برج سهگنبد ارومیه کجاست؟
«برج سهگنبد» یکی از بناهای تاریخی شهر ارومیه در استان آذربایجان غربی است که در بخش جنوبشرقی بافت شهری و در محدوده خیابان استاد برزگر قرار دارد. این بنای استوانهای و آجری از یادگارهای دوره سلجوقی است و بر اساس کتیبههای موجود در سردر، تاریخ ساخت آن به سال ۵۸۰ هجری قمری، برابر با ۱۱۸۴ میلادی، بازمیگردد. برج سهگنبد در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با شماره ۲۴۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ( Wikimedia Commons )
اهمیت این بنا تنها به قدمت آن محدود نمیشود. برج سهگنبد یکی از نمونههای ارزشمند معماری آرامگاهی دوره سلجوقی در شمالغرب ایران است و از نظر فرم، تناسبات و شیوه آجرکاری با شماری از برجهای آرامگاهی سده ششم هجری، بهویژه آثار برجایمانده در مراغه، شباهت دارد. ( ایرانگردی )
تاریخچه برج سهگنبد
بر اساس کتیبههای کوفی سردر، بنای سهگنبد در سال ۵۸۰ هجری قمری ساخته شده است. منابع تاریخی، ساخت آن را به یکی از امیران سلجوقی به نام شیث قاطهالمظفری نسبت میدهند و نام معمار بنا نیز در برخی منابع «منصور بن موسی» ذکر شده است. ( پرتال عمران ومعماري اورمیه )
در مورد پیشینه محل ساخت برج، گاهی این نظریه مطرح شده است که پیش از آن آتشکدهای متعلق به دوره ساسانی در این محل وجود داشته است. با این حال، این دیدگاه تاکنون پشتوانه باستانشناختی یا سند تاریخی قطعی ندارد و حتی بررسیهای معماری بنا نیز شباهت مشخصی میان نقشه سهگنبد و آتشکدههای ساسانی نشان نمیدهد. بنابراین بهتر است این موضوع را یک فرضیه تاریخی اثباتنشده دانست، نه واقعیتی قطعی. ( پرتال عمران ومعماري اورمیه )
سهگنبد در گذشته در نزدیکی حصار دفاعی و یکی از دروازههای قدیمی ارومیه قرار داشت؛ اما با گسترش شهر، امروزه بنا در میان بافت شهری قرار گرفته است. در سال ۱۸۵۲ میلادی نیز نیکلای خانیکوف، پژوهشگر و مردمشناس روس، در نوشتههای خود این بنای تاریخی را معرفی کرد.
معماری برج سهگنبد
برج سهگنبد بر روی سکویی استوانهای و مدور ساخته شده و قطر آن حدود پنج متر است. ارتفاع کنونی بنا حدود ۱۳ متر است و ساختمان اصلی از دو طبقه تشکیل میشود. مصالح بخش پایینی بنا سنگهای خاکستریرنگ است و در قسمت بالاتر، آجر چهارگوش مصالح اصلی ساختمان را تشکیل میدهد. ( Wikimedia Commons )
ساختار داخلی بنا نیز از دو فضای اصلی تشکیل شده است. طبقه پایین نقش سردابه را داشته و فضای بالایی بهعنوان اتاق مقبره شناخته میشود. ورودی اتاق مقبره دری با ارتفاع حدود ۲٫۵ متر دارد و وجود این فضای مستقل در بالای سردابه، یکی از شواهدی است که کارکرد آرامگاهی بنا را تقویت میکند. ( ToIran, Tourism Platform )
در چهار سوی برج، روزنههایی برای تأمین نور و جریان هوا تعبیه شده است. فرم ساده استوانهای بنا در کنار تزئینات متراکم سردر، تضاد جالبی ایجاد کرده و نشان میدهد که بخش ورودی از اهمیت ویژهای در طراحی معماری آن برخوردار بوده است.
کتیبههای کوفی و تزئینات سردر
یکی از ارزشمندترین بخشهای برج سهگنبد، سردر ورودی آن است. این قسمت با قطعات سنگ و گچ و نقوش هندسی تزئین شده و چند کتیبه به خط کوفی در آن دیده میشود. در پایان یکی از کتیبهها تاریخ محرم سال ۵۸۰ هجری قمری آمده است که مهمترین سند برای تعیین تاریخ ساخت بنا به شمار میرود. ( پرتال عمران ومعماري اورمیه )
در تزئینات سردر، برخلاف بسیاری از بناهای دورههای بعد، خبری از کاشیکاری رنگارنگ نیست و هنرمند با استفاده از آجر، سنگ، گچ و ترکیب خطوط و اشکال هندسی، نمایی ساده اما دقیق ایجاد کرده است. همین ویژگی، سهگنبد را در میان بناهای آرامگاهی دوره سلجوقی متمایز میکند.
آیا سهگنبد واقعاً سه گنبد داشته است؟
نام «سهگنبد» در نگاه نخست این تصور را ایجاد میکند که بنا دارای سه گنبد بوده است؛ اما ساختمان باقیمانده امروزی چنین ساختاری ندارد. درباره دلیل این نام چند دیدگاه وجود دارد. برخی احتمال دادهاند که در گذشته دو بنای دیگر در اطراف این برج وجود داشته و مجموعه سه بنا به این نام شناخته میشده است. دیدگاه دیگری نیز به وجود اجزای گنبدی از بینرفته در گذشته اشاره دارد. در نتیجه، علت دقیق نامگذاری همچنان محل بحث است. ( ویکیجو | دانشنامه آزاد پارسی )
سهگنبد؛ یک آرامگاه سلجوقی
فرم معماری، وجود سردابه و اتاق مقبره، کتیبههای تاریخی و شباهت بنا با دیگر برجهای آرامگاهی دوره سلجوقی، همگی نشان میدهند که سهگنبد در اصل یک بنای آرامگاهی بوده است. نام شخصیت مدفون در آن بهطور قطعی مشخص نیست، اما در کتیبههای بنا نام شیث قاطهالمظفری دیده میشود. ( Tasnim News )
این نوع برجهای آرامگاهی در معماری ایران سدههای میانه جایگاه مهمی داشتند. فرم عمودی و برجمانند آنها علاوه بر ایجاد بنایی یادمانی، امکان ساخت سردابه و فضای تدفین را نیز فراهم میکرد.
مصالح و شیوه ساخت
در قسمت پایین برج، سنگهای تراشخورده خاکستری تا ارتفاع چند متری بالا آمدهاند و از آنجا به بعد، آجر مصالح غالب بناست. ترکیب سنگ و آجر علاوه بر استحکام، به نمای ساختمان ریتمی متفاوت داده است.
آجرکاری در بخش فوقانی و بهخصوص سردر، مهمترین عنصر تزئینی بناست. در اینجا نقشهای هندسی و کتیبههای کوفی با مهارت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و نمونهای از توانایی معماران دوره سلجوقی در ایجاد تزئینات بدون استفاده گسترده از رنگ و کاشی را نشان میدهند.
سهگنبد در گذر زمان
برج سهگنبد با وجود بیش از هشت قرن قدمت، بخش قابل توجهی از ساختار اصلی خود را حفظ کرده است. سادگی فرم معماری و استحکام سازه آجری باعث شده بنا نسبت به بسیاری از آثار تاریخی همدوره خود وضعیت مناسبی داشته باشد. در دوره معاصر نیز اقداماتی برای استحکامبخشی، ساماندهی محوطه و حفاظت از آجرکاری و کتیبههای بنا انجام شده است. ( Urmiyem )
امروزه برج در میان بافت شهری ارومیه قرار دارد و برخلاف گذشته که در حاشیه شهر و نزدیک حصار دفاعی قرار داشت، در محیطی کاملاً شهری دیده میشود. همین تغییر، تصویری از گسترش تاریخی شهر ارومیه در طول چند قرن به دست میدهد.
بهترین زمان بازدید از برج سهگنبد
بازدید از سهگنبد را میتوان در هر چهار فصل انجام داد، اما برای ترکیب آن با دیگر جاذبههای تاریخی و طبیعی ارومیه، فصلهای بهار و اوایل پاییز شرایط مناسبتری دارند. از آنجا که برج در داخل شهر قرار گرفته، بازدید از آن نیاز به پیادهروی طولانی یا پیمایش مسیر کوهستانی ندارد و میتوان آن را در برنامه گردش شهری ارومیه قرار داد.
مدت زمان لازم برای بازدید از خود بنا چندان طولانی نیست؛ اما اگر به معماری اسلامی و تاریخ دوره سلجوقی علاقهمند باشید، توجه به کتیبههای سردر، تناسبات بنا و جزئیات آجرکاری ارزش زمان بیشتری دارد.
فاصله سهگنبد ارومیه تا جاذبههای اطراف
مقصد | فاصله تقریبی از سهگنبد | زمان تقریبی با خودرو |
|---|---|---|
مرکز شهر ارومیه | حدود ۲ کیلومتر | ۵ تا ۱۰ دقیقه |
مسجد جامع ارومیه | حدود ۲٫۵ کیلومتر | ۱۰ دقیقه |
کلیسای ننهمریم | حدود ۳ کیلومتر | ۱۰ دقیقه |
بازار تاریخی ارومیه | حدود ۳ کیلومتر | ۱۰ دقیقه |
دریاچه ارومیه | حدود ۳۰ تا ۴۰ کیلومتر | ۴۰ تا ۶۰ دقیقه |
بندر گلمانخانه | حدود ۳۵ کیلومتر | ۴۵ دقیقه |
تخت سلیمان | حدود ۲۵۰ کیلومتر | حدود ۴ ساعت |
فاصلهها تقریبی هستند و بر اساس مسیر جادهای و نقطه شروع در محدوده سهگنبد تغییر میکنند.
توصیه سفرهای ناز
اگر در ارومیه هستید و به بناهای تاریخی دوره سلجوقی علاقه دارید، سهگنبد را فقط بهعنوان یک برج آجری قدیمی نبینید. کتیبه کوفی سردر، ساختار سردابه و اتاق مقبره و شیوه ترکیب سنگ و آجر، سهگنبد را به یکی از نمونههای مهم معماری آرامگاهی سده ششم هجری در شمالغرب ایران تبدیل کرده است. بازدید از آن را میتوان با گشتوگذار در بافت تاریخی ارومیه و دیدن مسجد جامع و کلیسای ننهمریم در یک برنامه شهری ترکیب کرد.
منابع و مراجع
منابع فارسی
منابع گردشگری و مطالعات معماری و تاریخی مربوط به برج سهگنبد ارومیه. ( ToIran, Tourism Platform )
منابع رسمی و میراث فرهنگی
اطلاعات مربوط به ثبت ملی و مشخصات میراثی بنا در منابع معرفی آثار تاریخی ایران. ( Wikimedia Commons )
منابع انگلیسی
اطلاعات مربوط به مشخصات معماری، موقعیت و ثبت میراثی برج سهگنبد. ( Wikimedia Commons )
منابع روسی
برای این مقاله منبع روسی قابل استناد و ضروری پیدا نشد و بنابراین این بخش عمداً حذف شده است.
موقعیت روی نقشه
نام مکان: برج سهگنبد ارومیه
استان: آذربایجان غربی
شهر: ارومیه
آدرس: خیابان استاد برزگر، جنوبشرقی شهر ارومیه
مختصات: 37.54323, 45.07630 ( Around Us )
دیدگاه خود را بنویسید