خیوه
کاخ تاشحاوی یکی از مهمترین بناهای تاریخی شهر خیوه و یکی از برجستهترین نمونههای معماری درباری خوارزم در نیمه نخست قرن نوزدهم است. این کاخ در محدوده تاریخی ایچانقلعه ، هسته درونی و محصور شهر قدیم خیوه، قرار دارد؛ مجموعهای که در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. یونسکو ایچانقلعه را نمونهای منسجم و بهخوبی حفظشده از معماری اسلامی آسیای مرکزی معرفی میکند و کاخهای ساختهشده در دوره اللهقلیخان را در شمار بناهای برجسته آن قرار داده است.
مسجد جامع خیوه، که در منابع با نام مسجد جمعه خیوه نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین بناهای تاریخی شهر خیوه و از شاخصترین نمونههای معماری سنتی خوارزم در ازبکستان است. این مسجد در بخش تاریخی شهر و در محدوده ایچانقلعه قرار دارد؛ همان مجموعهای که به دلیل تمرکز کمنظیری از مسجدها، مدرسهها، منارهها، آرامگاهها و کاخهای تاریخی، در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
مجموعه اسلام خواجه از شاخصترین بناهای اوایل سده بیستم در ایچانقلعه خیوه است و از یک مدرسه کوچک و منارهای بلند تشکیل میشود. ساخت مجموعه به ابتکار اسلام خواجه، وزیر اعظم و پدرزن اسفندیارخان، در سال ۱۹۰۸ آغاز شد و در سال ۱۹۱۰ به پایان رسید. مناره با ارتفاع حدود ۵۶٫۶ متر، بدنه باریکشونده و نوارهای کاشی لعابدار، یکی از مهمترین نشانههای خط آسمان خیوه است؛ در حالی که مدرسه در کنار آن عمداً کوچک و فشرده طراحی شده و همین تضاد، هویت معماری مجموعه را شکل میدهد.
کلته منار خیوه یا مناره کوتاه یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی شهر خیوه در ازبکستان و یکی از نمادهای تصویری این شهر باستانی است. این مناره در بخش غربی ایچانقلعه، در نزدیکی دروازه آتا و درست در برابر مدرسه محمد امینخان قرار گرفته است.
شهر تاریخی و باستانی خیوه در استان خوارزم ازبکستان در سمت چپ ساحل آمودریا (رودخانه جیحون ) بر اساس مطالعات باستان شناسی اواخر قرن یکم قبل از میلاد ایجاد شده است. خیوه برگرفته از نام چاه آب قدیمی "حیوک Heyvak" یعنی "صدای رضامندی" است که در زمانهای قدیم جاده ارتباطی تجاری غرب به شرق از این شهر عبور می کرد. اوایل قرن چهارم میلادی خیوه و خوارزم در ترکیب دولت ساسانیها جزو سرزمین ایران بود که در سال 812 میلادی به تصرف عربها درآمد.
پهلوان محمود خوارزمی متخلص به قتّالی، مشهور به پوریای ولی، یکی از نامدارترین و محبوبترین پهلوانان تاریخ ایران است. او اهل سرزمین خوارزم و پردهدار دارالصفا (خوی امروزی) بود و گفته شده در ورزشهای زورخانهای و پهلوانی مهارت زیادی داشته است به طوری که کسی حریف او نبود و در سرزمینهای اسلامی سفر میکرد و با رقیبان گوناگون کُشتی میگرفت. او در سادهزیستی، دستگیری از مستمندان و ستمدیدگان، و چشم بستن بر زرق و برق دنیای فانی، به معرفتی ناب رسیده بودهاست.
کلته منار یکی از شناختهشدهترین نمادهای خیوه و منارهای ناتمام در کنار مدرسه محمد امینخان، نزدیک ورودی غربی ایچانقلعه است. ساخت آن به فرمان محمد امینخان در سال ۱۸۵۲ آغاز شد و پس از مرگ او در ۱۸۵۵ متوقف ماند. منبع رسمی گردشگری ازبکستان قطر پایه را ۱۴٫۵ متر و ارتفاع طراحیشده را حدود ۸۰ متر اعلام میکند. ارتفاع موجود در منابع رسمی همان کشور یکسان گزارش نشده و اعداد ۲۶ و ۲۹ متر دیده میشود؛ به همین دلیل این اختلاف در مقاله حفظ شده است.
در بخش غربی ایچان قلعه، شهر تاریخی خیوه، بنایی بزرگ و باشکوه قرار گرفته که یکی از مهمترین نمونههای معماری دوره خانات خیوه به شمار میرود؛ مدرسه محمدامینخان. این مدرسه در نزدیکی دروازه آتا و درست روبهروی کُنهارک قرار دارد و در کنار کلته منار، یکی از شناختهشدهترین مجموعههای معماری تاریخی خیوه را شکل میدهد.
ارگ کهنه خیوه در بخش غربی ایچانقلعه و نزدیک آتا دروازه قرار دارد؛ مجموعهای حکومتی که محل اقامت خانهای خیوه و بخشی از مرکز اداره خانات بود. منابع رسمی گردشگری ازبکستان تکمیل دژ را در سال ۱۶۸۸ میلادی ثبت کردهاند، اما پرونده میراثی ازبکستان آغاز ساخت را در سال ۱۶۸۶ و به آرانگخان نسبت میدهد. بیشتر بخشهایی که امروز از مجموعه باقی ماندهاند، حاصل ساختوساز و بازسازی دورههای بعد، بهویژه سده نوزدهم هستند.
ایچان قلعه هسته تاریخی و محصور شهر خیوه در منطقه خوارزم ازبکستان است؛ شهری درون دیوارهای خشتی و آجری که بیش از دو هزار سال پیشینه دارد و یکی از منسجمترین نمونههای شهرسازی تاریخی آسیای مرکزی به شمار میرود. یونسکو ایچان قلعه را در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. در محدوده تاریخی آن ۵۱ بنای تاریخی و حدود ۲۵۰ خانه قرار دارد و مسجدها، مدرسهها، آرامگاهها، کاخها، بازارها، کاروانسراها و منارههای خیوه در شبکهای از کوچههای قدیمی کنار یکدیگر شکل گرفتهاند.