آرامگاه حمدالله مستوفی قزوین؛ گنبد دراز، یادگار معماری ایلخانی

آرامگاه حمدالله مستوفی کجاست؟

آرامگاه حمدالله مستوفی یکی از بناهای ارزشمند دوره ایلخانی در شهر قزوین است که در محله ملک‌آباد و خیابان طالقانی، در کوچه‌ای به نام مستوفی قرار دارد. این آرامگاه به دلیل فرم کشیده و گنبد مخروطی‌شکل و فیروزه‌ای خود در میان مردم قزوین با نام گنبد دراز یا درازگنبد شناخته می‌شود. بنای آرامگاه در بافت تاریخی شهر قرار گرفته و در پیرامون آن چندین اثر تاریخی و مذهبی دیگر نیز وجود دارد؛ به همین دلیل بازدید از آن را می‌توان با گشت‌وگذار در بخش تاریخی قزوین ترکیب کرد. ( Tripyar )

این بنا اگرچه از نظر ابعاد، مجموعه‌ای بزرگ و باشکوه نیست، اما به دلیل فرم معماری، گنبد رک، شیوه تبدیل پلان مربع به فضای مدور و کتیبه‌های آن، جایگاه ویژه‌ای در معماری آرامگاهی ایران دارد. آرامگاه حمدالله مستوفی همچنین به دلیل ارتباط مستقیم با یکی از مهم‌ترین مورخان و جغرافی‌دانان ایران در دوره ایلخانان، تنها یک بنای معماری نیست و ارزش ادبی، تاریخی و فرهنگی قابل توجهی نیز دارد.

حمدالله مستوفی؛ مورخ و جغرافی‌دان بزرگ دوره ایلخانان

حمدالله مستوفی قزوینی از مهم‌ترین مورخان، جغرافی‌دانان و نویسندگان ایران در دوره ایلخانان بود. درباره تاریخ تولد او اختلاف‌هایی در منابع وجود دارد و معمولاً تولد او را حدود سال‌های ۶۸۰ تا ۶۸۵ هجری قمری در قزوین دانسته‌اند. او از خاندان مستوفیان قزوین بود؛ خاندانی که نسل‌های متوالی در امور دیوانی و مالی حکومت‌های ایران فعالیت داشتند. منابع ایران‌شناسی، حمدالله مستوفی را از چهره‌های برجسته فرهنگی و دیوانی دوره ایلخانی معرفی کرده‌اند. ( Iranica Online )

مستوفی در آغاز فعالیت خود وارد دستگاه دیوانی ایلخانان شد و در امور مالی و اداری حکومت فعالیت کرد. ارتباط او با خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی نیز از مهم‌ترین بخش‌های زندگی او بود. پس از تحولات سیاسی و کشته شدن رشیدالدین، مستوفی همچنان در ساختار دیوانی ایلخانان به فعالیت خود ادامه داد و در کنار فعالیت‌های اداری، به نگارش آثار تاریخی، جغرافیایی و ادبی پرداخت. ( Iranica Online )

نام حمدالله مستوفی بیش از همه با سه اثر مهم یعنی تاریخ گزیده، نزهت‌القلوب و ظفرنامه پیوند خورده است. این آثار از منابع ارزشمند برای شناخت تاریخ، جغرافیا، شهرها، حکومت‌ها و شرایط اجتماعی و اقتصادی ایران در دوره اسلامی، به‌ویژه دوره مغول و ایلخانان، به شمار می‌روند. اهمیت آثار او فقط در روایت رویدادهای سیاسی نیست؛ مستوفی اطلاعات گسترده‌ای درباره شهرها، سرزمین‌ها، راه‌ها، منابع طبیعی و ساختار اقتصادی ایران ارائه کرده که برای پژوهشگران تاریخ و جغرافیای تاریخی اهمیت فراوان دارد. ( Iranica Online )

تاریخچه آرامگاه حمدالله مستوفی

آرامگاه حمدالله مستوفی بنایی متعلق به دوره ایلخانی و از آثار معماری سده هشتم هجری در قزوین است. بنا در محله‌ای تاریخی در شرق میدانگاه میان امامزاده علی و آمنه خاتون قرار دارد و ساختار اصلی آن به شیوه معماری آذری شکل گرفته است. این اثر در ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شماره ۳۳۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. ( Tripyar )

با گذشت قرن‌ها، آرامگاه دچار فرسودگی شد و در دوره معاصر نیز وضعیت آن چندان مناسب نبود. در قرن چهاردهم خورشیدی، اهالی محله برای حفاظت از بنا اقداماتی انجام دادند و سرانجام در سال ۱۳۱۹ خورشیدی مرمت اساسی آرامگاه انجام شد. همین اقدامات باعث شد بخش مهمی از ساختار تاریخی بنا تا امروز باقی بماند. ( Tripyar )

تاریخ دقیق درگذشت حمدالله مستوفی نیز در منابع یکسان نیست و برخی منابع آن را حدود سال ۷۴۴ هجری قمری و منابع گردشگری محلی سال ۷۵۰ هجری قمری ذکر کرده‌اند. به همین دلیل بهتر است تاریخ درگذشت او را حدود میانه سده هشتم هجری بدانیم. آنچه قطعی است، تداوم اهمیت آرامگاه او در قزوین و حفظ بنا به عنوان یکی از یادگارهای دوره ایلخانی است. ( Iranica Online )

چرا آرامگاه حمدالله مستوفی را «گنبد دراز» می‌نامند؟

نام گنبد دراز مستقیماً از شکل ظاهری بنا گرفته شده است. برخلاف بسیاری از آرامگاه‌های ایرانی که دارای گنبدی نسبتاً کوتاه و نیم‌کره‌ای هستند، آرامگاه حمدالله مستوفی دارای بدنه‌ای کشیده و گنبدی بلند و مخروطی است که در تناسب با پایه بنا، ظاهری باریک و مرتفع ایجاد می‌کند. همین فرم متفاوت باعث شده مردم قزوین از گذشته آن را گنبد دراز بنامند.

گنبد بنا از نوع گنبد رک است؛ گونه‌ای از گنبد که نمای خارجی آن مخروطی یا هرمی و نمای داخلی آن می‌تواند فرم متفاوتی داشته باشد. استفاده از چنین گنبدی در معماری آرامگاهی ایران، به‌خصوص در مناطق شمالی و مرکزی ایران، سابقه طولانی دارد و نمونه‌های متعددی از آن در معماری دوره اسلامی دیده می‌شود. آرامگاه حمدالله مستوفی یکی از نمونه‌های شاخص این نوع گنبد در قزوین است. ( لست‌سکند )

معماری آرامگاه حمدالله مستوفی

آرامگاه مستوفی از نظر معماری بنایی نسبتاً کوچک اما بسیار حساب‌شده است. پلان اصلی بنا چهارضلعی است و معمار برای تبدیل این فضای چهارگوش به پایه‌ای مناسب برای گنبد، از عناصر انتقالی موسوم به فیل‌پوش، گوشواره یا سکنج استفاده کرده است. این عناصر باعث می‌شوند گوشه‌های چهارضلعی به تدریج به چندضلعی و در نهایت به فضای مدور نزدیک شوند تا امکان قرار گرفتن گنبد بر روی بنا فراهم شود. ( لست‌سکند )

این شیوه یکی از نکات مهم معماری بناست؛ زیرا در معماری سنتی ایران، تبدیل یک پلان مربع به پایه‌ای مناسب برای گنبد نیازمند راهکارهای سازه‌ای دقیق بود. در آرامگاه مستوفی، چهار سکنج در گوشه‌ها قرار گرفته‌اند و به واسطه آنها فرم چهارضلعی بنا به ساختاری مناسب برای استقرار گنبد تبدیل شده است. همین موضوع باعث شده بنا با وجود اندازه نسبتاً کوچک، نمونه‌ای قابل توجه از دانش سازه‌ای معماران ایرانی در دوره ایلخانی باشد.

بدنه اصلی بنا از آجر ساخته شده و نمای آجری آن با ویژگی‌های معماری دوره ایلخانی ارتباط دارد. استفاده از آجر در نمای بیرونی، علاوه بر ایجاد استحکام، به بنا ظاهری ساده و متناسب داده است. در برخی بخش‌های بنا نیز ویژگی‌هایی مانند بندهای مهری و شیوه آجرچینی دوره ایلخانی دیده می‌شود که از عناصر قابل توجه معماری آن به شمار می‌روند. ( Tasnim News )

گنبد مخروطی فیروزه‌ای

شاخص‌ترین عنصر بصری آرامگاه، گنبد مخروطی و فیروزه‌ای آن است که از فاصله دور نیز قابل تشخیص است. بدنه گنبد با کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی تزئین شده و در قسمت پایین آن کتیبه‌ای قرار گرفته که اطلاعاتی درباره حمدالله مستوفی، خاندان او و آثارش ارائه می‌کند. ترکیب رنگ آجر بدنه با رنگ فیروزه‌ای گنبد، تضاد زیبایی ایجاد کرده که در معماری آرامگاهی ایران بسیار شناخته شده است. ( Tripyar )

در بخش ورودی نیز کتیبه‌ای با مضمون توحیدی و اسلامی قرار گرفته است. عبارت  «لا اله الا الله الملک الحق المبین و محمد رسول الله الصادق البار الامین» از جمله عناصر نوشتاری مهم بناست که به شکل نوار تزئینی پیرامون قسمت بالایی ورودی دیده می‌شود.

کتیبه‌های آرامگاه علاوه بر جنبه تزئینی، ارزش تاریخی و هویتی دارند؛ زیرا در بناهای آرامگاهی دوره اسلامی، کتیبه یکی از مهم‌ترین ابزارهای معرفی صاحب بنا، خاندان او، تاریخ ساخت یا بازسازی و باورهای مذهبی بوده است. در آرامگاه حمدالله مستوفی نیز این عنصر نوشتاری در کنار آجر و کاشی، بخشی از هویت معماری بنا را تشکیل می‌دهد.

فضای داخلی آرامگاه

فضای داخلی آرامگاه در مقایسه با نمای بیرونی، تزئینات ساده‌تری دارد و تمرکز اصلی بر ساختار معماری و پوشش گنبد قرار گرفته است. فضای اصلی آرامگاه در بخش زیرین بنا قرار دارد و مقبره حمدالله مستوفی در همین قسمت واقع شده است. شکل داخلی گنبد با فرم خارجی مخروطی آن تفاوت دارد و این تضاد میان فضای داخلی و نمای بیرونی، یکی از ویژگی‌های جالب معماری بناست.

در قسمت داخلی همچنین کتیبه‌هایی با مضامین مذهبی دیده می‌شود و استفاده محدود از کاشی فیروزه‌ای در کنار آجر، فضای آرامگاه را از نظر بصری ساده اما هماهنگ کرده است. برخلاف برخی آرامگاه‌های باشکوه ایران که با کاشی‌کاری گسترده، مقرنس و تزئینات فراوان پوشیده شده‌اند، در این بنا تناسب هندسی و فرم گنبد نقش اصلی را در زیبایی معماری بر عهده دارد.

درهای چوبی آرامگاه

یکی دیگر از جزئیات قابل توجه آرامگاه، درهای چوبی آن است. در حال حاضر دو لنگه در از چوب گردو در بنا دیده می‌شود که بر روی یکی از آنها آیه‌ای از قرآن و بر روی دیگری سوره انسان نوشته شده است. این درها در دوره معاصر جایگزین درهای قدیمی‌تر شده‌اند و از نظر هنری و تاریخی بخشی از مجموعه عناصر تزئینی آرامگاه محسوب می‌شوند.

درهای اصلی بنا نیز سرنوشت جالبی داشته‌اند. بر اساس اطلاعات موجود، یکی از لنگه‌های در اصلی در آتش‌سوزی از بین رفته و لنگه دیگر در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که ارزش تاریخی آرامگاه تنها به ساختمان محدود نیست و برخی از عناصر جداشده از بنا نیز می‌توانند برای مطالعه هنر و معماری دوره‌های تاریخی اهمیت داشته باشند.

آب‌انبار کوچک آرامگاه

در محوطه آرامگاه یک آب‌انبار خانگی نیز وجود دارد که از عناصر جالب این مجموعه به شمار می‌رود. وجود آب‌انبار در کنار بنا، تصویری از شیوه تأمین و ذخیره آب در بافت تاریخی قزوین ارائه می‌کند؛ شهری که در گذشته برای تأمین آب مورد نیاز ساکنان، از شبکه‌ای از آب‌انبارها، قنات‌ها و سازه‌های ذخیره آب استفاده می‌کرد.

برخلاف سرداب آرامگاه که دسترسی عمومی به آن محدود است، آب‌انبار محوطه در برخی گزارش‌های بازدید برای عموم قابل مشاهده معرفی شده است. بنابراین هنگام بازدید، تنها گنبد و آرامگاه را نبینید و به عناصر کوچک‌تر محوطه نیز توجه کنید؛ زیرا همین جزئیات، بخشی از تاریخ زندگی روزمره در بافت تاریخی قزوین را روایت می‌کنند. ( Visit Iran )

سرداب آرامگاه

آرامگاه دارای دو سطح اصلی است و بخش زیرین آن به عنوان سرداب شناخته می‌شود. مقبره اصلی حمدالله مستوفی در همین بخش قرار گرفته است. دسترسی عمومی به سرداب محدود است و در نتیجه گردشگران معمولاً امکان مشاهده مستقیم همه بخش‌های آرامگاه را ندارند.

وجود سرداب در معماری آرامگاهی ایران سابقه‌ای طولانی دارد و در بسیاری از بناها، فضای تدفین اصلی در سطحی پایین‌تر از فضای زیارت و بازدید قرار می‌گرفت. در آرامگاه مستوفی نیز این تفکیک میان فضای تدفین و فضای فوقانی بنا، به سازمان‌دهی معماری آن کمک کرده است.

حمدالله مستوفی و آثار ماندگار او

تاریخ گزیده

تاریخ گزیده یکی از مهم‌ترین آثار حمدالله مستوفی است که تاریخ ایران و جهان اسلام را به صورت گزیده روایت می‌کند. این اثر برای شناخت دیدگاه تاریخی یک نویسنده ایرانی در دوره ایلخانان اهمیت فراوان دارد و اطلاعاتی درباره سلسله‌ها، شخصیت‌ها، شهرها و رویدادهای تاریخی ارائه می‌دهد.

نزهت‌القلوب

نزهت‌القلوب از مهم‌ترین آثار جغرافیایی و اقتصادی مستوفی است. این کتاب اطلاعاتی درباره شهرها و مناطق مختلف ایران، فاصله‌ها، ویژگی‌های جغرافیایی، محصولات، منابع و شرایط اقتصادی سرزمین‌های مختلف ارائه می‌کند و از همین رو برای پژوهش درباره جغرافیای تاریخی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد.

ظفرنامه

ظفرنامه اثری منظوم و تاریخی است که تاریخ ایران و جهان اسلام را از آغاز دوره اسلامی تا روزگار نویسنده دنبال می‌کند. این اثر از نظر ادبی نیز اهمیت دارد، زیرا مستوفی بخشی از تاریخ زمان خود را در قالب شعر حماسی روایت کرده است. در منابع گردشگری ایران، حجم آن حدود ۷۵ هزار بیت ذکر شده و پایان نگارش آن را حدود سال ۷۳۵ هجری قمری دانسته‌اند. ( Visit Iran )

آرامگاه حمدالله مستوفی در بافت تاریخی قزوین

یکی از مزیت‌های مهم این آرامگاه برای گردشگران، قرار گرفتن آن در محدوده‌ای تاریخی است. اطراف بنا، مجموعه‌ای از جاذبه‌های معماری و مذهبی قزوین قرار دارد و می‌توان با یک برنامه پیاده‌روی، چندین بنای تاریخی را در یک مسیر مشاهده کرد.

امامزاده آمنه خاتون در فاصله بسیار نزدیکی از آرامگاه قرار دارد و حدود ۱۴۰ متر با آن فاصله دارد. حمام میرزا کریم نیز حدود ۲۳۵ متر با آرامگاه فاصله دارد و از جاذبه‌های نزدیک این محدوده محسوب می‌شود. مسجد و مدرسه حیدریه نیز در فاصله‌ای حدود نیم کیلومتر قرار گرفته است. ( لست‌سکند )

این نزدیکی جاذبه‌ها باعث می‌شود آرامگاه مستوفی گزینه مناسبی برای آغاز یک مسیر گردشگری در بافت تاریخی قزوین باشد. از این نقطه می‌توان به سمت خیابان‌های قدیمی شهر حرکت کرد و در ادامه به بازار تاریخی، مسجد جامع، خیابان سپه و دیگر بناهای تاریخی رسید.

فاصله آرامگاه حمدالله مستوفی تا جاذبه‌های تاریخی قزوین

فاصله‌های نزدیک مانند آمنه خاتون، حمام میرزا کریم، آکادمی آب و حیدریه بر اساس اطلاعات منتشرشده برای جاذبه‌های اطراف آرامگاه است؛ فاصله‌های سایر جاذبه‌ها تقریبی هستند و با توجه به مسیر خیابانی ممکن است متفاوت باشند. ( لست‌سکند )

فاصله آرامگاه تا مراکز مهم و عمومی

فاصله فرودگاه قزوین در منابع گردشگری حدود ۳.۵ کیلومتر ذکر شده است. با این حال، برای سفر هوایی تجاری، گردشگران معمولاً باید گزینه‌های فرودگاه‌های تهران را نیز در برنامه حمل‌ونقل خود بررسی کنند. ( لست‌سکند )

بهترین زمان بازدید از آرامگاه حمدالله مستوفی

از نظر آب‌وهوا، بهار و پاییز مناسب‌ترین فصل‌ها برای بازدید از بافت تاریخی قزوین هستند. در این فصل‌ها می‌توان علاوه بر آرامگاه، بخش قابل توجهی از جاذبه‌های تاریخی شهر را با پیاده‌روی مشاهده کرد و از هوای مناسب‌تر برای گردش شهری بهره برد.

با این حال، نکته مهم درباره این بنا ساعت و روز بازدید است. اطلاعات منتشرشده در منابع گردشگری درباره زمان بازدید یکسان نیست و برخی منابع روزهای پنجشنبه و جمعه را برای بازدید اعلام کرده‌اند. بنابراین بهتر است پیش از حرکت، وضعیت بازدید همان روز را از میراث فرهنگی یا مرکز اطلاع‌رسانی گردشگری قزوین بررسی کنید. ( یلدامدتور )

مسیر دسترسی به آرامگاه حمدالله مستوفی

آرامگاه در خیابان طالقانی قزوین و کوچه مستوفی قرار دارد. اگر با خودروی شخصی به قزوین سفر می‌کنید، بهتر است خودرو را در خیابان‌های اصلی و محل مناسب پارک کرده و بخش پایانی مسیر را پیاده طی کنید؛ زیرا کوچه‌های بافت قدیمی برای تردد خودرو مناسب نیستند.

برای گردشگرانی که با قطار یا اتوبوس وارد قزوین می‌شوند نیز امکان ادامه مسیر با تاکسی یا وسایل حمل‌ونقل شهری وجود دارد. از آنجا که آرامگاه در بافت مرکزی و تاریخی شهر قرار دارد، می‌توان بازدید از آن را با یک مسیر پیاده در محله‌های قدیمی قزوین ترکیب کرد.

پیشنهاد سفرهای ناز برای بازدید از آرامگاه مستوفی

آرامگاه حمدالله مستوفی را به تنهایی مقصد یک سفر کامل به قزوین قرار ندهید؛ ارزش واقعی این بنا زمانی بیشتر دیده می‌شود که آن را در کنار دیگر عناصر تاریخی شهر بررسی کنید. پیشنهاد می‌کنیم مسیر بازدید را از آرامگاه حمدالله مستوفی آغاز کنید، سپس به سمت امامزاده آمنه خاتون و حمام میرزا کریم بروید و بعد از عبور از بافت تاریخی، مسیر را به سمت  مسجد جامع قزوین، بازار تاریخی، خیابان سپه، سردر عالی‌قاپو و کاخ چهلستون  ادامه دهید.

این مسیر به شما اجازه می‌دهد در یک برنامه نسبتاً فشرده، بخشی از تاریخ قزوین از دوره ایلخانی تا دوره صفوی، قاجار و دوران معاصر را مشاهده کنید. از دیدگاه سفرهای ناز، مهم‌ترین جذابیت آرامگاه مستوفی نیز همین است که بنایی کوچک اما عمیقاً تاریخی را در قلب یکی از ارزشمندترین بافت‌های تاریخی ایران قرار داده است.

چرا باید آرامگاه حمدالله مستوفی را ببینیم؟

آرامگاه حمدالله مستوفی شاید از نظر اندازه با بناهایی مانند گنبد سلطانیه یا مسجد جامع قزوین قابل مقایسه نباشد، اما ارزش آن در ارتباط میان تاریخ، ادبیات، جغرافیا و معماری است. اینجا آرامگاه نویسنده‌ای قرار دارد که بخش مهمی از شناخت امروز ما از ایران دوره ایلخانی به واسطه آثار اوست.

از سوی دیگر، فرم معماری بنا نمونه‌ای قابل توجه از معماری آرامگاهی دوره ایلخانی است. گنبد رک فیروزه‌ای، بدنه آجری، سکنج‌ها، کتیبه‌ها و سازمان فضایی بنا مجموعه‌ای نسبتاً کوچک اما منسجم ایجاد کرده‌اند. همین ویژگی‌ها باعث شده آرامگاه مستوفی در فهرست آثار تاریخی مهم قزوین قرار گیرد. ( Tripyar )

پرسش‌های متداول

آرامگاه حمدالله مستوفی مربوط به چه دوره‌ای است؟

آرامگاه حمدالله مستوفی از بناهای دوره ایلخانی و متعلق به سده هشتم هجری است. معماری آن در شمار نمونه‌های معماری آذری قرار می‌گیرد. ( Tripyar )

چرا آرامگاه حمدالله مستوفی گنبد دراز نامیده می‌شود؟

به دلیل فرم کشیده و مرتفع بنا و گنبد مخروطی یا رک آن، این آرامگاه در میان مردم قزوین به «گنبد دراز» شهرت پیدا کرده است.

حمدالله مستوفی چه کتاب‌هایی نوشته است؟

از مهم‌ترین آثار او می‌توان به تاریخ گزیده، نزهت‌القلوب و ظفرنامه اشاره کرد. این آثار در مطالعه تاریخ و جغرافیای ایران دوره اسلامی اهمیت زیادی دارند. ( Iranica Online )

آیا آرامگاه حمدالله مستوفی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است؟

بله. این بنا در ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شماره ثبت ۳۳۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( Tripyar )

آیا امکان بازدید از داخل آرامگاه وجود دارد؟

شرایط بازدید ممکن است تغییر کند و گزارش منابع درباره روزهای بازدید یکسان نیست. همچنین دسترسی به سرداب و محل اصلی تدفین عمومی نیست؛ بنابراین بهتر است پیش از سفر، وضعیت بازدید را بررسی کنید. ( یلدامدتور )

نزدیک‌ترین جاذبه به آرامگاه حمدالله مستوفی کدام است؟

امامزاده آمنه خاتون با فاصله‌ای حدود ۱۴۰ متر از نزدیک‌ترین جاذبه‌های تاریخی و مذهبی به آرامگاه است. حمام میرزا کریم نیز حدود ۲۳۵ متر فاصله دارد. ( لست‌سکند )

منابع و مراجع

منابع فارسی

• پایگاه گردشگری و میراث فرهنگی ایران، معرفی آرامگاه حمدالله مستوفی. ( Visit Iran )
• سایت‌های گردشگری و میراثی ایران برای اطلاعات معماری، موقعیت و جاذبه‌های پیرامون. ( لست‌سکند )

منابع رسمی و پژوهشی

• Encyclopaedia Iranica، مدخل ḤAMD-ALLĀH MOSTAWFI ؛ برای اطلاعات تاریخی و زندگی‌نامه حمدالله مستوفی. ( Iranica Online )
• پایگاه‌های اطلاعات میراث فرهنگی و ثبت آثار تاریخی ایران. ( Wikidata )

منابع انگلیسی

• Encyclopaedia Iranica، مدخل حمدالله مستوفی. ( Iranica Online )
• Wikidata، اطلاعات جغرافیایی و میراثی آرامگاه. ( Wikidata )

منابع روسی

برای اطلاعات روسی تخصصی درباره آرامگاه حمدالله مستوفی، در این بازنویسی منبع مستقیمی که ارزش افزوده پژوهشی داشته باشد شناسایی نشد و از درج ارجاع غیرمستقیم خودداری شده است.

مختصات درج‌شده در این باکس بر اساس مختصات ثبت‌شده برای آرامگاه حمدالله مستوفی، یعنی 36°15′51.3″N, 50°00′38.4″E ، به صورت اعشاری تبدیل شده است. ( Wikidata )