معماری ساسانی
قز قلعه یا قلعه دختر، دژی باستانی بر فراز کوهی مرتفع در نزدیکی روستای آبکلو از توابع شهرستان تاکستان در استان قزوین است. این قلعه که قدمت آن به دوره ساسانیان می رسد، با معماری منحصر به فرد و چشم اندازهای بدیع، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری استان قزوین شناخته می شود.
قلعه شاه دژ نهبندان، مشهور به قلعه شاهی، بنایی تاریخی با معماری باشکوه و عظمت کم نظیر، در دل کویر نهبندان واقع شده است. این قلعه که در دوره قاجار بنا شده، یادگاری از شکوه و قدرت حکمرانان آن دوران است و امروزه به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی، پذیرای گردشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ است.
در تنگاب فیروزآباد، نگاره ای باشکوه از مراسم تاجگذاری اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، بر جای مانده است. این نقش برجسته، لحظه ی اعطای حلقه ی سلطنت از جانب مظهر اهورامزدا به پادشاه ساسانی را به تصویر میکشد.
در 8 کیلومتری شمال غربی شهر قائمیه، در روستای قندیل، نگاره ای سنگی از دوران ساسانیان بر دل کوه نقش بسته است. این نقش برجسته، صحنه ازدواج شاپور اول، پادشاه ساسانی، با ملکه آذر اناهید (آناهیتا) را به تصویر میکشد.
قلعه سلاسل، در شمال شهرستان شوشتر و بر فراز صخرهای عظیم، یادگاری از دوران ساسانیان است. این دژ مستحکم، با خندقی عمیق در شرق و غرب و رودخانهای در غرب، در برابر حملات دشمنان تسخیرناپذیر بود.
چهارطاقی نقارهخانه، اثری از دوران ساسانی است که در کیلومتر 4 جاده فراشبند، شهرستان فیروزآباد استان فارس واقع شده است. این بنا در گذشته جزئی از یک مجموعه بزرگ بوده که امروزه بخش زیادی از آن تخریب شده است. مجموعه چهارطاقی نقارهخانه در محوطهای به مساحت 200×100 متر قرار دارد. متاسفانه بخش اعظمی از بناهای این محوطه در طول زمان فرو ریخته و تنها آوار آنها باقی مانده است. بخش دیگری از محوطه نیز به دلیل فعالیتهای کشاورزی از بین رفته است.
نقش برجسته بهرام دوم، پنجمین پادشاه ساسانی، یکی از مهمترین آثار تاریخی این دوره است که در 30 کیلومتری غرب جره و جنوب کازرون واقع شده و بیانگر هنر و تاریخ ارزشمند دوره ساسانی میباشد.
قلعه اژدها پیکر، دژی باشکوه از دوران ساسانیان، بر فراز تپهای در شمال شهر لار استان فارس قرار دارد. این قلعه عظیم با طول ۷۰۰ و عرض ۱۷۰ متر، تاریخی پر رمز و راز را در دل خود حفظ کرده است و یادگاری ارزشمند از قرون گذشته به شمار میرود.
تنگ چوگان، منطقهای باستانی در 120 کیلومتری جنوب شیراز و 23 کیلومتری غرب کازرون، به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در کنار رودخانه شاپور، کوه شاپور و دوان، از نظر تدافعی و نظامی در گذشته بسیار حائز اهمیت بوده است. این منطقه در کنار جاده شاهیِ روزگار باستان احداث شده بود که تخت جمشید، استخر، شوش، فیروزآباد، بیشاپور و تیسفون را به هم متصل میکرد و از بیشاپور تا کرانه خلیجفارس امتداد مییافت.
پل تاریخی کوار، که به نام پل ساسانی کوار نیز شناخته میشود، در جنوب شهر کوار و در استان فارس واقع شده است. این پل که قدمت آن به دوران ساسانیان باز میگردد، بر روی رودخانه قره آغاج (سکان، ثکان) بنا شده و یکی از آثار ملی ایران با شماره ثبت 947 است.
روستای بیاضه در ۵۳ کیلومتری جنوب شرقی خور و بیابانک قرار دارد. این روستا علاوه بر قلعهای زیبا و مشهور، چشماندازی بسیار دلانگیز دارد. بافت روستایی آن منحصر به فرد است و خانههای ایواندار و ایوانهای کنگرهای آن به لحاظ معماری و جنبههای دفاعی دیدنی هستند. جاذبههای گردشگری این روستا شامل ارگ قدیمی و ساباطها، پایابهای سرپوشیده، قناتها، حسینیه و مسجد جامع قدیمی و امامزاده و نخلستانهای انبوه است.
این قلعه هنوز هم دارای ساکنانی است که از چند هزار سال پیش در آن زندگی میکنند. مردم محل معتقدند که قلعه قدیمی انوشیران بوده و به عنوان زندان استفاده میشده، اما واقعیت این است که قلعه کاربردهای دیگری نیز داشته است. احتمالاً در یک گوشهای از قلعه زندانی وجود داشته باشد، اما استفاده اصلی آن برای سکونت مردم بوده است. قلعه شامل هزاران خیابان و خانه است. هر خیابان به خیابانهای دیگر میرسد و در هر خیابان چندین خانه وجود دارد.
نقش برجسته خان تختی در نزدیکی شهر سلماس و بر دیواره کوه پیرچاووش در محور سلماس ـ ارومیه قرار دارد. این اثر در محیطی کوهستانی حجاری شده و برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، خودِ صخره و موقعیت طبیعی کوه بخشی از ساختار اثر به شمار میآید. قرار گرفتن نقش برجسته در مسیر ارتباطی میان سلماس و ارومیه باعث شده دسترسی به آن نسبتاً آسان باشد، هرچند برای مشاهده دقیق باید از مسیر جاده خارج شد و به محدوده سنگنگاره نزدیک شد.
در کشور ما بناهای خشتی زیادی وجود دارد که بهخاطر عمر طولانی و طراحی جالب توجهشان معروفند که بدون شک مشهورترین آنها ارگ بم است. اما تعدادی از این بناها کمتر بین گردشگران شناخته شدهاند. یکی از آنها قلعه ایرج است که در استان تهران و نزدیک ورامین قرار دارد.
تپه میل یا آتشکده بهرام در جنوبشرقی شهر ری و در محدوده روستاهای تاریخی پیرامون قلعهنو و چالطرخان، در شهرستان ری استان تهران قرار دارد. این محوطه بر فراز تپهای پهناور در میان دشت تاریخی ری واقع شده و از آنجا که بقایای دو بخش مرتفع بنا از فاصله دور مانند دو میل دیده میشود، نام «تپه میل» برای آن رواج پیدا کرده است.