاً مناسبی از طریق جاده اصلی منطقه دارد.
آرامگاه بایزید بسطامی در شهر تاریخی بسطام، در حدود ۶ کیلومتری شمال شاهرود در استان سمنان قرار دارد. این مجموعه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی منطقه است و آرامگاه بایزید بسطامی، مسجد، مناره و چند آرامگاه دیگر را در کنار یکدیگر جای داده است.
رباط شرف سرخس، یکی از شاهکارهای معماری ایرانی و موزه‌ای زنده از هنر آجرکاری سنتی، در مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار دارد و به عنوان نمادی از تاریخ و فرهنگ غنی ایران شناخته می‌شود، جایی که معماری با هنر آجرکاری به زیبایی به نمایش گذاشته شده است.
«برج سه‌گنبد» یکی از بناهای تاریخی شهر ارومیه در استان آذربایجان غربی است که در بخش جنوب‌شرقی بافت شهری و در محدوده خیابان استاد برزگر قرار دارد. این بنای استوانه‌ای و آجری از یادگارهای دوره سلجوقی است و بر اساس کتیبه‌های موجود در سردر، تاریخ ساخت آن به سال ۵۸۰ هجری قمری، برابر با ۱۱۸۴ میلادی، بازمی‌گردد. برج سه‌گنبد در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با شماره ۲۴۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
مسجد تاریخانه دامغان یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی شهر دامغان و از کهن‌ترین مساجد ایران است؛ بنایی که اهمیت آن تنها به قدمت زیاد محدود نمی‌شود، بلکه در معماری آن می‌توان پیوندی روشن میان سنت‌های معماری ایران پیش از اسلام و معماری نخستین سده‌های اسلامی مشاهده کرد. ساختمان مسجد بر پایه شبستانی ستون‌دار شکل گرفته و ساختار کلی آن، با صحن مرکزی و رواق‌های پیرامون، یادآور برخی بناهای معماری دوره ساسانی است.
مسجد جامع ساوه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر ساوه در استان مرکزی است که در بخش تاریخی شهر و در انتهای خیابان سلمان ساوجی قرار گرفته است. این مسجد از نمونه‌های کم‌نظیر معماری مذهبی ایران است که در طول چندین قرن توسعه یافته و لایه‌های مختلف معماری و تزئینی را در خود حفظ کرده است. اهمیت مسجد جامع ساوه فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود؛