ختلان
در جنوب تاجیکستان، در منطقه تاریخی ختلان، سرزمینی قرار دارد که تاریخ آن فقط به چند قرن گذشته محدود نمیشود. بالجوان (Baljuvon) یکی از مناطقی است که لایههای مختلف تاریخ تاجیکستان را در خود جای داده است؛ از ردپای حیوانات پیشاتاریخی و زندگی انسانهای نخستین گرفته تا دوران سامانیان، حکومت بخارا، تحولات سیاسی قرن بیستم و طبیعت کوهستانی امروز. برای مسافری که از مسیرهای معمول تاجیکستان مانند دوشنبه، پنجکنت یا خجند بازدید میکند، بالجوان مقصدی متفاوت است.
در جنوب تاجیکستان، در منطقه تاریخی ختلان و در نزدیکی شهر کولاب، یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ کوهی که برخلاف بسیاری از کوههای منطقه نه از سنگ و صخره، بلکه از میلیونها تن نمک شکل گرفته است. کوه نمک خواجه مؤمن (Khoja Mumin Salt Mountain) یکی از بزرگترین گنبدهای نمکی سطحی جهان به شمار میرود؛ پدیدهای زمینشناسی که هم برای دانشمندان جذاب است و هم برای گردشگرانی که به دنبال تجربه مکانهای متفاوت و کمتر شناختهشده هستند.
در میان جاذبههای کمتر شناختهشده اطراف شهر دوشنبه، مکانهایی وجود دارند که تنها به دلیل زیبایی طبیعی اهمیت ندارند، بلکه بخشی از فرهنگ، باورها و خاطرات مردم محلی را نیز در خود جای دادهاند. چهل و چهار چشمه یکی از همین مکانهاست؛ مجموعهای از چشمههای طبیعی که در میان مردم تاجیکستان و مناطق اطراف آن، بهعنوان مکانی مقدس و دارای آب شفابخش شناخته میشود.
در جنوب تاجیکستان، جایی که رودخانههای بزرگ پنج و وخش مسیر خود را میان سرزمینهای تاریخی ختل و باختر طی میکنند، بناهایی خاموش از گذشتهای باشکوه باقی ماندهاند؛ بناهایی که روایتگر دورهای هستند که آسیای مرکزی یکی از مهمترین مراکز علمی، فرهنگی و معماری جهان اسلام به شمار میرفت. مجموعه خواجهمشهد (Khoja Mashhad) یکی از ارزشمندترین یادگارهای تاریخی تاجیکستان است؛ بنایی که در منطقه قبادیان قرار گرفته و از معدود نمونههای باقیمانده معماری مذهبی پیش از حمله مغول در این کشور محسوب میشود.
در جنوب تاجیکستان، در سرزمینی که رودخانههای پنج و وخش مسیر خود را به سوی آمودریا ادامه میدهند، بقایای یکی از مهمترین مراکز تمدنی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ قلعه هُلبُک، پایتخت تاریخی منطقه ختلان که روزگاری یکی از مراکز مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این سرزمین بوده است. امروز بسیاری از گردشگران هنگام سفر به تاجیکستان بیشتر به شهرهایی مانند دوشنبه، پنجکنت، خجند یا کوهستانهای فان توجه میکنند، اما در جنوب کشور مقصدی تاریخی وجود دارد که روایت متفاوتی از شکوه گذشته این منطقه ارائه میدهد.