خراشاد کجاست؟
خراشاد روستایی در شهرستان بیرجند و در جنوب شرقی مرکز استان خراسان جنوبی است که به دلیل پیشینه فرهنگی، طبیعت کوهستانی، توبافی و پرورش شمار زیادی از چهرههای علمی و فرهنگی شهرت دارد. این روستا حدود ۲۵ کیلومتر با بیرجند فاصله دارد و در ناحیهای کوهستانی در دامنه رشتهکوه باقران قرار گرفته است. ( Tasnim News )
خراشاد از آن روستاهایی است که جذابیتش تنها به طبیعت یا یک بنای تاریخی محدود نمیشود. مهمترین سرمایه آن، فرهنگ زندهای است که هنوز در خانهها و کارگاههای روستا جریان دارد ؛ از جمله هنر سنتی توبافی که باعث شد خراشاد در سال ۲۰۱۸ عنوان «روستای جهانی توبافی» را به دست آورد. ( Tasnim News )
برای گردشگری که به فرهنگ و زندگی واقعی مردم علاقه دارد، خراشاد میتواند یکی از متفاوتترین مقصدهای روستایی خراسان جنوبی باشد.
چرا خراشاد مشهور است؟
خراشاد را معمولاً با سه ویژگی میشناسند: توبافی، پیشینه فرهنگی و جایگاه ویژه آن در پرورش نخبگان .
این روستا در کنار کشاورزی و فعالیتهای معیشتی، سابقه طولانی در تولید دستبافتههای سنتی دارد. توبافی در گذشته بخشی از اقتصاد خانوارهای روستا بوده و با گذشت زمان، با تلاش جامعه محلی و بهویژه زنان، دوباره رونق گرفته است.
از سوی دیگر، خراشاد به دلیل شمار قابل توجه افراد تحصیلکرده و چهرههای علمی، فرهنگی و اقتصادی برخاسته از روستا، در منابع و گزارشهای محلی با عنوان «روستای نخبهپرور» شناخته شده است. ( Persian Question ) همین ترکیب، خراشاد را به روستایی تبدیل کرده که در آن صنایعدستی، آموزش، فرهنگ و زندگی روستایی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
معنی نام خراشاد چیست؟
برای نام خراشاد معنای «محل طلوع خورشید» ذکر شده و برخی منابع آن را واژهای با ریشه پهلوی دانستهاند. ( Tripyar )
البته در یک مقاله ایرانشناسی بهتر است درباره ریشهشناسی واژه با احتیاط سخن گفت؛ زیرا نسبت دادن قطعی هر نام جغرافیایی به یک زبان تاریخی نیازمند بررسی منابع زبانشناختی و اسناد مکتوب است. با این حال، تعبیر «محل طلوع خورشید» امروزه یکی از شناختهشدهترین معانی نام خراشاد است و در معرفی گردشگری روستا نیز به همین معنا اشاره میشود.
پیشینه تاریخی خراشاد
خراشاد در منطقهای با سابقه طولانی سکونت در جنوب خراسان قرار گرفته است. در منابع محلی و گردشگری، پیشینه سکونت در این روستا به دورههای پیش از اسلام نسبت داده شده است؛ با این حال، برای تعیین دقیق قدمت سکونت در روستای کنونی، باید میان پیشینه تاریخی منطقه و تاریخ شکلگیری روستای امروزی تفاوت قائل شد.
برخی گزارشهای محلی از وجود آثاری مانند قلعه و برج خراشاد، آسیاب آبی، حمام قدیمی و گورستان تاریخی در محدوده روستا خبر میدهند. ( روستای قدمگاه/نهبندان ) بنابراین خراشاد را نمیتوان صرفاً یک روستای صنایعدستی دانست؛ اینجا بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی جنوب خراسان نیز در خود جای داده است.
خراشاد؛ روستای نخبهپرور ایران
یکی از ویژگیهای غیرمعمول خراشاد، شمار قابل توجه افراد تحصیلکرده و موفقی است که از این روستا برخاستهاند.
در گزارشهای معرفی خراشاد، این موضوع به عنوان یکی از ویژگیهای شاخص روستا مطرح شده و حتی عنوان روستای نخبهپرور برای آن به کار رفته است. ( Persian Question )
این ویژگی برای گردشگر شاید در نگاه اول جاذبهای ملموس مانند یک قلعه یا آبشار نباشد، اما بخشی از هویت اجتماعی خراشاد است. روستا در طول دهههای گذشته تنها محل زندگی و کشاورزی نبوده و آموزش و تحصیل نیز جایگاه مهمی در فرهنگ جامعه محلی آن پیدا کرده است . وجود مدرسه قدیمی روستا و نقش خراشاد به عنوان مرکز آموزشی برای برخی روستاهای اطراف نیز در منابع محلی مورد اشاره قرار گرفته است. ( KhorAshaD )
توبافی خراشاد چیست؟
مهمترین دلیل شهرت جهانی خراشاد، توبافی است. توبافی یکی از شیوههای سنتی نساجی در خراسان جنوبی است که در آن پارچه با استفاده از دستگاه و ابزارهای سنتی بافته میشود. در منابع، این هنر با عنوان حولهبافی سنتی نیز معرفی شده است؛ زیرا یکی از محصولات شناختهشده آن حولههای دستباف است. ( Tasnim News )
پارچههای توبافی به دلیل بافت خاص، سبکی و قدرت جذب رطوبت، با شرایط اقلیمی منطقه نیز تناسب داشتهاند. به همین دلیل این هنر تنها یک فعالیت تزئینی نبوده و در گذشته بخشی از نیازهای روزمره مردم را تأمین میکرده است.
توبافی چگونه انجام میشود؟
توبافی یک هنر کاملاً دستی است و بخش مهمی از ارزش آن به فرآیند تولید با ابزارهای سنتی مربوط میشود. در شیوه سنتی، نخ آماده میشود و سپس با استفاده از دستگاه بافندگی مخصوص، تار و پود در کنار یکدیگر قرار میگیرند و پارچه شکل میگیرد. منابع مربوط به توبافی خراشاد از استفاده از موادی مانند پنبه، ابریشم و پشم یا کرک در سنت این هنر یاد کردهاند. ( Beytoote )
با این حال، ترکیب مواد اولیه بسته به نوع محصول و دوره تولید یکسان نیست و نباید تصور کرد همه محصولات امروزی خراشاد الزاماً از ابریشم یا پشم تهیه میشوند. پنبه مهمترین ماده اولیه شناختهشده در توبافی خراشاد است. ( Pishkhan )
یک اصلاح مهم درباره مواد اولیه توبافی
در متنهای منتشرشده درباره خراشاد گاهی عبارتهایی مانند «ویسکوز، کتان فرآوریشده با چسب چوب» دیده میشود. این توضیح از نظر فنی دقیق نیست.
ویسکوز نوعی الیاف بازساخته سلولزی است و کتان محسوب نمیشود. بنابراین در مقاله حاضر این عبارت نادرست حذف شده و مواد اولیه با تفکیک دقیقتر معرفی شدهاند.
برای یک مقاله تخصصی گردشگری بهتر است از نسبت دادن ترکیبات فنی نادرست به یک محصول سنتی خودداری کنیم؛ زیرا همین جزئیات کوچک میتواند اعتبار یک مقاله را کاهش دهد.
چرا توبافی برای مردم خراشاد اهمیت دارد؟
توبافی تنها یک صنایعدستی برای فروش به گردشگران نیست؛ این هنر بخشی از هویت اقتصادی و فرهنگی روستا محسوب میشود.
در دورههایی که این هنر در معرض فراموشی قرار گرفته بود، گروهی از زنان روستا برای احیای آن تلاش کردند و به تدریج تولید سازمانیافتهتر شد. فعالیت تعاونی زنان خراشاد نیز در همین روند نقش مهمی داشت.
گزارشهای مربوط به احیای توبافی از نقش فاطمه ذاکریان در سازماندهی و گسترش دوباره این هنر و ایجاد فرصت اشتغال برای زنان روستا یاد کردهاند. ( Telegram ) این تجربه نشان میدهد که چگونه یک هنر سنتی میتواند از یک فعالیت خانگی به ابزاری برای توانمندسازی اقتصادی جامعه محلی تبدیل شود.
آموزش رسمی توبافی در خراشاد
توبافی خراشاد تنها از طریق انتقال خانوادگی زنده نمانده است. از سال ۲۰۰۴ میلادی آموزش رسمی این هنر با همکاری نهادهای مرتبط با میراث فرهنگی و صنایعدستی آغاز شد و بعدها استانداردهای حرفهای و فنی برای آموزش آن تدوین شد. ( بومیتا )
این اتفاق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از بزرگترین تهدیدهای صنایعدستی سنتی، قطع شدن زنجیره انتقال مهارت از نسل قدیم به نسل جدید است. آموزش رسمی در کنار انتقال تجربی باعث شده توبافی خراشاد بتواند با وجود تغییر سبک زندگی، همچنان به حیات خود ادامه دهد.
تعاونیهای توبافی خراشاد
توبافی در خراشاد امروزه تنها در سطح چند کارگاه خانوادگی انجام نمیشود.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، بیش از ۳۰۰ نفر در تعاونی زنان خراشاد و حدود ۲۰۶ نفر در یکی دیگر از تعاونیهای مرتبط با این هنر عضویت داشتهاند. این آمار مربوط به دوره گزارش منبع است و ممکن است با وضعیت فعلی تغییر کرده باشد. ( بومیتا )
همین گستردگی نشان میدهد که توبافی چگونه از یک مهارت سنتی به یک فعالیت اقتصادی مهم در روستا تبدیل شده است.
تولید توبافی در خراشاد
برخی منابع میزان تولید توبافی خراشاد را بیش از ۱۲۰۰ مترمربع در روز اعلام کردهاند. ( بومیتا ) این عدد نشاندهنده مقیاس قابل توجه تولید است، اما باید توجه داشت که چنین آمارهایی معمولاً مربوط به یک دوره مشخص و ظرفیت تولید اعلامشده هستند و نمیتوان آنها را بدون تاریخ، آمار قطعی تولید امروز روستا دانست. توبافی در کنار فرش و گلیم، یکی از صنایعدستی مهم خراسان جنوبی محسوب میشود و برای خانوارهای زیادی در منطقه نقش اقتصادی دارد.
خراشاد چگونه به ثبت جهانی رسید؟
نقطه عطف تاریخ معاصر خراشاد، سال ۲۰۱۸ میلادی برابر با ۱۳۹۷ خورشیدی بود. در این سال، شورای جهانی صنایعدستی پس از بررسی و ارزیابی، خراشاد را به عنوان روستای جهانی توبافی به ثبت رساند. این موضوع در آذرماه ۱۳۹۷ از سوی ادارهکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری خراسان جنوبی اعلام شد. ( Tasnim News )
ارزیابی کارشناسان شورای جهانی صنایعدستی بر ظرفیتهای تولید، کارگاهها، مهارتهای سنتی و جایگاه توبافی در زندگی مردم روستا تمرکز داشت. ( ifpnews.com ) بنابراین عنوان دقیق و قابل استناد برای خراشاد این است: «روستای جهانی توبافی در چارچوب شبکه جهانی صنایعدستی» و نه «روستای ثبتشده در میراث جهانی یونسکو».
آیا خراشاد در فهرست میراث جهانی یونسکو است؟
خیر. ثبت جهانی خراشاد به شورای جهانی صنایعدستی (World Crafts Council) مربوط میشود و با ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو تفاوت دارد.
این تمایز در مقالات گردشگری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اصطلاح «ثبت جهانی» نباید به گونهای استفاده شود که خواننده تصور کند خراشاد در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است. خراشاد به دلیل توبافی جایگاه جهانی در حوزه صنایعدستی به دست آورده است. ( Tasnim News )
دیدنیهای خراشاد
جاذبه اصلی خراشاد برای گردشگر، مجموعهای از طبیعت، فرهنگ روستایی، معماری سنتی و صنایعدستی است.
در محدوده روستا و اطراف آن، آثاری مانند قلعه و برج تاریخی، حمام قدیمی، آسیاب آبی و گورستان تاریخی معرفی شدهاند. ( روستای قدمگاه/نهبندان )
از طرف دیگر، قرار گرفتن خراشاد در منطقه کوهستانی جنوب بیرجند باعث شده طبیعت اطراف روستا، بهویژه در فصلهای مناسب سال، جلوه متفاوتی داشته باشد. اما اگر بخواهیم تنها یک تجربه را به عنوان دلیل اصلی سفر پیشنهاد کنیم، آن تجربه بدون تردید دیدن توبافی و آشنایی با زنان و هنرمندان بافنده روستا خواهد بود.
خراشاد در بهار و پاییز
قرار گرفتن خراشاد در منطقهای کوهستانی باعث شده آبوهوای آن نسبت به بسیاری از نواحی گرم و خشک خراسان جنوبی مطبوعتر باشد.
بهار برای دیدن طبیعت روستا و گشتوگذار در فضای اطراف آن زمان مناسبی است. پاییز نیز با هوای خنک و تغییر رنگ طبیعت، فضای دلنشینی برای سفر ایجاد میکند.
تابستان میتواند گرم باشد، اما به دلیل ارتفاع و شرایط کوهستانی روستا، وضعیت آن با مناطق کویری و کمارتفاع استان تفاوت دارد. برای گردشگر، بهار و پاییز معمولاً انتخاب جذابتری برای ترکیب طبیعتگردی و گردش فرهنگی در خراشاد هستند.
بهترین زمان سفر به خراشاد
اگر هدف شما دیدن طبیعت، قدم زدن در روستا و آشنایی با فرهنگ محلی است، بهار و پاییز بهترین گزینهها هستند. اما اگر هدف اصلی شما تماشای توبافی است، مهمتر از انتخاب فصل، هماهنگی قبلی برای بازدید از کارگاهها و مراکز صنایعدستی است. توبافی یک فعالیت واقعی اقتصادی است و کارگاهها لزوماً مانند یک موزه در تمام ساعات روز برای بازدید گردشگران فعال نیستند.
چگونه به خراشاد برویم؟
خراشاد در فاصله حدود ۲۵ کیلومتری بیرجند قرار دارد. بنابراین سادهترین راه برای سفر به این روستا، حرکت از بیرجند به سمت خراشاد است. ( Tasnim News ) مسیر کلی را میتوان چنین در نظر گرفت:
بیرجند ← خراشاد
اگر از شهرهای دیگر ایران سفر میکنید، بهتر است بیرجند را نقطه آغاز بازدید قرار دهید و خراشاد را در برنامه یک سفر چندروزه به خراسان جنوبی قرار دهید. ترکیب خراشاد با دیدنیهای بیرجند و دیگر مقصدهای فرهنگی استان میتواند تجربه کاملتری از جنوب خراسان در اختیار شما قرار دهد.
در خراشاد چه چیزی بخریم؟
بدون تردید مهمترین سوغات خراشاد محصولات توبافی است. حولههای دستباف و دیگر پارچههای سنتی تولیدشده در روستا، بهترین انتخاب برای گردشگری هستند که میخواهد یادگاری اصیل از سفر خود به خراسان جنوبی همراه داشته باشد.
در هنگام خرید، بهتر است محصول را از تعاونیها، کارگاهها یا فروشندگان محلی معتبر تهیه کنید تا از اصالت محصول و حمایت از تولیدکنندگان روستا مطمئنتر باشید. یک حوله توبافی فقط یک سوغات معمولی نیست؛ پشت آن مجموعهای از مهارت، ابزار سنتی، زمان و تجربه چندین نسل قرار دارد.
خراشاد برای چه کسانی جذاب است؟
خراشاد برای علاقهمندان به صنایعدستی، مردمشناسی، فرهنگ روستایی، ایرانشناسی، نساجی سنتی، گردشگری فرهنگی و عکاسی مقصد بسیار جذابی است.
اگر به دنبال روستایی هستید که بتوانید در آن با یک هنر سنتی هنوز زنده روبهرو شوید، خراشاد انتخاب مناسبی است. همچنین برای کسانی که به نقش زنان در اقتصاد محلی و احیای صنایعدستی علاقه دارند، داستان خراشاد نمونه جالبی از تبدیل یک مهارت سنتی به فرصت اشتغال و توسعه روستایی است.
نکات مهم بازدید از خراشاد
خراشاد یک روستای زنده است و نباید با یک موزه روباز اشتباه گرفته شود. خانهها، کارگاهها و فضاهای تولیدی بخشی از زندگی روزمره مردم هستند. اگر قصد عکاسی از بافندگان یا ورود به کارگاههای خصوصی را دارید، پیش از عکاسی یا ورود اجازه بگیرید.
همچنین هنگام خرید محصولات توبافی، درباره روش بافت، جنس نخ و محل تولید سؤال کنید. همین گفتوگوی ساده میتواند بازدید شما را از یک خرید معمولی به یک تجربه فرهنگی واقعی تبدیل کند.
پرسشهای متداول درباره خراشاد
خراشاد کجاست؟
خراشاد روستایی در شهرستان بیرجند، استان خراسان جنوبی است و حدود ۲۵ کیلومتر با شهر بیرجند فاصله دارد. ( Tasnim News )
خراشاد به چه چیزی معروف است؟
خراشاد بیشتر به دلیل توبافی، ثبت جهانی به عنوان روستای جهانی توبافی و پرورش شمار زیادی از نخبگان علمی و فرهنگی شناخته میشود.
توبافی چیست؟
توبافی نوعی نساجی سنتی و پارچهبافی دستی در خراسان جنوبی است که با ابزارهای سنتی انجام میشود و از محصولات شناختهشده آن حولههای دستباف است. ( Pishkhan )
خراشاد چه زمانی ثبت جهانی شد؟
خراشاد در سال ۲۰۱۸ میلادی، برابر با ۱۳۹۷ خورشیدی به عنوان روستای جهانی توبافی در چارچوب شورای جهانی صنایعدستی ثبت شد. ( Tasnim News )
آیا خراشاد در فهرست یونسکو ثبت شده است؟
خیر. عنوان جهانی خراشاد مربوط به شورای جهانی صنایعدستی است و نباید آن را با فهرست میراث جهانی یونسکو اشتباه گرفت.
فاصله خراشاد تا بیرجند چقدر است؟
حدود ۲۵ کیلومتر . ( Tasnim News )
مهمترین سوغات خراشاد چیست؟
محصولات توبافی بهویژه حولهها و پارچههای دستباف سنتی مهمترین سوغات خراشاد هستند.
بهترین زمان سفر به خراشاد چه فصلی است؟
بهار و پاییز معمولاً برای گردش در روستا و طبیعت اطراف آن مناسبتر هستند.
آیا میتوان هنگام سفر، توبافی را از نزدیک دید؟
بله، خراشاد دارای کارگاهها و مراکز مرتبط با توبافی است؛ اما بهتر است برای بازدید از کارگاهها از قبل هماهنگ کنید، زیرا زمان فعالیت آنها ممکن است متفاوت باشد.
توصیه سفرهای ناز
اگر به خراشاد سفر میکنید، فقط یک حوله نخرید؛ داستان بافتن آن را ببینید. چند دقیقه وقت بگذارید و کنار یک بافنده بنشینید. صدای دستگاه بافندگی، حرکت نخها و مهارتی که برای تولید یک پارچه ساده به کار میرود، شاید از خود محصول جذابتر باشد.
خراشاد نشان میدهد که میراث فرهنگی زمانی ارزشمندتر است که هنوز بخشی از زندگی مردم باشد . در اینجا توبافی فقط چیزی از گذشته نیست؛ هنری است که با آموزش، تعاونیها و تلاش زنان روستا دوباره جان گرفته و توانسته برای خراشاد جایگاهی جهانی ایجاد کند. پیشنهاد ما این است که خراشاد را در کنار بیرجند و دیگر جاذبههای فرهنگی خراسان جنوبی ببینید و برای خرید، تا حد امکان مستقیماً از تولیدکنندگان محلی تهیه کنید.
جمعبندی
خراشاد یکی از متفاوتترین روستاهای خراسان جنوبی است؛ روستایی که هویت آن در سه واژه خلاصه نمیشود، بلکه از ترکیب تاریخ، فرهنگ، آموزش و صنایعدستی شکل گرفته است.
توبافی مهمترین دلیل شهرت جهانی خراشاد است؛ هنری که با ابزارهای سنتی و مهارت بافندگان ادامه پیدا کرده و در سال ۲۰۱۸ این روستا را به عنوان روستای جهانی توبافی در شبکه جهانی صنایعدستی مطرح کرد. ( Tasnim News )
در کنار آن، شهرت خراشاد به عنوان روستایی نخبهپرور، پیشینه تاریخی، طبیعت کوهستانی و نقش مهم زنان در احیای توبافی، تصویری متفاوت از یک روستای ایرانی ارائه میدهد.
خراشاد مقصدی است که در آن میتوان فهمید صنایعدستی فقط یک محصول نیست؛ بخشی از حافظه، اقتصاد و هویت یک جامعه است.
منابع و مراجع
منابع فارسی و خبری:
گزارشهای مربوط به ثبت جهانی خراشاد و جایگاه توبافی در منابع خبری داخلی بررسی و با یکدیگر تطبیق داده شد. ( Tasnim News )
منابع فرهنگی و گردشگری:
اطلاعات مربوط به موقعیت خراشاد، توبافی، مواد اولیه و ویژگیهای روستا با منابع گردشگری و فرهنگی مقایسه شد. ( بومیتا )
منابع بینالمللی:
اطلاعات مربوط به ثبت خراشاد به عنوان روستای جهانی توبافی و فرآیند ارزیابی شورای جهانی صنایعدستی با گزارشهای منتشرشده درباره این رویداد تطبیق داده شد. ( ifpnews.com )
دیدگاه خود را بنویسید