طاق بستان کرمانشاه؛ روایت سنگی شکوه ساسانی در کنار چشمه‌ای زنده

مقدمه

در شمال شرقی شهر کرمانشاه، در دامنه کوهی که امروز با نام طاق بستان شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از برجسته‌ترین آثار هنر سنگ‌تراشی دوره ساسانی قرار گرفته است؛ مجموعه‌ای که در کنار چشمه‌ای طبیعی و در میان چشم‌اندازی سرسبز شکل گرفته و یکی از مهم‌ترین یادگارهای تاریخی غرب ایران به شمار می‌رود.

طاق بستان تنها مجموعه‌ای از چند نقش‌برجسته نیست. این محوطه را باید نوعی تاریخ‌نامه سنگی دوره ساسانی دانست؛ جایی که پادشاهان، ایزدان، صحنه‌های تاج‌گذاری، شکار شاهی، موسیقی و شکوه دربار ساسانی در دل کوه به تصویر کشیده شده‌اند. اهمیت این مجموعه به اندازه‌ای است که طاق بستان از سال ۲۰۰۷ در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است؛ البته هنوز در فهرست نهایی میراث جهانی ثبت نشده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

طاق بستان کجاست؟

طاق بستان در شمال شرقی شهر کرمانشاه و در دامنه کوه طاق بستان قرار گرفته است. این مجموعه در حاشیه شهری کرمانشاه امروزی قرار دارد و به دلیل قرار گرفتن در کنار چشمه و فضای طبیعی اطراف، همزمان یک محوطه تاریخی و یک تفرجگاه شهری محسوب می‌شود.

مختصات جغرافیایی محوطه حدود 34.38705 شمالی و 47.13203 شرقی است و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۳۲۶ متر گزارش شده است. فاصله طاق بستان از مرکز شهر کرمانشاه نیز بسته به نقطه‌ای که مرکز شهر در نظر گرفته شود، حدود ۵ تا ۹ کیلومتر گزارش شده است. ( Mapcarta )

طاق بستان در چه دوره‌ای ساخته شد؟

برخلاف برخی روایت‌های قدیمی که تاریخ شکل‌گیری طاق بستان را به قرن سوم میلادی نسبت می‌دهند،  مهم‌ترین آثار موجود در محوطه عمدتاً از اواخر سده چهارم تا اوایل سده هفتم میلادی و دوره ساسانی هستند. یونسکو نیز در معرفی این مجموعه، بخش اصلی محوطه را متعلق به دوره ساسانی و شامل دو ایوان بزرگ و کوچک و نقش‌برجسته‌های شاخص این دوره معرفی می‌کند. ( UNESCO World Heritage Centre )

قدیمی‌ترین نقش برجسته مهم مجموعه به اردشیر دوم ، پادشاه ساسانی، مربوط است و نقش‌های داخل ایوان کوچک نیز به شاپور دوم و شاپور سوم نسبت داده می‌شوند. ایوان بزرگ‌تر در دوره خسرو دوم، معروف به خسرو پرویز شکل گرفته و از مهم‌ترین نمونه‌های هنر سنگ‌تراشی ساسانی محسوب می‌شود. ( Visit Iran )

چرا ساسانیان طاق بستان را انتخاب کردند؟

انتخاب این مکان تصادفی به نظر نمی‌رسد. طاق بستان در منطقه‌ای قرار داشت که از دیرباز در مسیر ارتباطی غرب ایران قرار گرفته بود و چشم‌انداز طبیعی آن با کوه، چشمه، آب فراوان و پوشش گیاهی، شرایطی مناسب برای ایجاد یک محوطه سلطنتی فراهم می‌کرد.

وجود چشمه و آب در پای صخره نیز به این مکان ویژگی متفاوتی می‌بخشید. در واقع، برخلاف بسیاری از نقش‌برجسته‌های سلطنتی ایران که در محیطی خشک و سنگی قرار گرفته‌اند، طاق بستان از ترکیب کوه، آب، باغ و نقش‌های سلطنتی برخوردار است و همین ترکیب، احتمال ارتباط آن با یک فضای سلطنتی و شکارگاه را تقویت کرده است. یونسکو نیز در پرونده پیشنهادی طاق بستان به وجود مجموعه‌ای از آثار از دوره‌های مختلف، از جمله شکارگاه ساسانی، اشاره کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

نقش برجسته تاج‌گذاری اردشیر دوم

یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین نقش‌های مجموعه، صحنه تاج‌گذاری اردشیر دوم است که در سمت راست ایوان کوچک قرار گرفته است.

در این نقش، اردشیر دوم در حالی دیده می‌شود که حلقه شهریاری را دریافت می‌کند. در کنار او چهره‌های مذهبی و اسطوره‌ای قرار گرفته‌اند و ترکیب‌بندی اثر، ارتباط میان پادشاهی، دین و مشروعیت الهی را نشان می‌دهد.

در این دوره، نمایش پادشاه در کنار ایزدان صرفاً یک تصویر تشریفاتی نبود؛ چنین نقش‌هایی وظیفه داشتند جایگاه شاه را به عنوان فرمانروایی برخوردار از فرّه و مشروعیت الهی به نمایش بگذارند. به همین دلیل نقش تاج‌گذاری اردشیر دوم یکی از اسناد مهم برای شناخت اندیشه سیاسی و مذهبی دوره ساسانی است.

ایوان کوچک طاق بستان

ایوان کوچک در بخش مرکزی مجموعه قرار دارد و نقش برجسته‌های آن به شاپور دوم و شاپور سوم مربوط است. پیکره‌های دو شاه ساسانی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و کتیبه‌هایی نیز به معرفی آنان کمک می‌کنند.

ایوان کوچک از نظر ابعاد به اندازه ایوان بزرگ نیست، اما برای شناخت هنر رسمی ساسانی اهمیت زیادی دارد. در این بخش، نحوه نمایش پادشاه، پوشش، تاج، سلاح و ویژگی‌های ظاهری درباریان و شاهان اطلاعات ارزشمندی درباره فرهنگ مادی دوره ساسانی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

ایوان بزرگ؛ شاهکار طاق بستان

مهم‌ترین بخش مجموعه، ایوان بزرگ است که در دل صخره تراشیده شده و مجموعه‌ای از نقش‌های بسیار پرجزئیات را در خود جای داده است.

این ایوان به دوره خسرو دوم یا خسرو پرویز مربوط است و در دو طرف آن صحنه‌های شکار شاهی به تصویر کشیده شده‌اند. در بخش مرکزی نیز پیکره شاه ساسانی در حالی که بر اسب معروف خود، شبدیز ، سوار است دیده می‌شود.

در این نقش، شاه با پوشش و تجهیزات کامل جنگی نمایش داده شده و اسب نیز با جزئیات قابل توجهی حجاری شده است. تصویر خسرو پرویز سوار بر شبدیز یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر باقی‌مانده از هنر ساسانی است.

شکارگاه خسرو پرویز در طاق بستان

دو دیواره جانبی ایوان بزرگ از جذاب‌ترین بخش‌های مجموعه هستند. در این قسمت‌ها صحنه‌های شکار گراز و شکار گوزن دیده می‌شود.

در صحنه شکار گراز، شاه در مرکز ترکیب قرار گرفته و گروهی از نوازندگان، خدمه و همراهان نیز در اطراف او دیده می‌شوند. در صحنه شکار گوزن نیز گروهی از افراد و حیوانات در یک ترکیب پیچیده به تصویر کشیده شده‌اند.

این تصاویر تنها نمایش یک شکار سلطنتی نیستند. شکار شاهی در فرهنگ سیاسی ساسانی بخشی از نمایش قدرت پادشاه بود. شاه در چنین تصاویری فرمانروایی قدرتمند، پیروز و مسلط بر طبیعت و دشمنان معرفی می‌شد.

از سوی دیگر، وجود نوازندگان در صحنه شکار گراز اهمیت ویژه‌ای برای تاریخ موسیقی ایران دارد. حضور نوازندگان چنگ در این نقش‌ها نشان می‌دهد موسیقی در مراسم و تفریحات درباری ساسانی جایگاه مهمی داشته است. به همین دلیل طاق بستان برای پژوهشگران تاریخ موسیقی، پوشاک، اسلحه و فرهنگ درباری نیز منبعی ارزشمند محسوب می‌شود.

موسیقی در نقش‌برجسته‌های طاق بستان

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد طاق بستان، نمایش ساز و نوازنده در کنار صحنه‌های سلطنتی است. در نقش شکار شاهی، نوازندگانی دیده می‌شوند که در حال نواختن ساز هستند و حضور آنها فضای مراسم شکار سلطنتی را تکمیل می‌کند.

این تصاویر اطلاعات مهمی درباره سازهای مورد استفاده در دوره ساسانی ارائه می‌کنند. از جمله می‌توان به چنگ اشاره کرد که در نقش‌برجسته‌های شکار طاق بستان به شکل واضح قابل مشاهده است.

بنابراین طاق بستان فقط یک مجموعه سیاسی و سلطنتی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ هنر، موسیقی و فرهنگ اجتماعی ایران پیش از اسلام نیز در آن ثبت شده است.

نقش پوشاک در طاق بستان

پوشاک شخصیت‌های موجود در نقش‌برجسته‌ها از دیگر ارزش‌های تاریخی طاق بستان است. نوع تاج، کلاه، لباس، زره، کمربند و تجهیزات سوارکاری در این نقش‌ها با جزئیات قابل توجهی نمایش داده شده است.

از طریق همین جزئیات می‌توان بخشی از ساختار ظاهری طبقات درباری و نظامی دوره ساسانی را بازسازی کرد. در واقع، سنگ‌نگاره‌های طاق بستان برای پژوهش درباره پوشاک، جنگ‌افزار، اسب و تجهیزات سوارکاری ساسانی نیز اهمیت دارند.

چشمه و سراب طاق بستان

در پایین نقش‌برجسته‌ها، چشمه‌ای طبیعی قرار دارد که آب آن در حوض یا دریاچه مقابل مجموعه جمع می‌شود. این آب طبیعی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های محیطی طاق بستان است و فضای اطراف نقش‌ها را از یک محوطه صرفاً سنگی به یک چشم‌انداز طبیعی تبدیل کرده است. ( Mapcarta )

همین ترکیب آب و کوه احتمالاً یکی از دلایل انتخاب این مکان در دوره ساسانی بوده است. امروز نیز سراب طاق بستان و فضای سبز اطراف، بخشی از جذابیت گردشگری این مجموعه محسوب می‌شود.

طاق بستان و جاده ابریشم

قرار گرفتن طاق بستان در مسیرهای ارتباطی غرب ایران یکی از عوامل مهم اهمیت تاریخی آن است. منطقه کرمانشاه از دوران باستان محل عبور مسیرهای ارتباطی میان فلات ایران، بین‌النهرین و نواحی غربی بوده است.

به همین دلیل طاق بستان را می‌توان در چارچوب شبکه تاریخی راه‌های غرب ایران و مسیرهای مرتبط با جاده ابریشم بررسی کرد؛ با این حال بهتر است در مقاله‌های گردشگری از عبارت «قرار گرفته در مسیر جاده ابریشم» با احتیاط استفاده شود و آن را به معنای قرار گرفتن در شبکه ارتباطی تاریخی منطقه بدانیم، نه اینکه مسیر دقیق امروزی جاده ابریشم از داخل محوطه عبور می‌کرده است.

نقش برجسته قاجاری طاق بستان

در کنار آثار ساسانی، یک اثر متعلق به دوره قاجار نیز در محوطه طاق بستان وجود دارد. این نقش برجسته تصویر محمدعلی میرزا دولتشاه ، فرزند فتحعلی‌شاه قاجار، را همراه با کتیبه‌ای به خط نستعلیق نشان می‌دهد.

وجود این اثر در کنار نقش‌های ساسانی نشان می‌دهد که اهمیت طاق بستان تنها به دوره باستان محدود نبوده و این محوطه در دوره‌های بعد نیز مورد توجه حکومت‌ها و شخصیت‌های سیاسی قرار داشته است.

کتیبه قاجاری از نظر شناخت شیوه پوشش، جایگاه اجتماعی و فرهنگ تصویری دوره قاجار نیز اهمیت دارد و لایه‌ای متأخر به تاریخ چندلایه این محوطه افزوده است. ( Visit Iran )

طاق بستان در فهرست یونسکو

طاق بستان هنوز در فهرست نهایی میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است . این محوطه در تاریخ ۹ اوت ۲۰۰۷ در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو قرار گرفت و پرونده آن با معیارهای فرهنگی (i)، (ii)، (iii) و (iv) ارائه شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

این نکته برای معرفی دقیق اثر اهمیت دارد؛ بنابراین در مقاله‌های سفرهای ناز باید از عبارت‌هایی مانند «ثبت جهانی یونسکو» یا «میراث جهانی یونسکو» برای طاق بستان استفاده نشود. عبارت دقیق‌تر این است که «طاق بستان در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو قرار دارد.»

اهمیت تاریخی و هنری طاق بستان

ارزش طاق بستان را می‌توان در چند سطح بررسی کرد. نخست، این محوطه یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های نقش‌برجسته دوره ساسانی است. دوم، اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار سیاسی و مذهبی حکومت ساسانی ارائه می‌دهد. سوم، تصاویر شکار و موسیقی آن برای مطالعه فرهنگ درباری، پوشاک و هنرهای نمایشی و موسیقایی اهمیت دارند.

از طرف دیگر، ترکیب نقش‌ها با کوه و چشمه طبیعی، منظره‌ای ایجاد کرده که در میان محوطه‌های سنگ‌نگاره‌ای ایران ویژگی خاصی دارد. یونسکو نیز در پرونده پیشنهادی خود بر ارزش تاریخی، سیاسی، مذهبی، اجتماعی و هنری این مجموعه تأکید کرده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

بهترین زمان بازدید از طاق بستان

کرمانشاه به دلیل قرار گرفتن در منطقه زاگرس، در بهار و اوایل تابستان آب‌وهوای مطلوبی دارد. بهار را می‌توان یکی از بهترین فصل‌ها برای بازدید دانست؛ زیرا طبیعت اطراف طاق بستان سرسبز است و چشمه و فضای پارک پیرامون مجموعه نیز جلوه بیشتری دارد.

تابستان برای بازدید صبحگاهی یا عصرگاهی مناسب‌تر است. پاییز نیز به دلیل رنگارنگ شدن پوشش گیاهی اطراف، فضای زیبایی ایجاد می‌کند. در زمستان، هوای کرمانشاه سردتر است اما در صورت مناسب بودن شرایط جوی، بازدید از نقش‌برجسته‌ها همچنان امکان‌پذیر است.

راهنمای بازدید از طاق بستان

برای بازدید کامل، بهتر است ابتدا از بخش تاج‌گذاری اردشیر دوم شروع کنید و سپس به سمت ایوان کوچک بروید. در ادامه، ایوان بزرگ و صحنه‌های شکار خسرو پرویز را با دقت ببینید.

پیشنهاد می‌کنیم هنگام بازدید فقط به پیکره شاهان توجه نکنید.  سازهای موسیقی، لباس‌ها، تاج‌ها، اسب‌ها، سلاح‌ها، همراهان شاه و جزئیات صحنه شکار هرکدام اطلاعات تاریخی مستقلی دارند.

پس از دیدن نقش‌ها، زمانی را نیز به سراب، حوض و فضای طبیعی اطراف اختصاص دهید. ترکیب طبیعت و آثار تاریخی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تجربه بازدید از طاق بستان است.

دسترسی به طاق بستان

طاق بستان در شمال شرقی کرمانشاه و در انتهای بلوار طاق بستان قرار گرفته است. دسترسی از مرکز شهر با خودرو، تاکسی و وسایل حمل‌ونقل شهری امکان‌پذیر است.

برای گردشگرانی که با خودرو شخصی وارد کرمانشاه می‌شوند، طاق بستان یکی از ساده‌ترین جاذبه‌های تاریخی شهر برای دسترسی است؛ زیرا در محدوده شهری قرار گرفته و پس از بازدید می‌توان به‌راحتی به مرکز شهر و سایر جاذبه‌های تاریخی کرمانشاه رفت.

فاصله طاق بستان تا جاذبه‌ها و مراکز مهم

فاصله‌های زیر برای برنامه‌ریزی سفر تقریبی هستند و بر اساس مسیرهای شهری و جاده‌ای ممکن است با توجه به مسیر انتخابی و ترافیک تغییر کنند. برای برخی جاذبه‌های داخل شهر، فاصله مستقیم و فاصله مسیر خیابانی تفاوت دارد. منابع گردشگری فاصله فرودگاه تا طاق بستان را حدود ۵.۲ کیلومتر و فاصله مجموعه تا برخی جاذبه‌های مرکزی شهر را در محدوده ۱۰ تا ۱۱ کیلومتر گزارش کرده‌اند. ( لست‌سکند )

فاصله تقریبی بیستون تا طاق بستان در منابع گردشگری حدود ۳۰ تا ۳۳ کیلومتر گزارش شده است و به همین دلیل این دو جاذبه را می‌توان در یک برنامه گردشگری مشترک قرار داد. ( Carnaval )

طاق بستان و بیستون؛ دو مقصد مکمل در کرمانشاه

اگر برای نخستین بار به کرمانشاه سفر می‌کنید، پیشنهاد می‌شود طاق بستان و مجموعه جهانی بیستون را در یک برنامه قرار دهید. هر دو مجموعه به دوره‌های تاریخی مهم ایران مربوط‌اند، اما تجربه متفاوتی ارائه می‌کنند.

طاق بستان بیشتر بر هنر سلطنتی ساسانی، نقش‌برجسته، شکار شاهی و ارتباط پادشاه با قدرت الهی تمرکز دارد؛ در حالی که بیستون مجموعه‌ای بسیار گسترده‌تر از آثار تاریخی از دوره‌های مختلف است و کتیبه داریوش بزرگ در آن مهم‌ترین اثر محسوب می‌شود. فاصله حدود ۳۰ کیلومتری این دو مجموعه باعث می‌شود بتوان در یک روز، با برنامه‌ریزی مناسب، هر دو را بازدید کرد. ( UNESCO World Heritage Centre )

پیشنهاد سفرهای ناز برای بازدید از طاق بستان

اگر زمان محدودی در کرمانشاه دارید، پیشنهاد می‌کنیم برنامه را از طاق بستان آغاز کنید. صبح را به بازدید دقیق از نقش‌برجسته‌ها و فضای طبیعی مجموعه اختصاص دهید و سپس به مرکز شهر بروید. در ادامه می‌توانید  تکیه معاون‌الملک، تکیه بیگلربیگی، موزه پارینه‌سنگی زاگرس، بازار سنتی کرمانشاه و مسجد شافعی  را در برنامه قرار دهید. اگر یک روز کامل دیگر در اختیار دارید، بهترین انتخاب اختصاص آن به بیستون است. برای علاقه‌مندان به تاریخ ایران، مسیر طاق بستان ← کرمانشاه تاریخی ← بیستون یکی از جذاب‌ترین برنامه‌های فرهنگی غرب ایران است؛ زیرا در فاصله‌ای نسبتاً کوتاه، آثار مهمی از دوره‌های ساسانی، اسلامی، قاجاری و هخامنشی را می‌توان مشاهده کرد.

پرسش‌های متداول

طاق بستان مربوط به چه دوره‌ای است؟

مهم‌ترین آثار طاق بستان متعلق به دوره ساسانی و عمدتاً از اواخر سده چهارم تا اوایل سده هفتم میلادی هستند. نقش تاج‌گذاری اردشیر دوم و ایوان‌های مربوط به شاپور دوم، شاپور سوم و خسرو دوم از مهم‌ترین آثار مجموعه‌اند. ( UNESCO World Heritage Centre )

طاق بستان در کدام شهر قرار دارد؟

طاق بستان در شمال شرقی شهر کرمانشاه و در دامنه کوهی به همین نام قرار دارد.

آیا طاق بستان در یونسکو ثبت شده است؟

طاق بستان در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو قرار دارد، اما هنوز در فهرست نهایی میراث جهانی ثبت نشده است. پرونده آن در سال ۲۰۰۷ به یونسکو ارائه شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

نقش برجسته خسرو پرویز کجاست؟

نقش خسرو پرویز در ایوان بزرگ طاق بستان قرار دارد و شاه ساسانی را سوار بر اسب معروفش، شبدیز، نشان می‌دهد.

چرا در طاق بستان صحنه شکار وجود دارد؟

شکار شاهی در فرهنگ ساسانی علاوه بر جنبه تفریحی، نمادی از قدرت و توانایی پادشاه بود. نقش‌های شکار گراز و گوزن در ایوان بزرگ بخشی از نمایش رسمی قدرت شاه ساسانی محسوب می‌شوند.

آیا در طاق بستان نقش سازهای موسیقی هم وجود دارد؟

بله. در صحنه‌های شکار ایوان بزرگ، نوازندگانی از جمله نوازندگان چنگ دیده می‌شوند و همین موضوع طاق بستان را به یکی از منابع مهم برای مطالعه موسیقی دوره ساسانی تبدیل کرده است.

آیا طاق بستان چشمه دارد؟

بله. چشمه طبیعی طاق بستان در پای صخره قرار دارد و آب آن در حوض و فضای آبی مقابل نقش‌برجسته‌ها جمع می‌شود. ( Mapcarta )

فاصله طاق بستان تا بیستون چقدر است؟

بسته به مسیر، حدود ۳۰ تا ۳۳ کیلومتر است و می‌توان این دو مجموعه را در یک برنامه گردشگری قرار داد. ( Carnaval )

منابع و مراجع

منابع فارسی و گردشگری

• پایگاه جامع معرفی جاذبه‌های گردشگری ایران، طاق بستان . ( Visit Iran )
• منابع گردشگری کرمانشاه و اطلاعات مسیر و جاذبه‌های پیرامون طاق بستان. ( Carnaval )

منابع رسمی و بین‌المللی

•  مرکز میراث جهانی یونسکو – پرونده طاق بستان در فهرست آزمایشی میراث جهانی . ( UNESCO World Heritage Centre )
• اطلاعات جغرافیایی و میراثی طاق بستان. ( Wikidata )

منابع انگلیسی

• اطلاعات جغرافیایی و تاریخی طاق بستان و موقعیت دقیق محوطه. ( Mapcarta )
• اطلاعات تکمیلی درباره مجموعه آثار و نقش‌برجسته‌های طاق بستان. ( Untamed Iran )

منابع روسی

در بررسی منابع در دسترس، منبع روسی معتبر و مستقیمی که اطلاعات تازه و قابل اتکایی فراتر از منابع رسمی و پژوهشی بالا ارائه کند، پیدا نشد؛ بنابراین از افزودن منابع غیرمرتبط خودداری شده است.

موقعیت روی نقشه

مختصات محوطه تاریخی طاق بستان حدود 34.38705, 47.13203 است. این نقطه با داده‌های جغرافیایی ثبت‌شده برای محوطه تاریخی طاق بستان مطابقت دارد. ( Mapcarta )