روستاهای تاریخی
روستای کندلوس در منطقه کجور مازندران قرار گرفته است و با دارا بودن بافتی متراکم و کوچه‌پس‌کوچه‌های سنگ‌فرش، یکی از مقاصد محبوب برای سفرهای کوتاه و چند ساعته است. این روستا با مناظر بکر، معماری سنتی خانه‌های کاه‌گلی و فضاهای آرام، فرصت مناسبی برای فرار از روزمرگی و تجربه آرامش طبیعت به شمار می‌رود. علاوه بر آن، بازدید از موزه مردم‌شناسی و امامزاده محلی، امکان آشنایی بیشتر با فرهنگ و آداب و رسوم ساکنان محلی را فراهم می‌کند.
هالفتی (Halfeti) یکی از شهرهای Cittaslow (شهرهای آرام) در ترکیه است که با زیبایی منحصربه‌فرد و تاریخی غنی، گردشگران را مجذوب خود می‌کند. این شهر به‌دلیل رزهای سیاه نادرش معروف است که تنها در این منطقه رشد می‌کنند و به نام "دختر عرب گریان" شناخته می‌شوند. امروزه هالفتی به دو بخش شهر قدیم (غرق‌شده در آب) و شهر جدید تقسیم شده و ترکیبی خیره‌کننده از تاریخ، طبیعت و معماری را ارائه می‌دهد.
دره یغناب در فاصله کمی بیش از ۱۰۰ کیلومتری دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، قرار دارد. مسیر دسترسی به این دره، جادهای خیره کننده است که در امتداد دره‌های تنگ و شیبدار و کنار رودخانه‌های زیبا امتداد می‌یابد. دره یغناب که توسط مردم محلی "بهشت روی زمین" نامیده می‌شود، خانه یغنابی‌ها، نوادگان سغدیان باستان است. این مردم به دلیل انزوا و دوری از دیگران، حتی همسایگان خود، تعامل کمی با دنیای خارج دارند و به همین دلیل توانسته‌اند سنت‌ها و زبان خود را به شکلی قابل توجه حفظ کنند.
قلعه تاریخی بیرجند، مشهور به قلعه پایین شهر، بزرگترین بنای تاریخی شهر بیرجند است که بر فراز بلندترین تپه ی باختر شهر خودنمایی می کند. این دژ سترگ و کهن، یادگاری از دوران صفویه، برای کاربردهای نظامی ساخته شده بود و نقشی کلیدی در پاسداری از شهر ایفا می کرد.
روستای پشته، روستایی با قدمت و تاریخی غنی در 50 کیلومتری غرب تایباد و در مسیر تایباد به خواف واقع شده است. این روستای کوهستانی، به دلیل قرارگیری در دامنه کوه و معماری منحصر به فردش، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری خراسان رضوی شناخته می شود.
میل امام، که در زبان محلی به صومعه سرا یا سومانسرا معروف است، در شمال شرقی روستای امام از توابع رانکوه املش واقع شده است. قدمت این بنا به طور دقیق مشخص نیست، اما اهالی منطقه بر این باورند که از دیرباز و در دوران پیش از اسلام به عنوان آتشكده مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
خراسان جنوبی یکی از مهم‌ترین استان‌های ایران برای تجربه اقامت در خانه‌های بومی، روستاهای کویری و بافت‌های تاریخی است. از طبس و نایبند تا فردوس، بشرویه، سرایان، قاین، سربیشه و روستاهای اطراف بیرجند، اقامتگاه‌های بوم‌گردی می‌توانند بخشی از خودِ تجربه سفر باشند؛ نه فقط جایی برای خواب.
خراسان رضوی فقط مقصد زیارتی مشهد نیست. از روستاهای پلکانی اطراف طرقبه و شاندیز تا رادکان، نیشابور، خواف و نشتیفان، گناباد و ریاب، بردسکن، کاشمر، کلات و ده‌ها مسیر روستایی دیگر، اقامتگاه‌های بوم‌گردی امکان تجربه معماری بومی، غذای محلی، کشاورزی، صنایع‌دستی و زندگی روستایی را فراهم می‌کنند.
کبوترخانه‌های کمره خمین مجموعه‌ای از برج‌ها و ساختمان‌های خشتی هستند که در روستاها و زمین‌های کشاورزی شهرستان خمین پراکنده شده‌اند. این سازه‌ها فقط محل زندگی کبوتران نبودند؛ کشاورزان با فراهم‌کردن هزاران لانه کوچک برای پرندگان، فضولات آنها را جمع‌آوری و به‌عنوان کود برای زمین‌های زراعی استفاده می‌کردند. به همین دلیل کبوترخانه را می‌توان بخشی از زیرساخت کشاورزی سنتی منطقه کمره دانست؛ معماری‌ای که اقتصاد روستا، مصالح بومی و نیازهای کشاورزی را به یکدیگر پیوند می‌داد.
کبوترخانه‌های ولاشان مجموعه‌ای از برج‌های سنتی در محدوده ولاشانِ درچه، شهرستان خمینی‌شهر استان اصفهان هستند؛ سازه‌هایی که برخلاف ظاهر قلعه‌مانندشان، برای زندگی کبوتران و جمع‌آوری کود آنها ساخته می‌شدند. وجود تعداد قابل توجهی از این برج‌ها در اراضی کشاورزی ولاشان، پیوند مستقیم معماری بومی با اقتصاد و کشاورزی سنتی منطقه اصفهان را نشان می‌دهد.
سنگ‌نوشته‌های مشروطیت پیرغار در روستای ده‌چشمه شهرستان فارسان، یکی از متفاوت‌ترین آثار تاریخی چهارمحال و بختیاری هستند؛ سه کتیبه صخره‌ای که بخشی از روایت حضور و نقش بختیاری‌ها در تحولات مشروطه ایران را در دل کوه ثبت کرده‌اند.
در جنوب شهر مراغه و در نزدیکی روستای ورجوی، مجموعه‌ای تاریخی در دل زمین قرار گرفته که به دلیل معماری صخره‌ای، فضای زیرزمینی و کارکردهای آیینی گوناگون، یکی از متفاوت‌ترین جاذبه‌های تاریخی آذربایجان شرقی به شمار می‌رود. این مجموعه با نام معبد مهر ورجوی، نیایشگاه مهری ورجوی و امامزاده معصوم مراغه شناخته می‌شود و در کنار معبد، گورستان تاریخی، فضاهای صخره‌ای و چله‌خانه نیز در محوطه آن قرار دارد.
تپه های باستانی با تپه های معمولی تفاوت بسیار دارند. لایههای مختلف باستانی در درازنای تاریخ بر روی یکدیگر ساخته شده و در طول سالیان بعد جایشان را به تمدن بعدی میدهند. تپه حسنلو نیز یکی از تپههای باستانی ایران است که آثار منحصربه‌فرد تاریخی مانند جام زرین حسنلو را در دل خود جای داده است. حسنلو بقایای باستانی تمدنی کهن، بر روی تپه‌ای با قطر متوسط 265 متر است که در ارتفاع ۲۰ متری قرار دارد.
مسجد جامع تیس یا مسجد طوبی در روستای تاریخی تیس، در حدود ۵ کیلومتری شمال‌غربی چابهار و در محدوده منطقه آزاد چابهار قرار دارد. این مسجد یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی روستای تیس است و به دلیل معماری متفاوت، رنگ‌های زنده و مناره تک، در میان جاذبه‌های فرهنگی سواحل مکران جایگاه ویژه‌ای دارد.
آتشکده اسپاخو یکی از بناهای تاریخی ارزشمند خراسان شمالی است که در روستای اسپاخو، حدود ۶۱ کیلومتری جنوب غربی آشخانه و در نزدیکی مسیر گرگان به بجنورد قرار دارد. این بنا بر فراز تپه‌ای نسبتاً بلند در جنوب روستای امروزی اسپاخو ساخته شده و در میان باغ‌ها و چشم‌اندازهای طبیعی منطقه قرار گرفته است. موقعیت بنا در مسیر تاریخی ارتباطی میان شمال خراسان و نواحی شمالی ایران، اهمیت آن را در مطالعات تاریخی منطقه بیشتر کرده است.
قلعه خرانق یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی روستای خرانق در شهرستان اردکان استان یزد است که در میان بافت تاریخی این روستا قرار گرفته است. این دژ خشتی در منطقه‌ای کویری شکل گرفته و مجموعه‌ای از خانه‌های مسکونی، برج‌های دیده‌بانی، دروازه‌ها و کوچه‌های باریک را درون حصار خود جای داده است. موقعیت قلعه در مسیرهای تاریخی پیرامون خرانق نیز به اهمیت آن افزوده و آن را به یکی از جاذبه‌های شاخص گردشگری تاریخی استان یزد تبدیل کرده است.
قلعه «فورگ»، که قلعه «میرزا رفیع خان» نیز خوانده می‌شود، در سرزمینی ییلاقی در شمال روستای فورگ، در 5 کیلومتری شهرستان «درمیان» و ۱۱۰ کیلومتری غرب «بیرجند»، در استان «خراسان» قرار گرفته است. این دژ در بلندای ۱۸۴۰ متری بر روی بلندیهای دره درمیان و در دامنه کوه «مومن آباد» قرار دارد که به دشت «اسدیه» میرسد.
خانه نیما یوشیج در روستای یوش، از توابع بخش بلده شهرستان نور در استان مازندران قرار دارد. این خانه تاریخی در حدود ۵ کیلومتری غرب بلده، ۱۱۰ کیلومتری آمل و حدود ۱۸۰ کیلومتری تهران قرار گرفته و یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و ادبی منطقه به شمار می‌رود.
سرو هرزویل، درخت سروی عظیم و بسیار کهن است که قدمت آن را بین هزار تا سه هزار سال تخمین زدهاند. ارتفاع این اثر طبیعی منحصربه‌فرد، حدود ۳۰ متر است و نزدیک به ۴ متر قطر دارد.
قلعه الموت یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران در شمال غربی استان قزوین است که در نزدیکی روستای گازرخان و در منطقه کوهستانی الموت قرار دارد. این قلعه بر فراز صخره‌ای مرتفع ساخته شده و موقعیت طبیعی آن باعث شده است که از چندین جهت به پرتگاه‌های عمیق مشرف باشد. صخره‌ای که قلعه بر روی آن قرار گرفته، حدود ۲۰۰ متر از زمین‌های پیرامون خود بلندتر است و همین اختلاف ارتفاع، یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری ساختار دفاعی قلعه به شمار می‌رود.
منظر فرهنگی هورامانات/ اورامانات در تاریخ پنجم مرداد ماه سال 1400 خورشیدی، مقارن با 25 ژوئن سال 2021 میلادی، در جریان 44مین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو تأیید شد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. هورامان یا اورامان گستره‌ای تاریخی-فرهنگی واقع در استان‌های کردستان و کرمانشاه است که از منظر معماری بافتی پلکانی دارد و آداب و رسوم آن کاملاً خاص این منطقه است.
روستای قِهی روستایی در ۸۰ کیلومتری شرق اصفهان و ۳۵ کیلومتری شهرستان ورزنه و از توابع شهرستان جلگه شهرستان اصفهان قراردارد .روستای تاریخی قهی در تاریخ ۲۳ مهر ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۳۶۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نام این روستا که براساس روایات متعلق به دوره‌های قبل از اسلام و در واقع به نام کهی بوده به معنای جای پست مقابل واژه کوهپایه‌است. باستان‌شناسان معتقدند مسجد جامع قهی پیش از اسلام آتشکده زرتشتیان بوده‌است.
مهرجان یکی از روستاهای تاریخی شهرستان خور و بیابانک در شرق استان اصفهان است که در حدود ۳۵ تا ۳۶ کیلومتری جنوب‌شرقی شهر خور قرار دارد. این روستا در حاشیه کویر و در منطقه‌ای خشک و کم‌آب شکل گرفته و بخش مهمی از ساختار تاریخی و شیوه زندگی مردم آن با قنات، کشاورزی، نخلستان و راه‌های ارتباطی کویری پیوند داشته است. در منابع محلی، نام قدیمی روستا «مهرگان» و در گویش مردم «مهرگون» ذکر شده است.
روستای ایراج یکی از روستاهای تاریخی و ییلاقی شهرستان خور و بیابانک در استان اصفهان است که در دامنه کوهی کم‌ارتفاع و در میان چشم‌اندازهای کویری منطقه قرار گرفته است. این روستا در حدود ۳۰ کیلومتری جنوب شهر خور واقع شده و به دلیل موقعیت طبیعی، پیشینه تاریخی و آثار ارزشمند خود، یکی از مقاصد روستایی قابل توجه در شرق استان اصفهان به شمار می‌رود.
قارنه روستای کوچکی است که در فاصله ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان اصفهان واقع در پناه گاه حیات وحش (پارک ملی) کلاه قاضی واقع شده است. به دلیل قرار گرفتن کوه قارنه در غرب روستا آب و هوای این روستا خنک‌تر و مرطوب‌تر از روستاهای مجاور خود می‌باشد. آخرین روستای براآن جنوبی و دروازه ورودی منطقه جرقویه است.
روستای کزج یکی از روستاهای تاریخی و گردشگری شهرستان خلخال در استان اردبیل است که در دامنه کوههای منطقه خورش‌رستم و در نزدیکی رودخانه قزل‌اوزن قرار گرفته است. این روستا به دلیل ساختار پلکانی خانه‌ها، معماری سنتی، طبیعت کوهستانی، باغ‌های میوه و فرهنگ بومی مردم، یکی از مقصدهای متفاوت گردشگری روستایی در شمال‌غرب ایران به شمار می‌رود. کزج در دهستان خورش‌رستم شمالی قرار دارد و حدود ۱۷ کیلومتر با هشتجین و حدود ۵۷ کیلومتر با خلخال فاصله دارد.
روستای باب‌الحکم یکی از روستاهای تاریخی شهرستان بردسکن در استان خراسان رضوی است که در حدود ۸ کیلومتری غرب بردسکن و در حاشیه جاده بردسکن به طبس قرار گرفته است. بافت قدیمی روستا هنوز بخش قابل توجهی از سیمای سنتی خود را حفظ کرده و در میان خانه‌ها و بناهای آن می‌توان آب‌انبار تاریخی، حوضخانه، خانه‌های قدیمی، حمام، قبرستان تاریخی و بادگیرهای متعددی را مشاهده کرد. همین مجموعه در کنار صنایع دستی و تولید خوراکی‌های محلی، باب‌الحکم را در شمار روستاهای هدف گردشگری منطقه قرار داده است.
روستای زرده در دهستان بان‌زرده از توابع بخش مرکزی شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه قرار دارد و یکی از مهم‌ترین روستاهای تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه غرب ایران به شمار می‌رود. این روستا در میان ارتفاعات دالاهو و در نزدیکی منطقه ریجاب قرار گرفته و در کنار طبیعت کوهستانی، باغ‌ها و چشمه‌های متعدد، مجموعه‌ای گسترده از آثار باستانی و بناهای تاریخی را در پیرامون خود جای داده است. حضور زیارتگاه‌های مهم یارسان، از جمله بابایادگار، نیز جایگاه فرهنگی و مذهبی ویژه‌ای به زرده بخشیده است.
روستای حیدره قاضی‌خانی، که با نام حیدره دارامام نیز شناخته می‌شود، یکی از روستاهای خوش‌آب‌وهوا و سرسبز استان همدان است. این روستا در شهرستان بهار و در منطقه‌ای کوهستانی قرار دارد و به دلیل بافت پلکانی، باغ‌های گسترده، چشمه‌های متعدد، دره‌های سرسبز و فرهنگ بومی، از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری استان به شمار می‌رود. نزدیکی حیدره به شهر همدان نیز باعث شده است که بتوان آن را به‌عنوان مقصدی مناسب برای یک سفر یک‌روزه یا نیم‌روزه در برنامه گردشگری غرب استان قرار داد.
روستای گشانی یکی از روستاهای کوهستانی و خوش‌آب‌وهوای شهرستان تویسرکان در استان همدان است که به دلیل ارتفاع زیاد، معماری پلکانی، بافت قدیمی، باغ‌های گسترده و چشمه‌های متعدد، از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری استان به شمار می‌رود. این روستا در محدوده‌ای کوهستانی قرار گرفته و چشم‌انداز ارتفاعات و باغ‌های اطراف، به‌ویژه در فصل بهار و تابستان، جلوه‌ای تماشایی به آن می‌دهد.
روستای پری ملایر، فراتر از زیبایی طبیعی، خانه قلعه‌های تاریخی و قصه‌های جذاب از دوران کریم‌خان زند است که هر سنگ آن روایتگر گذشته‌ای پر افتخار و فرهنگ غنی این سرزمین می‌باشد، مکانی مناسب برای علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران.
روستای مانیـزان یکی از روستاهای قدیمی و دیدنی شهرستان ملایر در استان همدان است که در حدود ۳۰ کیلومتری مرکز شهرستان و در شرق شهر ملایر قرار دارد. این روستا در انتهای دره جوزان و در محدوده‌ای کوهپایه‌ای شکل گرفته و رودخانه مانیـزان که از جنوب روستا عبور می‌کند، یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری و رونق سکونت در این منطقه بوده است.
روستای تاریخی چورس به عنوان یکی از روستاهای هدف گردشگری استان آذربایجان غربی در فاصله 8 کیلومتری جنوب شهر قره ضیاءالدین مرکز شهرستان چایپاره و در دامنه شمالی سلسله کوههای موسوم به سفر داغی واقع شده است( تصویر 4 ). جمعیت روستای چورس بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395 تعداد 2081 نفر است.
روستای سیمین ابرو یکی از روستاهای هدف گردشگری استان همدان است که در محدوده‌ای کوهپایه‌ای در جنوب شرقی شهر همدان قرار دارد. فاصله روستا تا مرکز شهر همدان حدود ۱۲ کیلومتر است و همین نزدیکی باعث شده سیمین ابرو مقصدی مناسب برای یک سفر نیم‌روزه از همدان باشد.
قاسم آباد روستایی از توابع چابکسر، در دهستان اوشیان، واقع در شهرستان رودسر در شرق استان گیلان است. نام قاسم آباد برای ایرانیان همواره یادآور مفهوم شادی و رنگ بوده است. انواع پارچه های دست بافت رنگارنگ و نیز لباس محلی مردمان این خطه با نوارهای رنگی افقی این روستا را به عنوان مرکزی برای پارچه بافی شهره کرده است. مهم ترین پارچه ای که در این روستا تولید می-شود چادرشب نام دارد.
روستای افین یکی از روستاهای تاریخی و هدف گردشگری استان خراسان جنوبی است که در منطقه‌ای نسبتاً خنک و سرسبز در نزدیکی قاین قرار گرفته است. این روستا در شهرستان زیرکوه قرار دارد و به دلیل باغ‌های گسترده زرشک، آثار تاریخی، معماری بومی و چشم‌اندازهای طبیعی، یکی از مقصدهای متفاوت برای گردشگرانی است که می‌خواهند با بخش کمتر شناخته‌شده خراسان جنوبی آشنا شوند.