غار کرفتو دیواندره؛ معماری شگفت‌انگیز انسان در دل کوه

غار کرفتو کجاست؟

غار کرفتو یکی از مهم‌ترین آثار طبیعی، تاریخی و معماری صخره‌ای استان کردستان در شهرستان دیواندره است. این غار در ناحیه‌ای کوهستانی میان دیواندره، سقز و تکاب قرار گرفته و از نظر تقسیمات اداری در شهرستان دیواندره استان کردستان قرار دارد. فاصله آن تا دیواندره حدود ۶۷ تا ۷۰ کیلومتر و تا سقز حدود ۷۲ کیلومتر اعلام شده است. از سمت تکاب نیز غار حدود ۴۶ کیلومتر فاصله دارد. ( ResearchGate )

کرفتو فقط یک غار طبیعی نیست. بخش مهمی از جذابیت آن به دخالت انسان در ساختار طبیعی کوه بازمی‌گردد؛ انسان‌ها در دوره‌های مختلف بخشی از فضای طبیعی غار را تراشیده و آن را به مجموعه‌ای از اتاق‌ها، راهروها، دالان‌ها و فضاهای مسکونی تبدیل کرده‌اند. حاصل این فرایند، مجموعه‌ای کم‌نظیر از طبیعت و معماری صخره‌ای است که در چهار طبقه شکل گرفته است.

غار کرفتو؛ ترکیب طبیعت و معماری

کرفتو در اصل غاری آهکی و طبیعی است که در فرایندهای زمین‌شناسی شکل گرفته و بعدها انسان در قسمت‌هایی از آن دخل و تصرف کرده است. مطالعات زمین‌شناسی، غار را در محدوده سازندهای آهکی منطقه و در ارتفاعی حدود ۲۰۰۰ تا ۲۰۳۰ متر از سطح دریا قرار می‌دهند. پژوهش‌های علمی، محل غار را در حدود ۶۷ کیلومتری شمال‌غرب دیواندره معرفی کرده‌اند. ( ResearchGate )

ساختار امروزی غار نتیجه یک دوره ساخت‌وساز واحد نیست. ساکنان و استفاده‌کنندگان غار در دوره‌های مختلف، بخش‌هایی از دیواره‌ها را تراشیده‌اند، اتاق ساخته‌اند، مسیرهای ارتباطی ایجاد کرده‌اند و برای ورود نور و هوا، پنجره‌ها و روزنه‌هایی در دل صخره به وجود آورده‌اند.

به همین دلیل، وقتی وارد کرفتو می‌شوید با غاری معمولی که صرفاً دارای تالارها و استالاکتیت و استالاگمیت است مواجه نیستید؛ بلکه در قسمت‌های دست‌کند آن با چیزی شبیه یک ساختمان چندطبقه تراشیده‌شده در دل کوه روبه‌رو خواهید شد.

طول مسیرهای شناخته‌شده غار در منابع مختلف حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ متر گزارش شده و مجموعه دارای اتاق‌ها و راهروهایی در چهار سطح است. پژوهش‌های علمی نیز طول تقریبی ۸۰۰ متر و چهار سطح معماری را برای مجموعه ذکر کرده‌اند. ( ResearchGate )

غار کرفتو چگونه شکل گرفته است؟

کرفتو از نظر زمین‌شناسی یک غار طبیعی آهکی است و شکل‌گیری آن به فرایندهای زمین‌شناختی بسیار قدیمی بازمی‌گردد. در روایت‌های مربوط به تاریخ طبیعی منطقه، گفته می‌شود بخش‌هایی از این ارتفاعات در دوره مزوزوئیک زیر آب بوده و پس از تغییرات زمین‌شناختی، ارتفاعات منطقه از آب خارج شده‌اند.

البته باید میان سن زمین‌شناختی غار و سن معماری انسانی آن تفاوت قائل شد. قدمت سنگ و شکل‌گیری ساختار طبیعی غار به میلیون‌ها سال پیش بازمی‌گردد، اما اتاق‌ها، راهروها، پنجره‌ها و سایر بخش‌های دست‌کند مربوط به دوره‌های تاریخی و سکونت انسان در غار هستند.

همین تفاوت، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کرفتو است: طبیعت ابتدا فضای اصلی را ایجاد کرده و انسان در طول زمان آن را به یک محیط قابل سکونت و استفاده تبدیل کرده است.

معماری چهارطبقه غار کرفتو

مهم‌ترین ویژگی تاریخی کرفتو، معماری صخره‌ای چهارطبقه آن است. در بخش دست‌کند غار، اتاق‌ها و دالان‌ها در سطوح مختلف ایجاد شده‌اند و برخی از این فضاها از طریق راهروها و مسیرهای باریک به یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند.

معماران و سنگ‌تراشان با استفاده از ابزارهای دستی، دیواره‌های سنگی را تراشیده و فضاهایی نسبتاً منظم به وجود آورده‌اند. پنجره‌ها و روزنه‌های ایجادشده در بعضی اتاق‌ها نیز امکان ورود نور طبیعی و گردش هوا را فراهم می‌کرده است.

در بعضی قسمت‌ها، فضای اتاق‌ها به گونه‌ای طراحی شده که پنجره آن رو به بیرون از کوه باز می‌شود. همین ویژگی سبب شده برخی فضاهای داخلی، برخلاف تصور اولیه از یک غار تاریک، از نور طبیعی برخوردار باشند.

این معماری صخره‌ای در کنار موقعیت دفاعی و طبیعی غار، احتمال استفاده از آن به عنوان محل سکونت، پناهگاه و فضای آیینی را مطرح کرده است؛ هرچند درباره کاربری دقیق همه بخش‌های کرفتو نمی‌توان با قطعیت سخن گفت.

کتیبه یونانی غار کرفتو

یکی از مشهورترین ویژگی‌های کرفتو، کتیبه‌ای به زبان یونانی است که در سردر یکی از اتاق‌های طبقه سوم قرار دارد. وجود این کتیبه سبب شده در برخی منابع و نوشته‌های گردشگری، کرفتو با عنوان معبد هراکلس یا هرکول معرفی شود.

مضمون مشهور این کتیبه چنین ترجمه شده است:

«در اینجا هراکلس سکونت دارد؛ باشد که پلیدی در آن راه نیابد.»

وجود کتیبه یونانی نشان‌دهنده ارتباط فرهنگی منطقه با جهان هلنیستی و دوره‌هایی است که نفوذ فرهنگ و زبان یونانی در بخش‌هایی از ایران غربی وجود داشته است. با این حال، بهتر است عنوان «معبد هراکلس» را با احتیاط به کار برد؛ وجود کتیبه به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام مجموعه غار یک معبد اختصاصی هراکلس بوده است.

این کتیبه در واقع یکی از مهم‌ترین شواهد باستان‌شناختی برای مطالعه تاریخ استفاده از غار است و باعث شده کرفتو جایگاه ویژه‌ای در میان محوطه‌های تاریخی غرب ایران پیدا کند. ( روزنامه عصر مردم )

کرفتو؛ سکونتگاه انسان در دوره‌های مختلف

کرفتو را نباید متعلق به یک دوره تاریخی خاص دانست. شواهد موجود نشان می‌دهد این غار در دوره‌های مختلف مورد استفاده انسان قرار گرفته و در هر دوره بخش‌هایی از آن تغییر کرده است.

قرار گرفتن غار در ارتفاع زیاد، دسترسی دشوار و موقعیت طبیعی آن، از یک سو شرایط مناسبی برای دفاع و پناه گرفتن فراهم می‌کرده و از سوی دیگر امکان کنترل مسیرهای پیرامونی را به استفاده‌کنندگان می‌داده است.

اتاق‌های متعدد، دالان‌ها، پنجره‌ها و مسیرهای ارتباطی نشان می‌دهند که استفاده از کرفتو صرفاً به پناه گرفتن موقت محدود نبوده و دست‌کم در دوره‌هایی، انسان برای اقامت طولانی‌تر در آن برنامه‌ریزی کرده است.

نقش نور و تهویه در معماری کرفتو

یکی از نکات جالب در معماری کرفتو، توجه سازندگان به نور و جریان هوا است. برخی اتاق‌ها دارای پنجره‌هایی هستند که به سمت بیرون باز می‌شوند و نور طبیعی را وارد فضای داخلی می‌کنند.

در محیطی مانند غار که به طور طبیعی تاریک و کم‌هواست، ایجاد چنین روزنه‌هایی اهمیت زیادی داشته است. این ویژگی نشان می‌دهد سازندگان بخش‌های دست‌کند، فضای غار را نه فقط به عنوان یک پناهگاه موقت، بلکه به عنوان محیطی قابل استفاده و سکونت طراحی کرده‌اند. همین موضوع یکی از دلایلی است که کرفتو را از بسیاری از غارهای طبیعی ایران متمایز می‌کند.

نقوش و آثار داخل غار

در بخش‌هایی از کرفتو آثار و نقوشی بر دیواره‌ها دیده می‌شود که بر جذابیت باستان‌شناختی مجموعه افزوده‌اند. برخی از این نقوش، تصاویری از انسان و حیوانات را نشان می‌دهند و در مطالعات مختلف مورد توجه قرار گرفته‌اند.

البته در بازدید از چنین محوطه‌ای باید توجه داشت که نوشتن یادگاری، لمس یا تراشیدن دیواره‌ها و ایجاد نقوش جدید می‌تواند به آثار تاریخی و طبیعی غار آسیب جبران‌ناپذیر بزند. ارزش اصلی کرفتو در همین اصالت و ترکیب کم‌نظیر طبیعت و معماری انسانی است.

آب در غار کرفتو

وجود آب در ساختار غار نیز از ویژگی‌های قابل توجه آن است. منابع گردشگری محلی از وجود آب و چشمه در بخش‌هایی از محدوده غار سخن گفته‌اند و در برخی روایت‌های قدیمی حتی به استفاده از قایق‌های کوچک برای دسترسی به بخش‌های آبی اشاره شده است. با این حال، این موضوع را نباید به عنوان ویژگی عمومی مسیر بازدید امروزی تلقی کرد؛ شرایط دسترسی و وضعیت آب در بخش‌های مختلف غار می‌تواند تغییر کرده باشد. ( Tripyar )

وجود آب در چنین محیطی از نظر سکونت تاریخی نیز اهمیت زیادی داشته است؛ زیرا دسترسی به منابع آب یکی از عوامل مهم در انتخاب غارها و پناهگاه‌های طبیعی برای اقامت انسان در دوره‌های گذشته بوده است.

ارتفاع و شرایط اقلیمی غار کرفتو

دهانه غار در ارتفاع حدود ۲۰۰۰ تا ۲۰۳۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است. پژوهش‌های علمی ارتفاع دهانه را حدود ۲۰۳۰ متر گزارش کرده‌اند. ( ResearchGate )

ارتفاع زیاد منطقه باعث شده آب‌وهوای کرفتو با شهرهای اطراف تفاوت محسوسی داشته باشد. زمستان‌های منطقه سرد و برفی است و یخ‌زدگی مسیرهای دسترسی می‌تواند رفت‌وآمد را دشوار کند. در مقابل، بهار و تابستان معمولاً شرایط مناسب‌تری برای سفر به منطقه دارند.

یکی از ویژگی‌های جالب غار این است که دمای فضای داخلی آن در مقایسه با محیط بیرون متعادل‌تر است؛ بنابراین در روزهای گرم تابستان، فضای غار می‌تواند خنک و مطبوع باشد.

مسیر دسترسی به غار کرفتو

برای رسیدن به غار کرفتو چند مسیر وجود دارد و انتخاب مسیر به مبدأ سفر بستگی دارد.

مسیر دیواندره به غار کرفتو

اگر از دیواندره حرکت کنید، باید در مسیر جاده دیواندره ـ سقز حرکت کرده و سپس وارد مسیر منتهی به کرفتو و تکاب شوید. منابع مختلف فاصله غار از دیواندره را حدود ۶۷ تا ۷۲ کیلومتر اعلام کرده‌اند. ( ResearchGate )

مسیر سقز به غار کرفتو

از سمت سقز نیز مسیر دسترسی به کرفتو وجود دارد و فاصله مستقیم یا جاده‌ای در منابع مختلف متفاوت گزارش شده است. عدد رایج حدود ۷۲ کیلومتر است، هرچند بسته به نقطه شروع در شهر و مسیر انتخاب‌شده، فاصله واقعی جاده‌ای می‌تواند بیشتر باشد. ( Show Caves of the World )

مسیر تکاب به غار کرفتو

یکی از مسیرهای شناخته‌شده، مسیر تکاب ـ ایرانخواه ـ کرفتو است. غار در حدود ۴۶ کیلومتری جنوب‌غربی تکاب و در نزدیکی روستای یوزباش‌کندی قرار گرفته است. از روستای یوزباش‌کندی نیز حدود ۳ تا ۵ کیلومتر تا غار فاصله وجود دارد. ( Tripyar ) این مسیر برای کسانی که قصد دارند کرفتو را همراه با تخت سلیمان در برنامه سفر قرار دهند، می‌تواند گزینه جذابی باشد.

روستای یوزباش‌کندی و نزدیک‌ترین آبادی

نزدیک‌ترین آبادی‌های اطراف غار، روستاهای منطقه کرفتو و از جمله یوزباش‌کندی و میرسعید/میرسید هستند. منابع مختلف فاصله نزدیک‌ترین روستا را حدود ۳ کیلومتر اعلام کرده‌اند. ( کورده واری ) بنابراین کرفتو در محدوده‌ای کاملاً روستایی و کوهستانی قرار دارد و نباید مانند یک جاذبه داخل شهری انتظار دسترسی به امکانات گسترده گردشگری را داشت.

فاصله غار کرفتو تا شهرهای مهم

فاصله‌های دیواندره، سقز و تکاب در منابع مختلف به دلیل تفاوت در مبدأ اندازه‌گیری و مسیر جاده‌ای با اختلاف گزارش شده‌اند؛ بنابراین برای برنامه‌ریزی سفر بهتر است به جای یک عدد قطعی، بازه تقریبی را در نظر گرفت. ( Show Caves of the World )

فاصله غار کرفتو تا جاذبه‌های تاریخی و گردشگری اطراف

کرفتو را می‌توان در یک مسیر گردشگری گسترده‌تر در شمال کردستان و جنوب آذربایجان غربی قرار داد. مهم‌ترین جاذبه‌ای که می‌توان در کنار کرفتو به آن پرداخت، تپه باستانی زیویه است.

فاصله حدود ۳۰ کیلومتری زیویه از کرفتو در منابع گردشگری محلی ذکر شده و امکان ترکیب این دو محوطه تاریخی در یک برنامه سفر وجود دارد. ( Tripyar )

کرفتو و تپه زیویه؛ یک ترکیب جذاب تاریخی

اگر زمان کافی داشته باشید، ترکیب غار کرفتو و تپه باستانی زیویه یکی از جذاب‌ترین برنامه‌های گردشگری تاریخی این منطقه است. زیویه از محوطه‌های مهم باستانی کردستان است و آثار آن به دوره‌های پیش از هخامنشی و به‌ویژه فرهنگ مادی ارتباط داده شده‌اند.

فاصله حدود ۳۰ کیلومتری این دو محوطه باعث می‌شود بتوان آنها را در یک روز بازدید قرار داد؛ البته با توجه به زمان لازم برای بازدید کامل از کرفتو، بهتر است برنامه را فشرده نکنید.

فاصله غار کرفتو تا فرودگاه و مراکز حمل‌ونقل

برای گردشگرانی که از شهرهای دور به کردستان سفر می‌کنند، توجه به فاصله فرودگاه اهمیت زیادی دارد. فرودگاه سنندج یکی از گزینه‌های اصلی سفر هوایی به استان است و فاصله آن تا کرفتو در منابع گردشگری حدود ۱۶۰ تا ۱۷۰ کیلومتر گزارش شده است. ( دانوما )

برای سفر از تهران و شهرهای دور، می‌توان ابتدا به سنندج یا شهرهای پیرامونی رسید و سپس بخش زمینی سفر را با خودرو یا تور ادامه داد.

امکانات گردشگری غار کرفتو

کرفتو در یک منطقه کوهستانی قرار دارد و امکانات آن با یک مجموعه گردشگری شهری قابل مقایسه نیست. در گزارش‌های گردشگری، پارکینگ، سرویس بهداشتی، بوفه و پوشش شبکه تلفن همراه برای محدوده غار ذکر شده است. همچنین وجود فروشگاه کوچک در محوطه و نبود رستوران در برخی گزارش‌های قدیمی‌تر ذکر شده است. ( Tripyar )

به همین دلیل توصیه می‌شود اگر قصد بازدید دارید، آب آشامیدنی، خوراکی سبک، کفش مناسب و لباس متناسب با شرایط کوهستانی همراه داشته باشید.

هنگام بازدید از کرفتو به چه نکاتی توجه کنیم؟

بازدید از غار کرفتو برخلاف بازدید از یک بنای تاریخی هم‌سطح زمین، نیازمند بالا رفتن از مسیر پله‌ای و عبور از فضاهای نسبتاً پیچیده است. در برخی منابع تعداد زیادی پله برای رسیدن به ورودی ذکر شده و ارتفاع دهانه از دامنه کوه قابل توجه است. بنابراین افراد دارای مشکلات حرکتی باید پیش از سفر شرایط مسیر را در نظر بگیرند.

داخل غار نیز کف برخی مسیرها می‌تواند لغزنده یا ناهموار باشد. کفش مناسب پیاده‌روی ضروری است و برای خانواده‌هایی که با کودکان سفر می‌کنند، مراقبت در مسیرهای مرتفع و پله‌ها اهمیت زیادی دارد.

همچنین نباید روی دیواره‌ها چیزی نوشت یا به نقوش و کتیبه‌ها دست زد. هر یادگاری که گردشگری روی دیواره غار ایجاد کند، در واقع بخشی از تاریخ این اثر را برای همیشه تخریب می‌کند.

بهترین زمان سفر به غار کرفتو

اواخر بهار، تابستان و اوایل پاییز معمولاً بهترین زمان برای بازدید از کرفتو هستند. طبیعت اطراف غار در بهار سرسبز می‌شود و هوای منطقه در تابستان نسبت به بسیاری از نقاط گرم کشور مطبوع‌تر است.

زمستان‌های منطقه سرد و برفی است و ارتفاع حدود ۲۰۰۰ متری باعث می‌شود شرایط جاده و مسیرهای دسترسی دشوارتر شود. برخی منابع نیز به احتمال برف و یخ‌زدگی مسیر در زمستان اشاره کرده‌اند. ( Iran Hotel Online )

اگر هدف شما عکاسی از طبیعت اطراف و بازدید هم‌زمان از محوطه‌های تاریخی منطقه است، اواخر اردیبهشت تا اوایل مهر انتخاب مناسبی خواهد بود.

مدت زمان لازم برای بازدید

برای یک بازدید سریع از بخش‌های اصلی غار، حدود ۲ ساعت زمان در نظر بگیرید؛ اما اگر قصد دارید با دقت معماری صخره‌ای، کتیبه، اتاق‌ها، چشم‌انداز بیرونی و مسیرهای مختلف را ببینید، بهتر است ۳ تا ۴ ساعت برای کرفتو کنار بگذارید.

اگر کرفتو را با زیویه یا تخت سلیمان ترکیب می‌کنید، بهتر است برنامه را به صورت یک سفر یک‌روزه بسیار فشرده طراحی نکنید. فاصله‌های جاده‌ای، کوهستانی بودن منطقه و زمان بازدید از هر محوطه باعث می‌شود یک برنامه دو روزه یا بیشتر، کیفیت سفر بهتری داشته باشد.

پیشنهاد سفرهای ناز برای برنامه‌ریزی سفر

اگر از سنندج حرکت می‌کنید، کرفتو را می‌توان در یک برنامه چندروزه شمال استان قرار داد و در کنار آن از سقز و سایر جاذبه‌های منطقه دیدن کرد.

اگر از تکاب حرکت می‌کنید، ترکیب تخت سلیمان ← کرفتو ← زیویه ← سقز یکی از جذاب‌ترین مسیرهای تاریخی این منطقه است. این مسیر به‌خصوص برای علاقه‌مندان به تاریخ ایران باستان جذابیت زیادی دارد، زیرا در طول آن با مجموعه‌ای از آثار طبیعی و باستانی در مرزهای فرهنگی کردستان و آذربایجان غربی روبه‌رو می‌شوید.

از دیدگاه سفرهای ناز، کرفتو یکی از آن جاذبه‌هایی است که ارزش آن فقط در «دیدن یک غار» خلاصه نمی‌شود؛ اینجا مکانی است که  زمین‌شناسی، معماری صخره‌ای، تاریخ ایران، فرهنگ هلنیستی و زندگی انسان در کوهستان  در یک نقطه به هم رسیده‌اند.

اهمیت تاریخی غار کرفتو

کرفتو در سال ۱۳۱۸ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و بعدها به دلیل ارزش طبیعی، تاریخی و معماری خود مورد توجه پژوهشگران میراث فرهنگی قرار گرفت. همچنین مجموعه طبیعی ـ تاریخی کرفتو در فهرست میراث جهانی یونسکو در بخش فهرست موقت (Tentative List) قرار گرفته است؛ بنابراین نباید آن را با آثار ثبت‌شده در فهرست نهایی میراث جهانی اشتباه گرفت. ( Wikimedia Commons ) ارزش کرفتو دقیقاً در همین ترکیب چندلایه است: یک غار طبیعی که در طول زمان به وسیله انسان تغییر کرده و به مجموعه‌ای معماری تبدیل شده است.

پرسش‌های متداول

غار کرفتو در کدام استان قرار دارد؟

غار کرفتو در استان کردستان، شهرستان دیواندره قرار دارد و در منطقه‌ای میان دیواندره، سقز و تکاب واقع شده است.

غار کرفتو طبیعی است یا دست‌ساز؟

کرفتو در اصل یک غار طبیعی آهکی است، اما بخش مهمی از فضاهای داخلی آن توسط انسان تراشیده و معماری شده است. به همین دلیل کرفتو را باید مجموعه‌ای طبیعی ـ دست‌کند دانست. ( ResearchGate )

غار کرفتو چند طبقه دارد؟

بخش معماری‌شده غار در چهار طبقه شکل گرفته و شامل اتاق‌ها، راهروها و دالان‌های متعدد است. ( ResearchGate )

چرا غار کرفتو را معبد هراکلس می‌نامند؟

به دلیل وجود یک کتیبه یونانی در سردر یکی از اتاق‌های طبقه سوم، برخی پژوهشگران و منابع گردشگری این مجموعه را با هراکلس مرتبط دانسته‌اند. با این حال، عنوان «معبد هراکلس» نباید به معنای اثبات قطعی کاربری تمام غار به عنوان معبد تلقی شود.

غار کرفتو چقدر با دیواندره فاصله دارد؟

فاصله غار تا دیواندره حدود ۶۷ تا ۷۰ کیلومتر است؛ بسته به مسیر و نقطه مبدأ ممکن است این عدد کمی تغییر کند. ( ResearchGate )

فاصله غار کرفتو تا تکاب چقدر است؟

کرفتو حدود ۴۶ کیلومتر با تکاب فاصله دارد و یکی از مسیرهای دسترسی به غار از سمت تکاب است. ( سلطان سفر )

نزدیک‌ترین جاذبه تاریخی مهم به کرفتو کدام است؟

تپه باستانی زیویه یکی از نزدیک‌ترین و مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی قابل ترکیب با کرفتو است و فاصله آن در منابع گردشگری حدود ۳۰ کیلومتر ذکر شده است. ( Tripyar )

آیا کرفتو در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟

خیر؛  کرفتو در فهرست اصلی میراث جهانی یونسکو ثبت نشده، بلکه در فهرست موقت میراث جهانی ایران قرار دارد. ( Wikimedia Commons )

منابع و مراجع

منابع فارسی

• پایگاه‌های معرفی میراث و گردشگری استان کردستان و شهرستان دیواندره.
• اطلاعات گردشگری درباره مسیر دسترسی، امکانات و جاذبه‌های اطراف کرفتو. ( Tripyar )
• گزارش‌های جغرافیایی و گردشگری درباره موقعیت کرفتو و ارتباط آن با دیواندره، سقز و تکاب. ( کورده واری )

منابع علمی و پژوهشی

• پژوهش‌های زمین‌شناسی و دیرینه‌محیطی درباره غار کرفتو که مختصات 36°20′02″N, 46°52′30″E و ارتفاع حدود ۲۰۳۰ متر را گزارش کرده‌اند. ( ResearchGate )
• پژوهش‌های مربوط به رسوبات خفاش و ویژگی‌های زمین‌شناختی غار. ( ResearchGate )

منابع انگلیسی

• اطلاعات جغرافیایی و میراثی Karaftu Caves. ( Wikimedia Commons )
• Show Caves، اطلاعات موقعیت و ویژگی‌های غار. ( Show Caves of the World )

منابع روسی

برای این مقاله منبع روسی تخصصی و قابل اتکایی که اطلاعاتی فراتر از منابع فارسی و انگلیسی ارائه کند، شناسایی نشد؛ بنابراین از درج منابع روسی صرفاً برای تکمیل فهرست خودداری شده است.