بازار سنتی تجریش تهران؛ هزارتوی رنگارنگ شمیران در کنار امامزاده صالح

مقدمه

بازار تجریش یکی از شناخته‌شده‌ترین بازارهای سنتی تهران و از مهم‌ترین فضاهای تاریخی و اجتماعی شمیران است؛ بازاری که در کنار امامزاده صالح و تکیه بزرگ تجریش شکل گرفته و هنوز هم بخشی از زندگی روزمره شمال تهران در آن جریان دارد. این بازار فقط مجموعه‌ای از مغازه‌ها برای خرید نیست؛ بلکه فضایی است که در آن بازار، زیارت، آیین‌های مذهبی، خوراک، فرهنگ محلی و گردش شهری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. ( Visit Iran )

بازار از یک سو به محدوده امامزاده صالح و از سوی دیگر به میدان تجریش و میدان قدس امتداد پیدا می‌کند و در میان گذرهای آن می‌توان انواع میوه و سبزی، خشکبار، ادویه، ترشی، شیرینی، صنایع دستی، پوشاک، ظروف، کالاهای مذهبی و بسیاری کالاهای دیگر را پیدا کرد. ( Visit Iran )

بازار تجریش کجاست؟

بازار تجریش در منطقه یک تهران، محله تجریش و خیابان شهرداری قرار گرفته و ورودی‌های اصلی آن در محدوده میدان تجریش و مجاورت امامزاده صالح قرار دارند. مختصات ثبت‌شده برای بازار تاریخی تجریش حدود 35.8056 شمالی و 51.4298 شرقی است. منابع نقشه‌ای برای بخش‌های مختلف بازار اختلاف جزئی در مختصات نشان می‌دهند، زیرا بازار یک نقطه منفرد نیست و مجموعه‌ای از گذرها و راسته‌های به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهد. ( Mapcarta )

بهترین و ساده‌ترین راه دسترسی به بازار برای گردشگران، استفاده از مترو تجریش در خط یک متروی تهران است. ایستگاه مترو در میدان تجریش قرار دارد و از آنجا با چند دقیقه پیاده‌روی می‌توان به بازار رسید. ( SafarTop Blog )

تاریخچه بازار تجریش

تاریخ دقیق شکل‌گیری بازار تجریش به طور قطعی مشخص نیست و درباره قدمت آن روایت‌های متفاوتی وجود دارد. برخی منابع قدمت ساخت بازار امروزی را حدود ۷۰ سال و برخی دیگر با استناد به گفته‌های کسبه قدیمی، سابقه آن را حدود ۱۵۰ سال یا بیشتر می‌دانند. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که  هسته بازار و فضای تجاری تجریش بسیار قدیمی‌تر از شکل امروزی بازار بوده و با توسعه روستای تجریش، زیارت امامزاده صالح و رفت‌وآمد ییلاقی مردم تهران گسترش یافته است. پژوهش‌های تاریخی نیز شکل‌گیری بازار تجریش را پیش از قرن نوزدهم میلادی دانسته‌اند. ( tehranbini.ir )

تجریش در گذشته روستایی ییلاقی در شمال تهران بود و آب‌وهوای مطبوع، باغ‌های فراوان و دسترسی به مسیرهای کوهستانی باعث می‌شد در فصل گرما مورد توجه تهرانی‌ها قرار گیرد. با گسترش تهران و افزایش رفت‌وآمد به شمیران، بازار محلی نیز به تدریج رونق گرفت و به یکی از مراکز مهم دادوستد در شمال تهران تبدیل شد.

در واقع بازار تجریش را باید بخشی از یک مجموعه تاریخی بزرگ‌تر دانست که بازار، امامزاده صالح و تکیه‌های تجریش در آن به یکدیگر پیوند خورده‌اند. چنین ترکیبی در شهرهای تاریخی ایران بسیار رایج بوده است؛ بازار در کنار یک مکان مذهبی شکل می‌گرفت و علاوه بر نقش اقتصادی، محل تجمع اجتماعی مردم نیز می‌شد. ( the UWA Profiles and Research Repository )

تکیه بزرگ تجریش؛ قلب تاریخی بازار

یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی بازار، تکیه بزرگ تجریش است که در میان فضای بازار قرار گرفته و امروزه بخش مرکزی آن با میدان میوه و تره‌بار بازار پیوند خورده است.

قدمت تکیه را حدود دو قرن یا بیشتر دانسته‌اند و تاریخ شکل‌گیری آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. پژوهش‌های تاریخی، تأسیس تکیه بزرگ تجریش را حدود سال ۱۷۹۸ میلادی ذکر کرده‌اند؛ منابع محلی نیز سال ۱۱۷۶ خورشیدی را برای شکل‌گیری آن آورده‌اند. ( the UWA Profiles and Research Repository )

تکیه در ابتدا فضایی برای برگزاری مراسم مذهبی و عزاداری بود و در ایام محرم به یکی از مراکز مهم تجمع مردم شمیران تبدیل می‌شد. بعدها با توسعه بازار، فضای اقتصادی و مذهبی در این نقطه چنان در هم آمیخت که امروزه تکیه را نمی‌توان از تاریخ بازار تجریش جدا کرد. تکیه بزرگ تجریش در ۲۵ مهر ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ( Carnaval )

بازار تجریش؛ بازاری در کنار یک زیارتگاه

قرار گرفتن بازار در کنار امامزاده صالح یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری و رونق آن بوده است. بخش‌هایی از بازار که در مجاورت امامزاده قرار دارند، همچنان کالاهای مذهبی عرضه می‌کنند؛ از تسبیح و مهر و سجاده گرفته تا شمع، نمک نذری و سایر کالاهایی که در فرهنگ زیارت و نذر کاربرد دارند. ( Visit Iran )

این پیوند میان بازار و زیارتگاه باعث شده بازار تجریش تنها یک مرکز تجاری نباشد. در اینجا گردشگر هم‌زمان می‌تواند با بخشی از معماری سنتی بازار، فرهنگ خرید روزمره مردم تهران، آیین‌های مذهبی و فضای زیارتی امامزاده صالح روبه‌رو شود.

میوه و سبزی؛ رنگارنگ‌ترین بخش بازار تجریش

اگر بخواهیم فقط یک بخش از بازار تجریش را به عنوان نماد آن انتخاب کنیم، احتمالاً باید سراغ بازار میوه و تره‌بار برویم. ورودی بازار از سمت امامزاده صالح و میدان تجریش با مجموعه‌ای از مغازه‌های میوه و سبزی و مواد غذایی آغاز می‌شود. میوه‌های فصل، محصولات تازه، خشکبار، سبزی‌های آماده، ادویه، ترشی و انواع خوراکی‌ها در این بخش با رنگ و نظم خاصی در حجره‌ها چیده شده‌اند.

یکی از جذابیت‌های بازار برای گردشگران همین نمایش رنگارنگ مواد غذایی است. در هر فصل، محصولاتی متفاوت را می‌توان دید و بازار به نوعی ویترین خوراک و ذائقه ایرانی تبدیل می‌شود.

انواع ترشی، ادویه، زعفران، خشکبار، فلفل‌های رنگارنگ، سبزی‌های تازه و محصولات فصلی در کنار یکدیگر فضایی ایجاد می‌کنند که برای عکاسی شهری نیز بسیار جذاب است.

در بازار تجریش چه بخریم؟

بازار تجریش تنوع کالاهای بسیار زیادی دارد و خرید در آن به یک گروه خاص محدود نمی‌شود. در راسته‌ها و حجره‌های مختلف می‌توان  میوه و سبزی، خشکبار، آجیل، ادویه، زعفران، ترشیجات، شیرینی، پوشاک، پارچه، ترمه، صنایع دستی، ظروف، لوازم خانه و کالاهای مذهبی پیدا کرد. ( Visit Iran )

برای گردشگرانی که به دنبال سوغات تهران هستند، بازار تجریش می‌تواند یکی از گزینه‌های مناسب باشد؛ به‌خصوص اگر خرید سوغات را با بازارگردی، بازدید از امامزاده صالح و دیدن تکیه تجریش ترکیب کنند.

البته بازار تجریش بیش از آنکه یک مرکز خرید تخصصی سوغات باشد، یک بازار زنده شهری است؛ بنابراین بخش مهمی از جذابیت آن در تماشای زندگی روزمره مردم و خریدهای معمولی ساکنان منطقه است.

معماری بازار تجریش

بازار تجریش از نظر معماری به بازارهای سنتی ایران شباهت دارد؛ گذرهای سرپوشیده، حجره‌های کوچک، راسته‌های مختلف و فضاهای مرتبط با اماکن مذهبی در ساختار آن دیده می‌شود.

با این حال، بازار امروز نتیجه چندین دوره تغییر و مرمت است و نمی‌توان همه عناصر موجود در آن را متعلق به یک دوره تاریخی دانست. بخش‌هایی از معماری سنتی بازار در جریان توسعه شهری و ساخت بناهای جدید تغییر کرده و در دوره‌های مختلف تلاش‌هایی برای حفظ هویت سنتی آن صورت گرفته است. ( Wikipedia )

کاشی‌کاری سردر برخی مغازه‌ها، طاق‌ها، گذرهای باریک و پیوند بازار با تکیه و امامزاده، مهم‌ترین عناصر بصری هستند که حال‌وهوای سنتی مجموعه را حفظ کرده‌اند.

بازار تجریش در روزهای محرم

اگر بازار تجریش را در ایام محرم ببینید، با بازاری کاملاً متفاوت روبه‌رو خواهید شد. تکیه بزرگ تجریش در این ایام به مرکز برگزاری مراسم عزاداری تبدیل می‌شود و فضای بازار نیز تحت تأثیر این آیین‌ها قرار می‌گیرد. کتیبه‌ها و پارچه‌های سیاه نصب می‌شوند و بخشی از حجره‌ها و فضای بازار برای برگزاری مراسم مذهبی آماده می‌شود. ( Saba Media ) همین ویژگی نشان می‌دهد که بازار تجریش هنوز برخلاف بسیاری از مراکز خرید جدید، بخشی از زندگی آیینی و اجتماعی محله را در خود حفظ کرده است.

بازار تجریش و زندگی روزمره مردم

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار این است که برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی که امروزه صرفاً به عنوان جاذبه گردشگری دیده می‌شوند، بازار تجریش هنوز یک فضای اقتصادی فعال است.

مردم محله برای خرید روزمره به بازار می‌آیند، کسبه در حجره‌های خود فعالیت می‌کنند، زائران وارد امامزاده صالح می‌شوند و گردشگران نیز در میان راسته‌ها و دالان‌ها قدم می‌زنند. به همین دلیل، بازار تجریش را می‌توان نمونه‌ای از میراث زنده شهری تهران دانست؛ مکانی که گذشته و زندگی معاصر هنوز در کنار یکدیگر حضور دارند.

بهترین زمان بازدید از بازار تجریش

بازار تجریش در بیشتر روزهای سال قابل بازدید است و به دلیل سرپوشیده بودن بخش اصلی بازار، گرما و سرمای هوا تأثیر کمتری بر تجربه بازدید دارد.

برای بازارگردی و عکاسی، ساعات صبح و پیش از شلوغی شدید معمولاً مناسب‌تر است. طبق اطلاعات منتشرشده، ساعت فعالیت معمول بازار حدود ۹ صبح تا ۸ شب اعلام شده، هرچند ساعت فعالیت همه حجره‌ها یکسان نیست و ممکن است در روزهای مختلف تغییر کند. برخی منابع نیز ساعت گسترده‌تری برای فعالیت بازار ذکر کرده‌اند. ( SafarTop Blog )

شب‌های نزدیک نوروز بازار حال‌وهوای بسیار متفاوتی پیدا می‌کند و شلوغ‌تر از روزهای معمول است. اگر هدف شما عکاسی و گردش آرام است، بهتر است این زمان را انتخاب نکنید.

چگونه به بازار تجریش برویم؟

دسترسی با مترو

راحت‌ترین روش رسیدن به بازار تجریش استفاده از خط یک متروی تهران و ایستگاه تجریش است. ایستگاه مترو در میدان تجریش قرار دارد و از آنجا فاصله کمی تا بازار وجود دارد. ( SafarTop Blog )

این روش به‌خصوص در روزهای شلوغ و تعطیلات توصیه می‌شود، زیرا پیدا کردن جای پارک در محدوده بازار دشوار است.

دسترسی با اتوبوس و تاکسی

میدان تجریش یکی از پایانه‌های مهم حمل‌ونقل عمومی شمال تهران است و اتوبوس‌ها و تاکسی‌های متعددی از نقاط مختلف شهر به این محدوده رفت‌وآمد دارند. ( وبسایت گردشگری بزن بریم سفر )

دسترسی با خودرو شخصی

با خودرو شخصی نیز می‌توان به محدوده تجریش رفت، اما برای بازدید از بازار توصیه نمی‌شود خودرو را تا نزدیک بازار ببرید. ترافیک منطقه و محدودیت فضای پارک باعث می‌شود استفاده از مترو یا تاکسی انتخاب منطقی‌تری باشد.

فاصله بازار تجریش تا مراکز مهم تهران

با توجه به اینکه بازار در شمال تهران قرار دارد، فاصله آن با برخی مراکز مهم حمل‌ونقل شهر نسبتاً زیاد است؛ اما دسترسی مترویی مناسب، این فاصله را برای گردشگر قابل مدیریت می‌کند.

 فاصله‌های شهری تقریبی‌اند و بسته به مسیر انتخابی و وضعیت ترافیک تغییر می‌کنند.

جاذبه‌های گردشگری نزدیک بازار تجریش

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های بازار تجریش برای گردشگران این است که در یکی از غنی‌ترین محدوده‌های گردشگری شمال تهران قرار گرفته است. بنابراین می‌توان بازدید از بازار را با چند جاذبه تاریخی و فرهنگی دیگر در یک برنامه نیم‌روزه یا یک‌روزه ترکیب کرد.

فاصله کاخ سعدآباد از امامزاده صالح حدود ۲ کیلومتر و فاصله باغ‌موزه هنر ایرانی حدود ۱.۵ کیلومتر گزارش شده است؛ بنابراین این دو جاذبه را می‌توان به‌راحتی در برنامه بازدید از تجریش قرار داد. ( Amenin )

بازار تجریش و کاخ سعدآباد؛ یک مسیر گردشگری کامل

یکی از بهترین ترکیب‌های گردشگری شمال تهران، شروع روز از بازار تجریش و ادامه مسیر به سمت کاخ سعدآباد است.

صبح می‌توان بازار را در زمان خلوت‌تر دید، از تکیه و امامزاده صالح بازدید کرد و سپس به سمت سعدآباد رفت. این مسیر علاوه بر جاذبه‌های تاریخی، فضای کوهپایه‌ای و باغ‌های قدیمی شمیران را نیز در خود دارد.

اگر زمان بیشتری داشته باشید، می‌توانید بعد از سعدآباد به سمت دربند یا موزه موسیقی ایران بروید و یک روز کامل را به شمال تاریخی تهران اختصاص دهید. مجموعه جاذبه‌های اطراف تجریش شامل سعدآباد، دربند، موزه موسیقی، باغ فردوس، موزه زمان، باغ‌موزه هنر ایرانی و نیاوران است. ( وبسایت گردشگری بزن بریم سفر )

پیشنهاد سفرهای ناز برای بازدید از بازار تجریش

اگر اولین بار است که به بازار تجریش می‌روید، پیشنهاد می‌کنیم صرفاً برای خرید به آنجا نروید. بازار تجریش را باید قدم زد. از سمت میدان تجریش وارد بازار شوید، در میان حجره‌های میوه و تره‌بار حرکت کنید، رنگ و بوی ادویه‌ها و ترشی‌ها را ببینید، به سمت تکیه بزرگ بروید و بعد خودتان را به محدوده امامزاده صالح برسانید. پس از بازار، یک مسیر پیاده یا کوتاه با خودرو به سمت سعدآباد انتخاب کنید. اگر زمان بیشتری داشتید، دربند یا موزه موسیقی را نیز به برنامه اضافه کنید. برای کسانی که به عکاسی علاقه دارند،  صبح زود، زمانی که نور طبیعی وارد گذرهای بازار می‌شود و بازار هنوز بیش از حد شلوغ نشده، یکی از بهترین زمان‌هاست.

بازار تجریش؛ جایی فراتر از خرید

بازار تجریش نمونه‌ای از آن دسته جاذبه‌هایی است که ارزش آن را نمی‌توان تنها با قدمت یک بنا یا تعداد مغازه‌ها سنجید.

اینجا ترکیبی از  بازار، زیارتگاه، تکیه، خوراک، فرهنگ محلی، معماری سنتی و زندگی روزمره شکل گرفته است. شاید به همین دلیل باشد که حتی کسی که قصد خرید ندارد، پس از قدم زدن در دالان‌های بازار و تماشای رنگ‌ها، صداها و آدم‌های آن، تجربه‌ای متفاوت از تهران با خود به خانه می‌برد.

تجریش در واقع یکی از معدود نقاط تهران است که هنوز می‌توان در آن ردپای شمیران قدیم را در میان شهر مدرن امروز دنبال کرد.

پرسش‌های متداول

بازار تجریش کجاست؟

بازار تجریش در منطقه یک تهران، محله تجریش و خیابان شهرداری، در مجاورت میدان تجریش و امامزاده صالح قرار دارد. ( SafarTop Blog )

بهترین راه رسیدن به بازار تجریش چیست؟

مترو بهترین گزینه است. در خط یک متروی تهران در ایستگاه تجریش پیاده شوید و با چند دقیقه پیاده‌روی به بازار برسید. ( SafarTop Blog )

بازار تجریش چه روزهایی باز است؟

بازار در طول هفته فعال است، اما ساعت فعالیت حجره‌ها یکسان نیست. ساعات رایج فعالیت حدود ۹ صبح تا ۸ شب گزارش شده و ممکن است در مناسبت‌ها تغییر کند. ( SafarTop Blog )

بازار تجریش چه چیزی برای خرید دارد؟

میوه و سبزی، خشکبار، آجیل، ادویه، زعفران، ترشی، شیرینی، پوشاک، پارچه، صنایع دستی، ظروف و کالاهای مذهبی از مهم‌ترین کالاهای بازار هستند. ( SAADATRENT )

مهم‌ترین جاذبه تاریخی داخل بازار چیست؟

تکیه بزرگ تجریش مهم‌ترین بنای تاریخی داخل بازار است و قدمت آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. این تکیه در سال ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( Carnaval )

نزدیک‌ترین جاذبه تاریخی به بازار تجریش کدام است؟

امامزاده صالح در مجاورت بازار قرار دارد و تکیه بزرگ تجریش نیز در ساختار بازار جای گرفته است. کاخ سعدآباد نیز حدود ۲ کیلومتر با امامزاده صالح فاصله دارد. ( Amenin )

منابع و مراجع

منابع فارسی

• پایگاه معرفی جاذبه‌های گردشگری ایران، بازار تاریخی تجریش. ( Visit Iran )
• منابع گردشگری و مطالعات محلی درباره بازار، تکیه بزرگ تجریش و تاریخچه محله. ( tehranbini.ir )
• اطلاعات مربوط به مسیرهای دسترسی و حمل‌ونقل عمومی بازار تجریش. ( SafarTop Blog )

منابع رسمی و پژوهشی

• مطالعات تاریخی درباره شکل‌گیری شمیران و بازار تجریش. ( the UWA Profiles and Research Repository )
• داده‌های نقشه‌ای و مختصات بازار تاریخی تجریش. ( Mapcarta )

منابع انگلیسی

• پژوهش دانشگاهی درباره شکل‌گیری محله تجریش، بازار و تکیه بزرگ. ( the UWA Profiles and Research Repository)
• داده‌های Wikidata درباره موقعیت و مشخصات بازار تجریش. ( Wikidata )

منابع روسی

برای این مقاله منبع روسی معتبر و مستقیمی که اطلاعات قابل اتکایی فراتر از منابع فارسی و انگلیسی ارائه کند، پیدا نشد و برای تکمیل صوری فهرست، منبع نامرتبط اضافه نشده است.

موقعیت روی نقشه

برای مختصات، نقطه خود بازار تاریخی تجریش در نظر گرفته شده، نه صرفاً مختصات محله تجریش یا میدان تجریش. منابع نقشه‌ای برای بازار تاریخی حدود 35.8056, 51.4298 را نشان می‌دهند و Wikidata نیز مختصات حدود 35°48′21″N, 51°25′46″E را ثبت کرده است. ( Mapcarta )