باغ عباس‌آباد بهشهر؛ شاهکار باغ‌سازی صفوی در دل جنگل‌های مازندران

باغ عباس‌آباد کجاست؟

مجموعه تاریخی عباس‌آباد در حدود ۹ کیلومتری جنوب شرقی بهشهر، در دامنه‌های پوشیده از جنگل رشته‌کوه البرز در استان مازندران قرار دارد. این مجموعه تاریخی در محیطی سرسبز شکل گرفته و ترکیب کم‌نظیری از باغ ایرانی، معماری صفوی، سامانه‌های مدیریت آب و چشم‌انداز طبیعی شمال ایران را در خود جای داده است.

عباس‌آباد از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی بهشهر و یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های باغ‌سازی صفوی در ایران است. شهرت این مجموعه تنها به باغ محدود نمی‌شود؛ سد تاریخی، دریاچه، عمارت میان آب، حمام، آسیاب آبی و دیگر سازه‌های وابسته، مجموعه‌ای یکپارچه را شکل داده‌اند. ( Carnaval )

ساخت باغ عباس‌آباد در دوره شاه عباس صفوی

ساخت مجموعه عباس‌آباد در اوایل سده یازدهم هجری قمری و در دوران شاه عباس اول صفوی آغاز شد. منابع تاریخی و پرونده ثبت جهانی، شکل‌گیری این مجموعه را به سال‌های ۱۰۲۰ و ۱۰۲۱ هجری قمری نسبت می‌دهند؛ زمانی که این منطقه با نام «خرگوران» شناخته می‌شد.

شاه عباس به منطقه اشرف، یعنی بهشهر امروزی، توجه ویژه‌ای داشت و مجموعه‌های مختلفی در پیرامون آن ایجاد شد. عباس‌آباد نیز در همین دوره شکل گرفت و به‌تدریج به یکی از مجموعه‌های تفریحی و حکومتی مهم صفوی در شمال ایران تبدیل شد. پرونده یونسکو نیز به استفاده و اهمیت باغ عباس‌آباد در دوره صفوی اشاره می‌کند. ( UNESCO World Heritage Centre )

مجموعه تاریخی عباس‌آباد چه بخش‌هایی دارد؟

عباس‌آباد تنها یک باغ نیست، بلکه مجموعه‌ای گسترده از سازه‌های معماری و تأسیسات آبی است. باغ، سد و مخزن، دریاچه، عمارت میان دریاچه، حمام، آسیاب آبی، برج‌های آجری و دیگر بقایای معماری، اجزای اصلی این مجموعه را تشکیل می‌دهند.

این هماهنگی میان معماری و طبیعت، یکی از ویژگی‌های اصلی باغ عباس‌آباد است. مهندسان صفوی از شیب طبیعی زمین برای ایجاد باغ پلکانی استفاده کردند و سامانه‌ای پیچیده برای انتقال، ذخیره و گردش آب در مجموعه به وجود آوردند. یونسکو نیز سامانه مدیریت و گردش آب را یکی از عناصر دارای ارزش جهانی در پرونده «باغ ایرانی» می‌داند. ( UNESCO World Heritage Centre )

باغ ایرانی عباس‌آباد

باغ عباس‌آباد از نمونه‌های مهم باغ ایرانی است، اما ویژگی آن در سازگاری با محیط مرطوب و جنگلی شمال ایران است. برخلاف بسیاری از باغ‌های مشهور ایران که در محیط‌های خشک و نیمه‌خشک شکل گرفته‌اند، عباس‌آباد در دامنه‌های سرسبز البرز ساخته شده و طراحان آن از شیب طبیعی زمین، منابع آب و پوشش گیاهی منطقه برای شکل‌دهی به باغ استفاده کرده‌اند.

ساختار باغ بر پایه صفه‌ها و سطوح پلکانی شکل گرفته است. آب نیز در کنار پوشش گیاهی و معماری، عنصر اصلی طراحی مجموعه بوده و از مسیرهای مختلف در بخش‌های گوناگون باغ جریان داشته است. همین تلفیق میان آب، معماری و طبیعت از عواملی است که عباس‌آباد را به یکی از نمونه‌های برجسته باغ ایرانی تبدیل کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

سد تاریخی عباس‌آباد

یکی از مهم‌ترین سازه‌های مجموعه، سد تاریخی عباس‌آباد است که برای ذخیره و مدیریت آب ساخته شد. بدنه سد با مصالحی از جمله ساروج ساخته شده و مخزن آن برای تأمین آب مجموعه مورد استفاده قرار می‌گرفت.

گنجایش مخزن سد در منابع گردشگری حدود ۶۰۰ هزار مترمکعب گزارش شده است. طراحی سد و ارتباط آن با شبکه انتقال آب، نشان‌دهنده دانش مهندسی دوره صفوی در مدیریت منابع آب است. وجود چنین تأسیسات آبی در کنار باغ نشان می‌دهد که آب در عباس‌آباد فقط یک عنصر تزئینی نبوده، بلکه بخش اصلی عملکرد مجموعه را تشکیل می‌داده است. ( Carnaval )

عمارت میان دریاچه؛ مشهورترین تصویر عباس‌آباد

مشهورترین بخش مجموعه عباس‌آباد، بنای آجری چهارطاقی است که در میان دریاچه قرار گرفته است. این بنا یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر تاریخی مازندران محسوب می‌شود و در بسیاری از معرفی‌های مجموعه، نخستین تصویری است که از عباس‌آباد در ذهن گردشگران شکل می‌گیرد.

بنای موجود در واقع بخش باقی‌مانده از سازه‌ای بزرگ‌تر است. بر اساس بررسی‌های معماری و باستان‌شناسی، بخش فوقانی آن احتمالاً سازه‌ای با مصالح سبک‌تر بوده که در دوره‌های بعدی از میان رفته است. بنابراین آنچه امروز در میانه آب مشاهده می‌شود، تمام بنای تاریخی اولیه نیست، بلکه بخش برجای‌مانده از ساختار آن است.

با افزایش سطح آب مخزن، بخش زیادی از این بنا در آب فرو می‌رود و تنها قسمت فوقانی آن نمایان می‌شود. در زمان پایین آمدن سطح آب، ساختار چهارطاقی آن آشکارتر می‌شود و امکان مشاهده جزئیات معماری آن بهتر فراهم می‌شود.

حمام تاریخی عباس‌آباد

در بخش دیگری از مجموعه، بقایای حمام تاریخی عباس‌آباد قرار دارد. این حمام با زیربنایی حدود ۱۶۰ مترمربع، بخشی از زیرساخت‌های رفاهی مجموعه صفوی بوده است.

وجود گرمخانه در این حمام نشان می‌دهد که مجموعه عباس‌آباد تنها یک باغ تفریحی نبوده و امکانات لازم برای اقامت و استفاده درباریان و ساکنان آن را نیز در اختیار داشته است. حمام، مانند سایر عناصر مجموعه، در ارتباط با سامانه آب عباس‌آباد شکل گرفته بود.

برج‌های آجری و عناصر دفاعی

دو برج آجری از دیگر عناصر تاریخی مجموعه عباس‌آباد هستند. این برج‌ها در بخش‌هایی از مجموعه قرار گرفته‌اند و به احتمال زیاد علاوه بر نقش دیده‌بانی، در حفاظت از محدوده و تأسیسات مجموعه نیز کاربرد داشته‌اند.

وجود برج‌ها در کنار باغ، سد و دیگر بناها نشان می‌دهد که مجموعه عباس‌آباد ساختاری چندمنظوره داشته و تنها برای ایجاد یک باغ تفریحی ساخته نشده بود.

چرا باغ عباس‌آباد در یونسکو ثبت شد؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های معرفی عباس‌آباد، وضعیت آن در فهرست میراث جهانی است.

 باغ عباس‌آباد در سال ۲۰۱۱ میلادی به‌عنوان یکی از ۹ باغ پرونده «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این پرونده با شماره ۱۳۷۲ ثبت شده و باغ عباس‌آباد در آن با شناسه 1372-005 معرفی شده است. یونسکو مساحت این جزء را ۴۲۰٫۲ هکتار و محدوده حریم آن را ۱۱۶۹٫۶۵ هکتار اعلام کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

ثبت جهانی عباس‌آباد به‌صورت مستقل و جدا از پرونده «باغ ایرانی» انجام نشده است؛ بلکه این باغ یکی از اجزای یک پرونده زنجیره‌ای شامل ۹ باغ ایرانی از مناطق مختلف کشور است. این پرونده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۱ با معیارهای (i)، (ii)، (iii)، (iv) و (vi) در فهرست میراث جهانی ثبت شد. ( UNESCO World Heritage Centre )

وضعیت ثبت ملی باغ عباس‌آباد

عباس‌آباد علاوه بر ثبت جهانی، در فهرست آثار ملی ایران نیز قرار دارد.

 مجموعه تاریخی عباس‌آباد در ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ با شماره ثبت ۷۴۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. این ثبت ملی پیش از ثبت جهانی مجموعه انجام شده و یکی از پایه‌های حفاظت قانونی از مجموعه تاریخی عباس‌آباد در ایران محسوب می‌شود. ( Carnaval )

وضعیت ثبتی عباس‌آباد در یک نگاه

( UNESCO World Heritage Centre )

ارزش جهانی باغ عباس‌آباد

اهمیت عباس‌آباد در یونسکو فقط به زیبایی باغ مربوط نیست. پرونده «باغ ایرانی» بر مجموعه‌ای از ویژگی‌ها تأکید دارد که شامل هندسه باغ، مدیریت آب، سازگاری با محیط طبیعی، معماری، پوشش گیاهی و پیوند میان طبیعت و عناصر ساخته‌شده توسط انسان است.

در مورد عباس‌آباد، این ارزش به‌ویژه در رابطه میان  جنگل، شیب زمین، باغ پلکانی، سد، مخزن، شبکه آب‌رسانی و بناهای معماری قابل مشاهده است. به همین دلیل یونسکو عباس‌آباد را نمونه‌ای از تحول و سازگاری الگوی باغ ایرانی با شرایط اقلیمی و جغرافیایی متفاوت دانسته است. ( UNESCO World Heritage Centre )

فاصله باغ عباس‌آباد تا جاذبه‌های اطراف

 فاصله‌ها تقریبی هستند و بر اساس نقطه شروع، مسیر جاده‌ای و مقصد دقیق ممکن است تغییر کنند.

بهترین زمان بازدید از باغ عباس‌آباد

بهار یکی از بهترین فصل‌ها برای بازدید از عباس‌آباد است. در این فصل، جنگل‌های اطراف سرسبز هستند و ترکیب آب، مه، درختان و معماری صفوی جلوه‌ای ویژه پیدا می‌کند.

پاییز نیز برای علاقه‌مندان به طبیعت زمان جذابی است؛ زیرا تغییر رنگ پوشش جنگلی، فضای متفاوتی در اطراف دریاچه ایجاد می‌کند. در روزهای بارندگی شدید نیز بهتر است پیش از حرکت وضعیت جاده و شرایط آب‌وهوایی منطقه بررسی شود.

نکات مهم در بازدید

عباس‌آباد هم‌زمان یک اثر تاریخی ملی و میراث جهانی یونسکو است؛ بنابراین حفاظت از محیط طبیعی و بناهای تاریخی آن اهمیت ویژه‌ای دارد. بهتر است هنگام بازدید از رفت‌وآمد روی بخش‌های آسیب‌پذیر بناها، دستکاری سازه‌ها و ایجاد آلودگی در اطراف دریاچه خودداری شود.

همچنین سطح آب دریاچه ثابت نیست و میزان نمایان بودن عمارت میان آب به شرایط آبگیری مخزن بستگی دارد. بنابراین تصویری که از چهارطاقی در آب مشاهده می‌کنید ممکن است در زمان‌های مختلف سال با وضعیت دیگری متفاوت باشد.

توصیه سفرهای ناز

مجموعه عباس‌آباد یکی از بهترین نمونه‌ها برای درک پیوند معماری صفوی، باغ ایرانی و مهندسی آب است. پیشنهاد سفرهای ناز این است که بازدید از عباس‌آباد را صرفاً به تماشای عمارت میان دریاچه محدود نکنید و برای دیدن باغ، سد، حمام، برج‌ها و چشم‌انداز جنگلی اطراف نیز زمان کافی در نظر بگیرید. اگر سفر شما به مقصد بهشهر برنامه‌ریزی شده است، می‌توان عباس‌آباد را در کنار گوهرتپه، کاخ صفی‌آباد، مجموعه تاریخی فرح‌آباد و میانکاله قرار داد و یک برنامه کامل از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی شرق مازندران ساخت.

پرسش‌های متداول

باغ عباس‌آباد چه زمانی ساخته شد؟

ساخت مجموعه عباس‌آباد در دوره شاه عباس اول صفوی و در سال‌های ۱۰۲۰ و ۱۰۲۱ هجری قمری آغاز شد. ( UNESCO World Heritage Centre )

باغ عباس‌آباد چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟

این باغ در سال ۲۰۱۱ میلادی به‌عنوان یکی از ۹ باغ پرونده «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. ( UNESCO World Heritage Centre )

شماره ثبت ملی عباس‌آباد چند است؟

مجموعه تاریخی عباس‌آباد با شماره ۷۴۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و تاریخ ثبت آن ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ است. ( Carnaval )

شماره ثبت جهانی یونسکو باغ عباس‌آباد چیست؟

شماره پرونده جهانی مجموعه ۱۳۷۲ است و باغ عباس‌آباد در این پرونده با شناسه 1372-005 ثبت شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

آیا باغ عباس‌آباد تنها باغ ایرانی ثبت‌شده در شمال ایران است؟

بله، در میان ۹ باغ تشکیل‌دهنده پرونده جهانی «باغ ایرانی»، عباس‌آباد در استان مازندران و در شمال ایران قرار دارد و تنها جزء این پرونده در شمال کشور است. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع و مراجع

منابع فارسی

منابع معرفی و مطالعات منتشرشده درباره مجموعه تاریخی عباس‌آباد، معماری صفوی، باغ ایرانی و تاریخ بهشهر. ( Carnaval )

منابع رسمی و بین‌المللی

 مرکز میراث جهانی یونسکو، پرونده The Persian Garden، شماره ۱۳۷۲ ؛ شامل اطلاعات رسمی ثبت جهانی، مساحت، محدوده و معیارهای ثبت عباس‌آباد. ( UNESCO World Heritage Centre )

تصمیم کمیته میراث جهانی یونسکو، 35 COM 8B.26 درباره ثبت «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع انگلیسی

پرونده رسمی نامزدی The Persian Garden در مرکز میراث جهانی یونسکو. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع روسی

برای این مقاله از منبع روسی استفاده نشده است.

موقعیت روی نقشه

نام مکان: مجموعه تاریخی عباس‌آباد بهشهر
استان: مازندران
شهرستان: بهشهر
موقعیت: حدود ۹ کیلومتری جنوب شرقی بهشهر، دامنه‌های البرز
دوره تاریخی: صفوی
ثبت ملی: شماره ۷۴۵، ۲۳ فروردین ۱۳۴۶
ثبت جهانی: باغ ایرانی، شماره ۱۳۷۲، سال ۲۰۱۱
شناسه یونسکو: 1372-005
مساحت جزء ثبت جهانی: ۴۲۰٫۲ هکتار
ثبت جهانی یونسکو: بله

← موقعیت مجموعه تاریخی عباس‌آباد روی نقشه: مشاهده موقعیت عباس‌آباد بهشهر روی نقشه