مقدمه
بازار تاریخی اراک یکی از مهمترین بناهای تاریخی شهر اراک و از نمونههای شاخص معماری و شهرسازی دوره قاجار در مرکز ایران است. این مجموعه در بافت قدیمی و مرکزی شهر قرار دارد و همزمان با شکلگیری شهر اراک در دوره فتحعلیشاه قاجار ساخته شد. بازار از گذشته تاکنون علاوه بر نقش اقتصادی و تجاری، بخشی از ساختار اجتماعی و فرهنگی شهر بوده و محل رفتوآمد بازرگانان، پیشهوران، کشاورزان و مردم منطقه به شمار میرفته است. ارتباط بازار با تجارت فرش ساروق و محصولات کشاورزی باعث شد این مجموعه در شبکه تجاری مرکز و غرب ایران جایگاه ویژهای پیدا کند. معماری سرپوشیده، گنبدهای آجری، سراهای متعدد، تیمچهها و چهارسوقهای بازار نیز ارزش تاریخی و معماری آن را دوچندان کردهاند.
بازار تاریخی اراک کجاست؟
موقعیت بازار در مرکز تاریخی شهر
بازار تاریخی اراک در بخش مرکزی و بافت قدیمی این شهر قرار گرفته است و از مهمترین عناصر تاریخی ساختار شهری اراک محسوب میشود. انتخاب این موقعیت برای بازار با الگوی شهرسازی دوره قاجار هماهنگ بود؛ زیرا بازار معمولاً در قلب شهر قرار میگرفت و بخشهای مختلف اقتصادی، مذهبی و اجتماعی را به یکدیگر پیوند میداد. قرار گرفتن مسجد، مدرسه، حمام، آبانبار، سراها و تیمچهها در کنار راستههای تجاری نشان میدهد که بازار اراک تنها مجموعهای از مغازهها نبوده است. این مجموعه در گذشته همچون یک مرکز شهری فعال عمل میکرد و بخش مهمی از زندگی روزمره ساکنان و مسافران شهر در آن جریان داشت.
تاریخچه بازار تاریخی اراک
ساخت بازار در دوره فتحعلی شاه
ساخت بازار تاریخی اراک به سال ۱۲۲۸ هجری قمری و دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار بازمیگردد. بنیانگذاری این مجموعه به محمدیوسفخان گرجی سپهدار نسبت داده میشود که از شخصیتهای مؤثر در شکلگیری شهر اراک بود. بازار در همان دورهای ایجاد شد که ساختار اولیه شهر در حال شکلگیری و توسعه بود و از ابتدا نقش مهمی در فعالیتهای اقتصادی آن داشت. شکلگیری بازار در کنار سایر عناصر شهری، به ایجاد هستهای منسجم برای فعالیتهای تجاری، مذهبی و اجتماعی شهر کمک کرد و به تدریج این مجموعه به یکی از مهمترین مراکز اقتصادی منطقه تبدیل شد.
بازار اراک و تجارت منطقه
بازار تاریخی اراک از گذشته یکی از مراکز مهم تجارت در منطقه مرکزی و غرب ایران بوده است. محصولات کشاورزی، کالاهای مصرفی و تولیدات صنایع دستی در این مجموعه عرضه و معامله میشدند و بازرگانان کالاهای مختلف را از مناطق پیرامون به بازار میآوردند. در میان فعالیتهای تجاری بازار، دادوستد فرش اهمیت ویژهای داشت و فرش ساروق یکی از مهمترین محصولاتی بود که از طریق شبکه تجاری این منطقه عرضه میشد. همین سابقه باعث شده است بازار اراک علاوه بر ارزش معماری، بخشی از تاریخ اقتصادی و تجاری فرش دستباف ایران نیز به شمار رود.
معماری بازار تاریخی اراک
الگوی بازار سنتی ایرانی
بازار اراک بر اساس الگوی شناختهشده بازارهای سنتی ایران شکل گرفته و مجموعهای از راستههای تجاری، سراها، تیمچهها و فضاهای خدماتی را در کنار یکدیگر جای داده است. در ساختار چنین بازارهایی، راستهها محل استقرار مغازهها و عبور مردم بودند و سراها و تیمچهها بیشتر برای فعالیتهای تجاری عمده و تخصصی مورد استفاده قرار میگرفتند. مسجد، حمام، آبانبار و مدرسه نیز نیازهای مذهبی، اجتماعی و روزمره افراد حاضر در بازار را تأمین میکردند. این ترکیب عملکردی نشان میدهد که بازار اراک از ابتدا به عنوان یک مجموعه شهری چندمنظوره طراحی شده بود.
طاق ها و گنبدهای آجری
یکی از مهمترین ویژگیهای معماری بازار اراک، طاقها و گنبدهای آجری آن است که در امتداد راستههای بازار قرار گرفتهاند. طاقهای گنبدیشکل آجرنما در بخشهایی از بازار به صورت ضربدری اجرا شدهاند و علاوه بر ایجاد استحکام، جلوهای منظم و هماهنگ به فضای داخلی بخشیدهاند. استفاده گسترده از آجر نیز امکان اجرای فرمهای هندسی و جزئیات معماری متنوع را فراهم کرده است. مجموعه این طاقها و گنبدها باعث شده است فضای بازار از نظر بصری پیوسته و یکپارچه به نظر برسد.
سقف بازار تاریخی اراک
گنبدهای کاهگلی و رسمی بندی
سقف بازار اراک به صورت گنبدی طراحی شده و پوشش بیرونی آن با کاهگل اجرا شده است. در قسمت داخلی گنبدها نیز از آجرچینی و رسمیبندی استفاده شده که از شیوههای مهم تزئینی و سازهای معماری سنتی ایران محسوب میشود. این نوع پوشش علاوه بر ایجاد زیبایی، با شرایط اقلیمی اراک نیز سازگاری داشته و از شدت تأثیر گرما و سرمای بیرون بر فضای داخلی بازار میکاست. پیوستگی گنبدها در امتداد راستهها نیز یکی از ویژگیهایی است که هنگام قدم زدن در بازار، فضای سنتی و تاریخی آن را به خوبی نمایان میکند.
دریچه های نور و تهویه
در مرکز گنبدهای بازار دریچههایی تعبیه شده است که وظیفه ورود نور طبیعی و تهویه هوا را بر عهده داشتهاند. این دریچهها یکی از نمونههای جالب توجه استفاده از راهکارهای معماری سنتی برای ایجاد شرایط مناسب در فضاهای سرپوشیده هستند. ورود نور از بالای گنبد باعث میشد فضای داخلی بازار در طول روز از روشنایی طبیعی برخوردار باشد و جریان هوا نیز از طریق همین بازشوها به گردش درآید. این ویژگی نشان میدهد که معماری بازار علاوه بر جنبه زیباییشناختی، بر اساس نیازهای کاربردی و شرایط اقلیمی منطقه طراحی شده است.
چهارسوق بازار اراک
محل تقاطع راسته های اصلی
در محل تقاطع دو راسته بازار، چهارسوقها قرار گرفتهاند که از عناصر شاخص معماری این مجموعه هستند. چهارسوق در بازارهای سنتی ایران معمولاً یکی از مهمترین نقاط ارتباطی و تجاری محسوب میشده و به دلیل قرار گرفتن در محل برخورد مسیرهای اصلی، از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است. در بازار اراک نیز این بخش با گنبدی بزرگ و مرتفع جلوه خاصی پیدا کرده است. گنبد چهارسوق از بلندترین و عظیمترین گنبدهای مجموعه به شمار میرود و یکی از نقاطی است که هنگام بازدید از بازار توجه گردشگران را به خود جلب میکند.
سراهای بازار تاریخی اراک
سرای نوذری
سرای نوذری یکی از مهمترین و شناختهشدهترین سراهای بازار اراک است و ساختمان آن در دو طبقه ساخته شده است. این سرا از گذشته با تجارت فرش ارتباط داشته و بخش مهمی از فعالیت آن به فرشفروشان اختصاص یافته است. معماری حیاطمحور و ساختار دوطبقه سرا با الگوی رایج سراهای تجاری بازارهای تاریخی ایران هماهنگ است. ارتباط سرای نوذری با تجارت فرش ساروق، ارزش تاریخی آن را بیشتر کرده و آن را به یکی از فضاهای مهم بازار اراک برای شناخت تاریخ تجارت فرش در منطقه تبدیل کرده است.
سرای کتابفروش ها
سرای کتابفروشها از دیگر بخشهای مهم بازار اراک است که ساختاری شامل یک تیمچه و یک سرای دوطبقه دارد. وسعت و معماری این مجموعه نشان میدهد که فعالیت آن تنها به یک فضای کوچک تجاری محدود نبوده است. حضور کتابفروشان در بازار همچنین نشاندهنده نقش بازار در فعالیتهای فرهنگی شهر است؛ زیرا بازارهای تاریخی علاوه بر خرید و فروش کالا، محل ارتباط اجتماعی، تبادل اطلاعات و شکلگیری روابط میان گروههای مختلف مردم نیز بودند. ساختار معماری این سرا یکی از نمونههای قابل توجه فضاهای تجاری در بازار تاریخی اراک محسوب میشود.
سرای کاشانی
سرای کاشانی نیز از سراهای شناختهشده بازار تاریخی اراک است که در ساختار تجاری این مجموعه جای داشته است. سراها معمولاً فضای بزرگتری نسبت به مغازههای معمولی داشتند و برای نگهداری و معامله کالاهای عمده مورد استفاده قرار میگرفتند. وجود چندین سرا در بازار اراک نشان میدهد که این مجموعه در گذشته تنها پاسخگوی نیازهای روزمره مردم نبوده، بلکه یکی از مراکز مهم تجارت عمده در منطقه نیز به شمار میرفته است.
مدرسه سپهداری در بازار اراک
پیوند تجارت و آموزش دینی
مدرسه تاریخی سپهداری که امروزه حوزه علمیه امام خمینی نامیده میشود، در مجموعه بازار اراک قرار دارد و یکی از بناهای مهم مذهبی و آموزشی شهر محسوب میشود. وجود چنین مدرسهای در کنار بازار نشاندهنده ارتباط نزدیک فعالیتهای اقتصادی، مذهبی و آموزشی در ساختار شهرهای سنتی ایران است. بازار، مسجد و مدرسه در بسیاری از شهرهای تاریخی ایران در کنار یکدیگر شکل میگرفتند و مجموعهای از فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی را ایجاد میکردند. مدرسه سپهداری نیز بخشی از همین ساختار تاریخی در مرکز شهر اراک است.
مسجد و حمام بازار اراک
فضاهای خدماتی و اجتماعی بازار
بازار تاریخی اراک علاوه بر فضاهای تجاری، دارای مسجد و حمام بوده است؛ عناصری که در بازارهای سنتی نقش مهمی در زندگی روزمره مردم داشتند. بازرگانان، مسافران و پیشهوران ساعتهای زیادی را در بازار سپری میکردند و به همین دلیل وجود امکانات خدماتی در داخل مجموعه ضروری بود. مسجد پاسخگوی نیازهای مذهبی و اجتماعی و حمام نیز یکی از خدمات ضروری برای ساکنان و مسافران محسوب میشد. آبانبارها و دیگر فضاهای خدماتی نیز بخشی از همین ساختار جامع بازار را تشکیل میدادند.
بازار اراک و فرش ساروق
مرکز تاریخی تجارت فرش منطقه
ارتباط بازار اراک با فرش ساروق یکی از مهمترین جنبههای اقتصادی و فرهنگی تاریخ این مجموعه است. منطقه مرکزی ایران از گذشته یکی از مراکز مهم تولید فرش دستباف بوده و ساروق نیز به دلیل کیفیت و ویژگیهای هنری خود شهرت فراوان داشته است. بازار اراک محل ارتباط میان تولیدکنندگان، واسطهها و بازرگانان بود و بخشی از فرشهای تولیدشده در منطقه از طریق همین شبکه تجاری به نقاط دیگر منتقل میشد. به همین دلیل، بازار اراک را میتوان یکی از مکانهای مهم برای شناخت پیوند میان شهر، تجارت و هنر فرشبافی در استان مرکزی دانست.
بازار تاریخی اراک و گردشگری
یکی از جاذبه های مهم شهر اراک
بازار تاریخی اراک برای علاقهمندان به معماری قاجاری، تاریخ شهرنشینی و فرهنگ تجاری ایران جاذبهای ارزشمند است. برخلاف بازارهایی که در شهرهای بسیار قدیمیتر ایران شکل گرفتهاند، بازار اراک همزمان با ایجاد و توسعه یک شهر جدید در دوره قاجار شکل گرفت و ساختار آن ارتباط نزدیکی با برنامهریزی شهری آن دوره دارد. قدم زدن در راستههای بازار، مشاهده گنبدها و چهارسوقها و توجه به سراهای تاریخی، تصویری از زندگی اقتصادی و اجتماعی اراک در گذشته ارائه میدهد. همچنین ارتباط تاریخی این مجموعه با فرش ساروق، اهمیت آن را برای گردشگران علاقهمند به صنایع دستی و هنرهای سنتی بیشتر میکند.
بهترین زمان بازدید از بازار اراک
بهار و پاییز؛ فصل مناسب گردش در اراک
بهار و پاییز معمولاً شرایط مناسبتری برای گردش در شهر اراک دارند و میتوان در این فصلها بازدید از بازار تاریخی را با دیگر جاذبههای شهر ترکیب کرد. فضای سرپوشیده بازار باعث شده است که بازدید از بخشهایی از آن در شرایط مختلف آبوهوایی امکانپذیر باشد. با این حال، برای تجربه فضای زنده و روزمره بازار بهتر است زمان بازدید با ساعات فعالیت واحدهای تجاری هماهنگ شود. در این صورت علاوه بر مشاهده معماری تاریخی، میتوان با بخشی از زندگی اقتصادی امروز بازار نیز آشنا شد.
توصیه سفرهای ناز
بازار تاریخی اراک را نباید فقط یک مرکز خرید قدیمی دانست؛ این مجموعه بخشی از تاریخ شکلگیری شهر اراک و نمونهای ارزشمند از شهرسازی دوره قاجار است. هنگام بازدید، به ارتباط میان راستههای بازار، سراها، تیمچهها، چهارسوقها و بناهای مذهبی و آموزشی توجه کنید تا ساختار یک بازار سنتی ایرانی را بهتر بشناسید. گنبدهای آجری، رسمیبندی سقف، دریچههای نور و تهویه و معماری سرای نوذری از جزئیاتی هستند که ارزش بازدید از این مجموعه را بیشتر میکنند. اگر به صنایع دستی علاقه دارید، سابقه بازار در تجارت فرش ساروق نیز یکی از مهمترین جنبههای فرهنگی آن است که نباید از نظر دور بماند.
پرسش های متداول درباره بازار تاریخی اراک
بازار تاریخی اراک در چه دوره ای ساخته شد؟
بازار تاریخی اراک در دوره فتحعلیشاه قاجار و در سال ۱۲۲۸ هجری قمری بنیان نهاده شد و ساخت آن با شکلگیری شهر اراک ارتباط مستقیم داشت.
بازار اراک به چه چیزی شهرت دارد؟
بازار اراک علاوه بر معماری تاریخی، به دلیل نقش مهم خود در تجارت فرش ساروق و محصولات کشاورزی منطقه شهرت داشته است.
مهم ترین بخش های بازار اراک کدامند؟
راستههای بازار، سراها، تیمچهها، چهارسوقها، مسجد، حمام، آبانبار و مدرسه تاریخی سپهداری از مهمترین بخشهای این مجموعه هستند.
معروف ترین سراهای بازار اراک کدامند؟
سرای نوذری، سرای کتابفروشها و سرای کاشانی از مهمترین سراهای بازار تاریخی اراک هستند.
ویژگی معماری بازار اراک چیست؟
گنبدهای آجری، طاقهای ضربدری، رسمیبندی، چهارسوقهای بزرگ و دریچههای مرکزی برای نور و تهویه از مهمترین ویژگیهای معماری بازار اراک هستند.
منابع و مراجع
منابع فارسی
مطالعات و پژوهشهای مربوط به تاریخ شهر اراک، بازار تاریخی اراک، معماری دوره قاجار و فرش ساروق.
منابع رسمی
اسناد و اطلاعات مربوط به میراث فرهنگی و بناهای تاریخی استان مرکزی.
منابع انگلیسی
پژوهشهای مرتبط با معماری بازارهای تاریخی ایران، شهرسازی دوره قاجار و بازارهای سنتی خاورمیانه.
منابع روسی
منابع تاریخی و مطالعات معماری مربوط به شهرهای مرکزی ایران و دوره قاجار.
موقعیت روی نقشه
نام بنا: بازار تاریخی اراک
شهر: اراک، استان مرکزی
مشاهده موقعیت بازار تاریخی اراک روی نقشه
دیدگاه خود را بنویسید