ختلان
در جنوب تاجیکستان، در منطقه تاریخی ختلان، سرزمینی قرار دارد که تاریخ آن فقط به چند قرن گذشته محدود نمی‌شود. بالجوان (Baljuvon) یکی از مناطقی است که لایه‌های مختلف تاریخ تاجیکستان را در خود جای داده است؛ از ردپای حیوانات پیشاتاریخی و زندگی انسان‌های نخستین گرفته تا دوران سامانیان، حکومت بخارا، تحولات سیاسی قرن بیستم و طبیعت کوهستانی امروز. برای مسافری که از مسیرهای معمول تاجیکستان مانند دوشنبه، پنجکنت یا خجند بازدید می‌کند، بالجوان مقصدی متفاوت است.
در جنوب تاجیکستان، در منطقه تاریخی ختلان و در نزدیکی شهر کولاب، یکی از شگفت‌انگیزترین پدیده‌های طبیعی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ کوهی که برخلاف بسیاری از کوه‌های منطقه نه از سنگ و صخره، بلکه از میلیون‌ها تن نمک شکل گرفته است. کوه نمک خواجه مؤمن (Khoja Mumin Salt Mountain) یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای نمکی سطحی جهان به شمار می‌رود؛ پدیده‌ای زمین‌شناسی که هم برای دانشمندان جذاب است و هم برای گردشگرانی که به دنبال تجربه مکان‌های متفاوت و کمتر شناخته‌شده هستند.
در میان جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده اطراف شهر دوشنبه، مکان‌هایی وجود دارند که تنها به دلیل زیبایی طبیعی اهمیت ندارند، بلکه بخشی از فرهنگ، باورها و خاطرات مردم محلی را نیز در خود جای داده‌اند. چهل و چهار چشمه یکی از همین مکان‌هاست؛ مجموعه‌ای از چشمه‌های طبیعی که در میان مردم تاجیکستان و مناطق اطراف آن، به‌عنوان مکانی مقدس و دارای آب شفابخش شناخته می‌شود.
در جنوب تاجیکستان، جایی که رودخانه‌های بزرگ پنج و وخش مسیر خود را میان سرزمین‌های تاریخی ختل و باختر طی می‌کنند، بناهایی خاموش از گذشته‌ای باشکوه باقی مانده‌اند؛ بناهایی که روایتگر دوره‌ای هستند که آسیای مرکزی یکی از مهم‌ترین مراکز علمی، فرهنگی و معماری جهان اسلام به شمار می‌رفت. مجموعه خواجه‌مشهد (Khoja Mashhad) یکی از ارزشمندترین یادگارهای تاریخی تاجیکستان است؛ بنایی که در منطقه قبادیان قرار گرفته و از معدود نمونه‌های باقی‌مانده معماری مذهبی پیش از حمله مغول در این کشور محسوب می‌شود.
در جنوب تاجیکستان، در سرزمینی که رودخانه‌های پنج و وخش مسیر خود را به سوی آمودریا ادامه می‌دهند، بقایای یکی از مهم‌ترین مراکز تمدنی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ قلعه هُلبُک، پایتخت تاریخی منطقه ختلان که روزگاری یکی از مراکز مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این سرزمین بوده است. امروز بسیاری از گردشگران هنگام سفر به تاجیکستان بیشتر به شهرهایی مانند دوشنبه، پنجکنت، خجند یا کوهستان‌های فان توجه می‌کنند، اما در جنوب کشور مقصدی تاریخی وجود دارد که روایت متفاوتی از شکوه گذشته این منطقه ارائه می‌دهد.
ناحیه‌ای که در منابع قدیمی با نام شورآباد شناخته می‌شد، از سال ۲۰۱۶ «شمس‌الدین شاهین» نام دارد. مرکز اداری آن همچنان روستای شورآباد است. این ناحیه کوهستانی در جنوب‌شرق ولایت ختلان و کنار مرز افغانستان قرار گرفته و دشت‌جم، رود آب‌میناب و دامنه‌های رشته‌کوه حضرت شاه از مهم‌ترین عناصر طبیعی آن هستند. آخرین رقم صریح منتشرشده در وب‌سایت رسمی ناحیه، جمعیت ۶۰ هزار نفر در ۱ ژانویه ۲۰۲۴ را نشان می‌دهد.
ناحیه خراسان یکی از ناحیه‌های ولایت ختلان در مسیر میان دوشنبه و جنوب تاجیکستان است. برخلاف متن قدیمی، مرکز ناحیه غله‌آباد نیست؛ آمار رسمی ۲۰۲۵ مرکز شهری را خرم‌شهر ثبت می‌کند؛ همان آبیکیک سابق. جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۱۳۵ هزار نفر و مساحت آن حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع بوده است. گردنه‌های فخرآباد و توله‌نظر از عوارض واقعی منطقه‌اند، اما ارتفاع‌های قدیمی نیاز به اصلاح دارند.
خاولینگ یکی از ناحیه‌های کوهستانی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است. مرکز شهری امروز آن مونک است؛ همان جماعت شهرکی که پیش‌تر خاولینگ نام داشت. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۶۲ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رودهای یخ‌سو و آب‌مزار، محوطه‌های پارینه‌سنگی کولدارا و آب‌مزار و زیارتگاه سلطان اویس قرنی از مهم‌ترین عناصر طبیعی و تاریخی منطقه‌اند.
فرخار یکی از ناحیه‌های جنوب ولایت ختلان و در نزدیکی مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک فرخار است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۹۲٫۶ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۲ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رود قزل‌سو، دشت فرخار و منطقه حفاظت‌شده سیاه‌کوه ــ که در اسناد جدید با نام «سیاه‌کوه، قره‌تاغ سابق» آمده ــ از مهم‌ترین عناصر طبیعی منطقه‌اند.
تیمورملک یکی از ناحیه‌های ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است. مرکز اداری آن امروز شهرک بهمن‌رود است؛ همان شهرکی که در منابع قدیمی «سَوِت» یا «ساوِت» نامیده می‌شد. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۸۰٫۱ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۰ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. دو رود مهمی که در مقاله قدیمی «قزل‌سو» و «تائرسو» نامیده شده بودند نیز از سال ۲۰۲۳ نام رسمی جدید سرخاب و توهیرآب دارند.
صفحه قدیمی «ناحیه سربند» امروز باید با عنوان شهر لِوَکانت معرفی شود. سربند نام پیشین این شهر است و تغییر نام آن به لِوَکانت در سال ۲۰۱۸ تصویب شد. بر پایه آمار رسمی، جمعیت کل قلمرو اداری لِوَکانت در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۵۳٫۹ هزار نفر بوده است؛ ۲۲٫۲ هزار نفر جمعیت شهری و ۳۱٫۸ هزار نفر جمعیت روستایی. شهر در دره وخش قرار دارد و نیروگاه برق‌آبی سربند یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های آن است.
پنج یکی از ناحیه‌های جنوبی ولایت ختلان در تاجیکستان و در امتداد مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک پنج است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۳۳٫۴ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رود پنج در جنوب ناحیه مرز طبیعی با افغانستان را شکل می‌دهد و موقعیت مرزی، یکی از مهم‌ترین ملاحظات سفر به این منطقه است.