معماری ساسانی
قز قلعه یا قلعه دختر، دژی باستانی بر فراز کوهی مرتفع در نزدیکی روستای آبکلو از توابع شهرستان تاکستان در استان قزوین است. این قلعه که قدمت آن به دوره ساسانیان می رسد، با معماری منحصر به فرد و چشم اندازهای بدیع، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری استان قزوین شناخته می شود.
قلعه شاه دژ نهبندان، مشهور به قلعه شاهی، بنایی تاریخی با معماری باشکوه و عظمت کم نظیر، در دل کویر نهبندان واقع شده است. این قلعه که در دوره قاجار بنا شده، یادگاری از شکوه و قدرت حکمرانان آن دوران است و امروزه به عنوان یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری استان خراسان جنوبی، پذیرای گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ است.
در تنگاب فیروزآباد، نگاره ای باشکوه از مراسم تاجگذاری اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، بر جای مانده است. این نقش برجسته، لحظه ی اعطای حلقه ی سلطنت از جانب مظهر اهورامزدا به پادشاه ساسانی را به تصویر می‌کشد.
در 8 کیلومتری شمال غربی شهر قائمیه، در روستای قندیل، نگاره ای سنگی از دوران ساسانیان بر دل کوه نقش بسته است. این نقش برجسته، صحنه ازدواج شاپور اول، پادشاه ساسانی، با ملکه آذر اناهید (آناهیتا) را به تصویر می‌کشد.
قلعه سلاسل، در شمال شهرستان شوشتر و بر فراز صخره‌ای عظیم، یادگاری از دوران ساسانیان است. این دژ مستحکم، با خندقی عمیق در شرق و غرب و رودخانه‌ای در غرب، در برابر حملات دشمنان تسخیرناپذیر بود.
چهارطاقی نقاره‌خانه، اثری از دوران ساسانی است که در کیلومتر 4 جاده فراشبند، شهرستان فیروزآباد استان فارس واقع شده است. این بنا در گذشته جزئی از یک مجموعه بزرگ بوده که امروزه بخش زیادی از آن تخریب شده است. مجموعه چهارطاقی نقاره‌خانه در محوطه‌ای به مساحت 200×100 متر قرار دارد. متاسفانه بخش اعظمی از بناهای این محوطه در طول زمان فرو ریخته و تنها آوار آنها باقی مانده است. بخش دیگری از محوطه نیز به دلیل فعالیت‌های کشاورزی از بین رفته است.
نقش برجسته بهرام دوم، پنجمین پادشاه ساسانی، یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی این دوره است که در 30 کیلومتری غرب جره و جنوب کازرون واقع شده و بیانگر هنر و تاریخ ارزشمند دوره ساسانی می‌باشد.
قلعه اژدها پیکر، دژی باشکوه از دوران ساسانیان، بر فراز تپه‌ای در شمال شهر لار استان فارس قرار دارد. این قلعه عظیم با طول ۷۰۰ و عرض ۱۷۰ متر، تاریخی پر رمز و راز را در دل خود حفظ کرده است و یادگاری ارزشمند از قرون گذشته به شمار می‌رود.
تنگ چوگان، منطقه‌ای باستانی در 120 کیلومتری جنوب شیراز و 23 کیلومتری غرب کازرون، به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در کنار رودخانه شاپور، کوه شاپور و دوان، از نظر تدافعی و نظامی در گذشته بسیار حائز اهمیت بوده است. این منطقه در کنار جاده شاهیِ روزگار باستان احداث شده بود که تخت جمشید، استخر، شوش، فیروزآباد، بیشاپور و تیسفون را به هم متصل می‌کرد و از بیشاپور تا کرانه خلیج‌فارس امتداد می‌یافت.
پل تاریخی کوار، که به نام پل ساسانی کوار نیز شناخته می‌شود، در جنوب شهر کوار و در استان فارس واقع شده است. این پل که قدمت آن به دوران ساسانیان باز می‌گردد، بر روی رودخانه قره آغاج (سکان، ثکان) بنا شده و یکی از آثار ملی ایران با شماره ثبت 947 است.
روستای بیاضه در ۵۳ کیلومتری جنوب شرقی خور و بیابانک قرار دارد. این روستا علاوه بر قلعه‌ای زیبا و مشهور، چشم‌اندازی بسیار دل‌انگیز دارد. بافت روستایی آن منحصر به فرد است و خانه‌های ایوان‌دار و ایوان‌های کنگره‌ای آن به لحاظ معماری و جنبه‌های دفاعی دیدنی هستند. جاذبه‌های گردشگری این روستا شامل ارگ قدیمی و ساباط‌ها، پایاب‌های سرپوشیده، قنات‌ها، حسینیه و مسجد جامع قدیمی و امام‌زاده و نخلستان‌های انبوه است.
این قلعه هنوز هم دارای ساکنانی است که از چند هزار سال پیش در آن زندگی می‌کنند. مردم محل معتقدند که قلعه قدیمی انوشیران بوده و به عنوان زندان استفاده می‌شده، اما واقعیت این است که قلعه کاربردهای دیگری نیز داشته است. احتمالاً در یک گوشه‌ای از قلعه زندانی وجود داشته باشد، اما استفاده اصلی آن برای سکونت مردم بوده است. قلعه شامل هزاران خیابان و خانه است. هر خیابان به خیابان‌های دیگر می‌رسد و در هر خیابان چندین خانه وجود دارد.
نقش برجسته خان تختی در نزدیکی شهر سلماس و بر دیواره کوه پیرچاووش در محور سلماس ـ ارومیه قرار دارد. این اثر در محیطی کوهستانی حجاری شده و برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، خودِ صخره و موقعیت طبیعی کوه بخشی از ساختار اثر به شمار می‌آید. قرار گرفتن نقش برجسته در مسیر ارتباطی میان سلماس و ارومیه باعث شده دسترسی به آن نسبتاً آسان باشد، هرچند برای مشاهده دقیق باید از مسیر جاده خارج شد و به محدوده سنگ‌نگاره نزدیک شد.
در کشور ما بناهای خشتی زیادی وجود دارد که به‌خاطر عمر طولانی و طراحی جالب توجه‌شان معروفند که بدون شک مشهورترین آنها ارگ بم است. اما تعدادی از این بناها کمتر بین گردشگران شناخته شده‌اند. یکی از آنها قلعه ایرج است که در استان تهران و نزدیک ورامین قرار دارد.
تپه میل یا آتشکده بهرام در جنوب‌شرقی شهر ری و در محدوده روستاهای تاریخی پیرامون قلعه‌نو و چال‌طرخان، در شهرستان ری استان تهران قرار دارد. این محوطه بر فراز تپه‌ای پهناور در میان دشت تاریخی ری واقع شده و از آنجا که بقایای دو بخش مرتفع بنا از فاصله دور مانند دو میل دیده می‌شود، نام «تپه میل» برای آن رواج پیدا کرده است.
شاید شهرت نقش رجب به اندازه پاسارگاد و تخت جمشید نباشد، اما این محوطه یکی از ارزشمندترین یادگارهای دوره ساسانی در استان فارس است. در شکاف طبیعی کوه رحمت، مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌ها و کتیبه‌های ساسانی قرار گرفته که بخشی از تاریخ سیاسی و مذهبی نخستین سده‌های شکل‌گیری شاهنشاهی ساسانی را روایت می‌کنند.
غار شاپور یکی از شگفت‌انگیزترین دیدنی‌های تاریخی شهرستان کازرون در استان فارس است؛ غاری طبیعی که در دل کوه قرار گرفته و در دوره ساسانی تندیس باشکوه شاپور اول در آن تراشیده شده است. قرار گرفتن این مجسمه در فضای غار، همراه با چشم‌انداز کوهستان و دشت‌های اطراف، باعث شده غار شاپور هم برای علاقه‌مندان به تاریخ و باستان‌شناسی و هم برای طبیعت‌گردان جذاب باشد.
دوگور دوپا یکی از آثار تاریخی کمتر شناخته‌شده استان کهگیلویه و بویراحمد است که در محدوده شهرستان باشت قرار دارد. این اثر در نزدیکی روستای شوش و بر فراز تپه‌ای مشرف به روستاهای شوش سفلی و ده‌کند واقع شده و به دلیل شکل متفاوت و ساده خود، از دیگر آثار تاریخی منطقه متمایز است.
کوشک اردشیر یکی از بناهای تاریخی ارزشمند استان بوشهر است که در دشت «پشت‌پر» یا «بزپر»، در نزدیکی روستایی با همین نام در بخش ارم شهرستان دشتستان قرار دارد. این یادگار باستانی به دوره آغازین شاهنشاهی ساسانی و اردشیر بابکان، بنیانگذار این دودمان، منسوب شده است. موقعیت کوشک در یک چشم‌انداز کوهستانی و در نزدیکی گور دختر، مجموعه‌ای از آثار باستانی را در این بخش از دشتستان شکل داده که برای شناخت پیشینه تاریخی منطقه اهمیت زیادی دارد.
کاخ ساسانی سروستان، یکی از برجسته‌ترین آثار به‌جای‌مانده از دوران شکوهمند ساسانی، به‌عنوان بخشی از «محور ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این محور شامل مجموعه‌ای از سایت‌های تاریخی در استان فارس است که اهمیت سیاسی، مذهبی و هنری این امپراتوری بزرگ ایرانی را نمایان می‌سازد.
آتشکده نیاسر یا چهارتاقی نیاسر یکی از بناهای تاریخی ارزشمند ایران در شهر نیاسر از توابع شهرستان کاشان است. این بنا در دامنه رشته‌کوه کرکس و بر فراز صخره‌هایی مشرف به شهر نیاسر قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۷۴۱ متر است. جایگاه مرتفع بنا باعث شده چهارتاقی از نقاط مختلف پیرامون خود چشم‌انداز مناسبی داشته باشد و هم‌زمان با چشمه اسکندریه و دیگر جاذبه‌های تاریخی نیاسر، بخشی از سیمای تاریخی این شهر را شکل دهد.
آتشکده اسپاخو یکی از بناهای تاریخی ارزشمند خراسان شمالی است که در روستای اسپاخو، حدود ۶۱ کیلومتری جنوب غربی آشخانه و در نزدیکی مسیر گرگان به بجنورد قرار دارد. این بنا بر فراز تپه‌ای نسبتاً بلند در جنوب روستای امروزی اسپاخو ساخته شده و در میان باغ‌ها و چشم‌اندازهای طبیعی منطقه قرار گرفته است. موقعیت بنا در مسیر تاریخی ارتباطی میان شمال خراسان و نواحی شمالی ایران، اهمیت آن را در مطالعات تاریخی منطقه بیشتر کرده است.
قلعه فلک‌الافلاک یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی خرم‌آباد و از شناخته‌شده‌ترین دژهای تاریخی غرب ایران است که بر فراز تپه‌ای در مرکز شهر خرم‌آباد قرار دارد. این قلعه در کنار رودخانه و چشمه گلستان ساخته شده و موقعیت مرتفع آن، چشم‌اندازی گسترده بر دره تاریخی خرم‌آباد ایجاد کرده است. امروزه فلک‌الافلاک یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی لرستان به شمار می‌رود.
کاروانسرای دیر گچین یکی از مهم‌ترین کاروانسراهای تاریخی ایران است که در مرکز پارک ملی کویر و در مسیر تاریخی ری به قم قرار دارد. این کاروانسرا در حدود ۸۰ کیلومتری شمال شرقی شهر قم و در محدوده شهرستان قم قرار گرفته و از گذشته یکی از ایستگاه‌های مهم مسیرهای ارتباطی میان مرکز ایران و نواحی شرقی بوده است.
شهر باستانی «استخر» که با پژوهش های انجام شده قدمت شش هزار ساله اش آشکار شده است، در 5 کیلومتری «تخت جمشید» و 65 کیلومتری «پاسارگاد»، درون دره «پلوار» در پیرامون شهرستان «مرودشت» استان «فارس» قرار دارد.
طاق گرا یکی از آثار تاریخی شاخص استان کرمانشاه است که در گردنه پاتاق، بر سر مسیر کرمانشاه به سرپل ذهاب قرار دارد. این سازه سنگی در کنار یک راه باستانی قرار گرفته و به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های زاگرس، از گذشته نقشی مهم در کنترل و نظارت بر مسیرهای ارتباطی غرب ایران داشته است.
میل اژدها یکی از بناهای سنگی شگفت‌انگیز و کمتر شناخته‌شده ایران است؛ برجی چهارگوش و بلند که در منطقه‌ای کوهستانی و نسبتاً دورافتاده از استان فارس قرار گرفته و به دلیل ظاهر خاص، معماری سنگی و کاربری اسرارآمیزش، از آثار قابل توجه دوره اشکانی به شمار می‌رود. این بنا با نام‌هایی مانند آتشگاه، دیمه‌میل و میل آزاد نیز شناخته می‌شود و در میان کوه و دره، در مجاورت یکی از مسیرهای مهم باستانی قرار گرفته است.
شهر زیرزمینی نوش‌آباد که با نام «اویی» یا «اوئی» شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های دست‌کند ایران است که در زیر بافت تاریخی شهر نوش‌آباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد. این مجموعه در زیر سطح زمین ساخته شده و بخش‌هایی از آن در محدوده مجموعه تاریخی آب‌انبار چاله‌سی قرار گرفته است.
پل قدیم دزفول یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی استان خوزستان و یکی از شاخص‌ترین سازه‌های تاریخی شهر دزفول است که بر روی رودخانه دز قرار گرفته است. این پل با حدود ۱۸۰۰ سال قدمت، بخشی از تاریخ معماری و مهندسی دوره ساسانی را در خود حفظ کرده و هنوز هم یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخی شهر به شمار می‌رود. قرار گرفتن پل در کنار رودخانه پرآب دز و در میان بافت تاریخی شهر، باعث شده بازدید از آن تنها تماشای یک سازه تاریخی نباشد و به تجربه‌ای جذاب از ترکیب معماری، طبیعت و تاریخ تبدیل شود.
دیوار بزرگ گرگان یکی از مهم‌ترین آثار معماری و نظامی ایران باستان و یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های دفاعی دوره ساسانی است که در گستره وسیعی از استان گلستان و منطقه ترکمن‌صحرا امتداد داشته است. این دیوار تاریخی در منابع و میان مردم با نام‌هایی مانند دیوار سرخ، مار سرخ، قزل‌آلان و سد اسکندر شناخته می‌شود و بقایای آن امروزه در محدوده شهرستان‌های بندر ترکمن، آق‌قلا، گنبد کاووس و کلاله دیده می‌شود.
محوطه‌ی تاریخی طاق بستان در دامنه‌ی کوهی به همین نام و در کنار چشمه‌ای در شمال شرقی حاشیه‌ی شهر کرمانشاه واقع شده است. این مجموعه در قرن سوم میلادی ساخته و از ارزش هنری و تاریخی زیادی برخوردار است. شاهان ساسانی ابتدا نواحی اطراف تخت جمشید را برای تراشیدن تندیس‌های خود برگزیدند.