معماری ایلخانی
بازار تاریخی نایین، یکی از زیباترین و باشکوه‌ترین بازارهای ایران، در قلب شهر نایین در استان اصفهان واقع شده است. قدمت این بازار به دوران صفویه می‌رسد و با معماری منحصر به فرد و تزئینات چشم‌نواز، به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری استان اصفهان شناخته می‌شود.
آرامگاه قیدار نبی (ع) یکی از بقعه‌های معتبر استان زنجان است که در جنوب غربی شهرستان قیدار (خدابنده) و در دامنه ارتفاعات با همین نام قرار دارد. این بنا متعلق به قیدار بن اسماعیل بن ابراهیم (ع) از پیامبران الهی است. بنای آرامگاه به طور کلی دارای پلان مربع مستطیل است. طول آن 14.5 متر و عرض آن 8.3 متر است و از سه بخش تشکیل شده است:
معبد داش کسن در دوره ایلخانی و اوایل قرن هشتم هجری به عنوان یک معبد بودایی در حال ساخت بود. اما به دلیل استفاده از سنگ‌های تراشیده آن برای ساخت گنبد و ارگ سلطانیه، نیمه‌کاره رها شد. وجه تسمیه روستای ویر در نزدیکی معبد، نشان‌دهنده کاربری مذهبی بودایی این محل (ویارا یا ویهارا به معنی محل عبادت بوداییان) است. برخی از تاریخدانان دلیل عدم تکمیل این معبد را گرایش قوم مغول به دین اسلام می‌دانند.
پل خشتی نیاکو در استان مازندران، شهرستان سوادکوه، بخش مرکزی، دهستان راستوپی، روستای نیاکو واقع شده است. قدمت این پل به دوره صفوی (حدود 400 سال پیش) می‌رسد. پل خشتی نیاکو از نوع پل‌های آجری با طاق جناقی است. این پل دارای یک دهانه بزرگ و دو دهانه کوچک است. طول پل حدود 20 متر و عرض آن حدود 5 متر است.
در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد، واقع در بخش خاروانا، گنبد الله الله، گویی نگینی فیروزه‌ای بر تار و پود تاریخ می‌درخشد. این بنای باشکوه که قدمت آن به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه می‌رسد، با معماری منحصر به فرد و تزئینات خیره‌کننده، هر ساله نظر بسیاری از گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ را به خود جلب می‌کند.
در 35 کیلومتری جنوب شرقی شهر میانه، در کنار روستای جمال آباد، کاروانسرای جمال آباد، گویی نگینی از دوران صفوی بر جاده ابریشم خودنمایی می‌کند. این کاروانسرا که قدمت آن به قرن هشتم هجری قمری باز می‌گردد، در طول تاریخ شاهد عبور و مرور کاروان‌های تجاری و مسافران بسیاری بوده است.
در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر یک خانه تاریخی وجود دارد که از دوره قاجار باقی مانده است و هم اکنون به عنوان موزه ملایر (عمارت لطفعلیان) شناخته می‌شود. این خانه از زمان قاجار توسط محسن مصدقی، معروف به مصدق الممالک، ساخته شده است. او با استفاده از معماران ماهر آن دوره این مجموعه را ساخت و شامل سه بخش اصلی است، از جمله بخش داخلی، حسینیه و اصطبل خانه.
در حدود ۵۰۰ متری جنوب‌غربی گنبد سلطانیه، بر مسیر سلطانیه به خدابنده، مجموعه‌ای تاریخی قرار گرفته است که از مهم‌ترین یادگارهای دوره ایلخانی در این شهر به شمار می‌رود. مجموعه چلبی اوغلو شامل بخش آرامگاهی و خانقاهی است و به دلیل پیوند با سنت‌های عرفانی و معماری دوره ایلخانان، جایگاه ویژه‌ای در میان آثار تاریخی سلطانیه دارد. این مجموعه که در منابع با نام‌های بقعه چلبی اوغلو، آرامگاه شیخ براق بابا و خانقاه چلبی اوغلو نیز شناخته می‌شود، یکی از دیدنی‌های مهم در کنار گنبد سلطانیه است.
زندان اسکندر یزد که با نام مدرسه ضیائیه نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی شاخص محله فهادان و از یادگارهای معماری قرون میانی شهر یزد است. این بنا با خشت و گل ساخته شده و گنبد، ایوان‌ها، محراب و فضای زیرزمینی آن، نمونه‌ای ارزشمند از معماری تاریخی یزد به شمار می‌رود. نام «زندان اسکندر» بیشتر با روایت‌ها و شهرت تاریخی بنا پیوند خورده است و درباره کاربری واقعی آن در منابع دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
آرامگاه شیخ احمد در شهر مشگین شهر قرار دارد. مشگین شهر از شهرهای استان اردبیل است، نام سابقش «خیاو» بود و زمان پهلوی به مشگین‌شهر تغییر نام داد. وجود کوه سبلان و رود قره‌سو کافی است که شهر پر درخت و سرسبز با باغهای زیبا و مراتع پهناوری چون «ارشق» را ببینیم. در کنار این طبیعت خدادادی، وجود شهر یئری و قلعه قهقهه که قدمتی به درازنای تاریخ دارند نشان از سابقه شهر دارد.
اصفهان جاذبه‌های گردشگری زیادی دارد که خیلی مشهورند و گردشگران داخلی و خارجی زیادی را جذب خود می‌کنند. در این میان، دیدنی‌های کمتر شناخته‌شده آن بازدیدکننده کمتری دارند. جاذبه‌ای مانند مقبره بابارکن‌الدین که اگر به آثار تاریخی و دینی علاقه‌مند باشید، محو تماشای آن خواهید شد.
ارگ علیشاه تبریز یا بقایای مسجد علیشاه یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی تبریز و از یادگارهای مهم معماری دوره ایلخانی است. این بنای عظیم در مرکز شهر تبریز، در خیابان امام خمینی و در مجاورت مصلی قرار دارد و آنچه امروز از آن دیده می‌شود، تنها بخشی از مجموعه بسیار بزرگ‌تری است که در سده هشتم هجری قمری ساخته شد.
در جنوب شرقی مسجد جامع بسطام، در شمال شهرستان شاهرود استان سمنان، برجی آجری و بلند قرار دارد که به برج کاشانه بسطام معروف است. این برج یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهر بسطام محسوب می‌شود و به دلیل فرم متفاوت، ارتفاع قابل توجه و معماری آجری خود از فاصله دور نیز به‌راحتی قابل تشخیص است.
گنبد هارونیه در شهر توس، به فاصله 25 کیلومتری شمال‌غربی مشهد و 600 متری آرامگاه فردوسی قرار گرفته است که آن را کهن‌ترین بنای بر جای مانده در شهر توس می‌دانند. جایی شبیه به مقبره یا خانقاه که یادگاری است از قرن هشتم هجری قمری. هارونیه را به «امام محمد غزالی» نسبت میدهند چرا که در کنار این بنا، سنگ سیاهی به عنوان یادبود امام محمد غزالی از عرفای سده پنجم و ششم هجری به چشم میخورد.
مسجد جامع مرند در مرکز شهر مرند، در استان آذربایجان شرقی، قرار دارد و یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی شمال‌غرب ایران به شمار می‌رود. اهمیت این مسجد بیش از هر چیز به کتیبه‌های تاریخ‌دار، محراب گچ‌بری‌شده و لایه‌های معماری آن بازمی‌گردد؛ لایه‌هایی که بخش‌هایی از تاریخ معماری منطقه را از دوره سلجوقی تا دوره ایلخانی و پس از آن روایت می‌کنند.
بیلانکوه یا ولیانکوه از محله‌های تاریخی شرق تبریز است؛ محدوده‌ای که در گذشته بخشی از فضای باغی و روستایی پیرامون تبریز را تشکیل می‌داد و به‌تدریج در ساختار شهری تبریز جای گرفت. این محله در منابع تاریخی با نام‌های بیلانکوه، ولیانکوه و ویلانکوی نیز آمده است و امروزه بخش‌هایی از آن در محدوده شهری تبریز و حوالی چهارراه عباسی، خیابان هفت تیر و دامنه‌های سرخاب شناخته می‌شود.
مجموعه‌ی ابواب‌البری ربع رشیدی در شمال‌شرق شهر تبریز قرار دارد که هسته‌ی اولیه‌ی آن در اوایل قرن نهم هجری در اوج دوران طلایی حکومت ایلخانان مغول به دست وزیر مدبر، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است. پس از رشیدالدین این مجموعه‌ی عظیم شهری ویران و غارت شد و در دوران وزارت فرزندش خواجه محمد دوباره مرمت و احیا گردید.
مسجد استاد و شاگرد از بناهای تاریخی شهر تبریز است که پیشینه آن به دوره ایلخانی بازمی‌گردد و در شمار آثار ارزشمند معماری تاریخی این شهر قرار دارد. این مسجد در گذشته بخشی از مجموعه‌ای بزرگ شامل مسجد، مدرسه و خانقاه بوده که در میدان کهن تبریز شکل گرفته بود. اهمیت بنا تنها به معماری آن محدود نمی‌شود، بلکه تاریخ ساخت، کتیبه‌های تاریخی و پیوند آن با یکی از خاندان‌های قدرتمند دوره ایلخانی، جایگاه ویژه‌ای به آن بخشیده است.
گورستان شادآباد مشایخ یکی از محوطه‌های تاریخی کمترشناخته‌شده در پیرامون تبریز است که در نزدیکی روستای شادآباد، در محدوده باسمنج قرار دارد. این گورستان با مجموعه‌ای از سنگ‌قبرها و مقابر سنگی تاریخی، تصویری متفاوت از شیوه‌های تدفین و هنر سنگ‌تراشی در سده‌های میانه اسلامی ارائه می‌کند و در برخی منابع با نام «پینه‌شلوار» نیز شناخته می‌شود.
کاروانسرای یام که با نام‌های کاروانسرای پیام و کاروانسرای شاه‌عباسی یام نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی ارزشمند شهرستان مرند در استان آذربایجان شرقی است. این بنا در دامنه‌های کوه‌های میشو و در مسیر تاریخی ارتباطی تبریز و مرند قرار گرفته و موقعیت آن باعث شده است که در گذشته علاوه بر نقش اقامتی و تجاری، با شبکه ارتباطی و چاپاری منطقه نیز پیوند داشته باشد.
گنبد غفاریه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر مراغه و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره ایلخانی است که در شمال‌غربی شهر، در مجاورت رودخانه صوفی‌چای قرار دارد. این بنای آجری در میان مجموعه آرامگاه‌های تاریخی مراغه جای می‌گیرد و از نظر فرم کلی، سازمان فضایی و شیوه تزئینات، ارتباط نزدیکی با دیگر بناهای آرامگاهی این شهر، به‌ویژه گنبد سرخ، دارد.
با انتخاب آذربایجان به عنوان پایتخت حکومت ایلخانی در دوره آباقا و پس از آن در دوره غازان‌خان، ساخت بناهای تازه برای گسترش و تقویت پایتخت جدید امپراتوری ضروری شد. در این میان، منطقه «شام» در غرب تبریز مورد توجه غازان‌خان قرار گرفت و به تدریج شهری بزرگ با نام غازانیه در این محدوده شکل گرفت؛ شهری که در دوره ایلخانی به یکی از مراکز مهم اداری، تجاری، علمی و فرهنگی ایران تبدیل شد.
مسجد جامع فرومد در روستای تاریخی فرومد از توابع شهرستان میامی در استان سمنان قرار دارد و در مسیر جاده شاهرود به مشهد واقع شده است. فرومد در شمال‌شرق شاهرود و در حاشیه مسیر تاریخی ارتباطی خراسان قرار گرفته و به دلیل برخورداری از مجموعه‌ای از آثار تاریخی، یکی از روستاهای مهم فرهنگی شرق استان سمنان به شمار می‌رود. مسجد جامع در میان بافت تاریخی روستا قرار گرفته و در کنار آرامگاه ابن یمین فرومدی، شاعر نامدار سده هشتم هجری، از مهم‌ترین آثار تاریخی فرومد است.
حمام ظهیرالاسلام که با نام حمام آقانقی نیز شناخته می‌شود، یکی از حمام‌های تاریخی شهر اردبیل است که بنای اولیه آن به دوره ایلخانی بازمی‌گردد. این حمام در طول چند سده دستخوش تغییر و توسعه شد و در دوره قاجار به وسیله آقانقی مؤتمن‌الرعایا خریداری و مرمت شد؛ از همین رو امروزه با هر دو نام ظهیرالاسلام و آقانقی شناخته می‌شود.
آرامگاه بایزید بسطامی در شهر تاریخی بسطام، در حدود ۶ کیلومتری شمال شاهرود در استان سمنان قرار دارد. این مجموعه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی منطقه است و آرامگاه بایزید بسطامی، مسجد، مناره و چند آرامگاه دیگر را در کنار یکدیگر جای داده است.
رصدخانه مراغه از بزرگ ترین و مشهورترین رصدخانه های اسلامی در جهان با ابزارآلات رصدی عظیم با دقت بالا در دوره قبل از اختراع تلسکوپ بوده است. این بنا به سفارش خواجه نصیرالدین طوسی فیلسوف، ریاضیدان و منجم بزرگ دوره ایلخانی و به فرمان هولاکوخان بر روی تپه ای در غرب مراغه پایه ریزی شد. زیج معروف ایلخانی (زیج به معنی تعیین موقعیت و چگونگی حرکات ستارگان) نیز در این مکان فراهم شد.
حمدالله مستوفی مورخ بزرگ دوره ایلخانان جایگاه ویژه‌ای درمیان مردم قزوین دارد. نسبِ حمدالله مستوفی به حُربن یزید ریاحی می‌رسد و سه کتاب شامل «ظفرنامه»، «تاریخ گزیده» و «نهضتالقلوب» دارد و به دلیل احترام و علاقه مردم به او، بعد از فوتش در سال 750 هجری قمری برای این چهره فرهنگی آرامگاهی زیبا می‌سازند که درمیان مردم قزوین به دلیل بلندی و کشیدگی بنا و گنبد مخروطی شکلش به «گنبز دراز» یا «گنبد دراز» مشهور است.
مسجد جامع ساوه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر ساوه در استان مرکزی است که در بخش تاریخی شهر و در انتهای خیابان سلمان ساوجی قرار گرفته است. این مسجد از نمونه‌های کم‌نظیر معماری مذهبی ایران است که در طول چندین قرن توسعه یافته و لایه‌های مختلف معماری و تزئینی را در خود حفظ کرده است. اهمیت مسجد جامع ساوه فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود؛
مسجد جامع یزد یا مسجد جامع کبیر یزد یکی از برجسته‌ترین آثار معماری اسلامی ایران و یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر یزد است. این مسجد در قلب بافت تاریخی شهر قرار گرفته و سردر بلند، دو مناره مرتفع، کاشی‌کاری‌های ظریف، گنبد دوپوسته و کتیبه‌های ارزشمند آن، تصویری شاخص از هنر معماری ایران در دوره‌های میانه اسلامی به وجود آورده‌اند.