نقش شهر باستانی استخر؛ پایتخت کهن پارس و خاستگاه ساسانیاناستخر

شهر باستانی استخر کجاست؟

شهر باستانی استخر یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی استان فارس است که در دره رود پلوار، در نزدیکی تخت جمشید و در محدوده شهرستان مرودشت قرار دارد. این شهر تاریخی در حدود ۵ کیلومتری شمال تخت جمشید قرار گرفته و موقعیت آن در مسیر ارتباطی تخت جمشید با پاسارگاد، نقش مهمی در رونق و اهمیت آن در دوره‌های مختلف تاریخی داشته است. مؤسسه مطالعات فرهنگ‌های باستانی دانشگاه شیکاگو نیز موقعیت استخر را در انتهای دره پلوار، جایی که دره به دشت مرودشت باز می‌شود، ثبت کرده است. ( Ancient Cultures Institute )

استخر را باید یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی سرزمین پارس دانست؛ شهری که پس از افول تخت جمشید اهمیت بیشتری پیدا کرد و در دوره ساسانی به یکی از مراکز اصلی سیاسی، مذهبی و فرهنگی منطقه تبدیل شد.

البته درباره قدمت بسیار کهن این محوطه باید با احتیاط سخن گفت. کاوش‌های باستان‌شناسی وجود شواهدی از استقرارهای بسیار قدیمی در محدوده استخر و پیرامون آن را نشان داده‌اند، اما نسبت دادن خود شهر تاریخی استخر به شش هزار سال پیش با وضعیت فعلی شواهد قطعی نیست. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، وجود شواهد باستان‌شناختی پیش از تاریخ در منطقه و شکل‌گیری شهر تاریخی استخر در دوره‌های بعدی است.

وضعیت ثبتی شهر باستانی استخر

شهر باستانی استخر از نخستین آثار تاریخی فارس است که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این محوطه در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ثبت ۱۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. منابع پژوهشی و گزارش‌های مرتبط با محوطه نیز ثبت استخر با شماره ۱۸ در سال ۱۳۱۰ را تأیید می‌کنند. ( امرداد )

جایگاه استخر در فهرست‌های میراثی

نکته مهم: شهر استخر خود یک اثر مستقل در فهرست میراث جهانی یونسکو نیست. «تخت جمشید» در سال ۱۹۷۹ میلادی در فهرست میراث جهانی ثبت شده است، اما پرونده یونسکو مربوط به مجموعه تخت جمشید است، نه شهر استخر. ( UNESCO World Heritage Centre )

نام استخر در منابع تاریخی

نام استخر در منابع و کتیبه‌های تاریخی دوره‌های مختلف دیده می‌شود. یکی از شواهد مهم، نوشته‌ای به زبان پهلوی در ایوان جنوبی کاخ تچر تخت جمشید است. نام استخر همچنین در کتیبه شاپور یکم ساسانی در نقش رستم نیز دیده می‌شود.

در منابع تاریخی دوره اسلامی نیز از استخر به عنوان یکی از شهرهای مهم فارس یاد شده است. این شهر در دوران ساسانی جایگاهی ویژه داشت و به‌ویژه ارتباط آن با خاندان ساسانی و آتشکده آناهیتا، اهمیت مذهبی آن را دوچندان کرده بود.

روایت‌های اسطوره‌ای نیز، مانند بسیاری از شهرهای کهن ایران، تاریخ استخر را به شخصیت‌هایی مانند کیومرث و تهمورث نسبت داده‌اند؛ با این حال این روایت‌ها را باید در چارچوب ادبیات اسطوره‌ای و سنت‌های تاریخی ایران بررسی کرد، نه به عنوان تاریخ مستند ساخت شهر.

استخر؛ شهری در کنار تخت جمشید

استخر در فاصله‌ای بسیار نزدیک از تخت جمشید قرار داشت و موقعیت آن در مسیر ارتباطی میان تخت جمشید و پاسارگاد به اهمیت اقتصادی و ارتباطی آن کمک می‌کرد.

پس از سقوط هخامنشیان و حمله اسکندر مقدونی، تخت جمشید اهمیت سیاسی پیشین خود را از دست داد و در دوره‌های بعدی، استخر به یکی از مراکز مهم منطقه تبدیل شد. شواهد تاریخی و باستان‌شناختی نشان می‌دهند که استخر در دوره‌های اشکانی و به‌خصوص ساسانی اهمیت فراوانی داشته است. ( Ancient Cultures Institute )

استخر در دوره ساسانی

اوج اهمیت تاریخی استخر را باید در دوره ساسانی جست‌وجو کرد. این شهر با خاندان ساسانی پیوندی بسیار نزدیک داشت و ساسان ، نیای دودمان ساسانی، با آتشکده آناهیتا در استخر ارتباط داشت.

در روایت‌های تاریخی، ساسان از بزرگان مذهبی استخر و نگهبان آتشکده آناهیتا معرفی شده و بابک ، پدر اردشیر بابکان، نیز از حاکمان منطقه بود. همین پیوند، استخر را به یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی و سیاسی سرزمین پارس تبدیل کرد.

استخر برای مدت کوتاهی در آغاز شکل‌گیری حکومت ساسانی نیز جایگاهی بسیار مهم داشت و سپس به عنوان مرکز منطقه پارس و یکی از مراکز مذهبی این شاهنشاهی به حیات خود ادامه داد. ( Wikipedia )

آتشکده آناهیتا؛ قلب مذهبی استخر

یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت استخر، وجود آتشکده آناهیتا در این شهر بود. این نیایشگاه در سنت‌های تاریخی مرتبط با استخر جایگاه ویژه‌ای داشت و ارتباط آن با خاندان ساسانی، اهمیت مذهبی و سیاسی شهر را افزایش داده بود.

به همین دلیل استخر را نمی‌توان تنها یک شهر باستانی دانست؛ این محوطه در دوره ساسانی یکی از مراکز مهم مذهبی و هویتی سرزمین پارس نیز محسوب می‌شد.

ساختار و استحکامات شهر استخر

شهر استخر در دوره شکوفایی خود شهری بزرگ و دارای ساختار دفاعی بوده است. پیرامون شهر دیوارهای دفاعی، برج‌های دیده‌بانی و خندق وجود داشته و رود پلوار نیز نقش مهمی در تأمین آب و شکل‌گیری محیط طبیعی شهر داشته است.

گستردگی محوطه تاریخی استخر در منابع مختلف متفاوت گزارش شده و نباید اعداد مربوط به محدوده شهر باستانی را با محدوده امروزی محوطه باستان‌شناسی یکسان دانست. در برخی منابع از گستره‌ای حدود ۶۰ هکتار برای محوطه باستانی شهر استخر یاد شده است. ( توریسم آنلاین )

رود پلوار و سامانه آب‌رسانی استخر

رود پلوار یکی از عناصر اصلی شکل‌گیری شهر استخر بود. این رود از دره پلوار عبور می‌کرد و پس از گذر از محدوده تخت جمشید و استخر به دشت مرودشت می‌رسید.

در محوطه استخر بقایای سازه‌های مرتبط با مدیریت آب نیز شناسایی شده است. از جمله می‌توان به بقایای پل‌ها و سدهای تاریخی اشاره کرد که احتمالاً در تأمین و کنترل آب شهر نقش داشته‌اند. بقایای پلی ساسانی در بیرون از حصار شهر نیز به ثبت ملی رسیده است. ( کویرها و بیابان‌های ایران )

تخت طاووس؛ یکی از نشانه‌های استخر

یکی از مشهورترین بخش‌های باقی‌مانده از شهر باستانی استخر، محوطه‌ای است که امروزه با نام تخت طاووس شناخته می‌شود. بسیاری از آنچه امروز از شهر استخر برای بازدیدکنندگان قابل مشاهده است، شامل بقایای پراکنده معماری، دیوارها و سازه‌هایی در همین محدوده می‌شود.

در پیرامون شهر همچنین مجموعه‌هایی از گوردخمه‌ها و استودان‌های دوره ساسانی وجود دارد که اهمیت مذهبی و تدفینی منطقه را نشان می‌دهند.

استخر و یورش اعراب

استخر در جریان فتوحات عربی در سده هفتم میلادی آسیب‌های سنگینی دید. این شهر در برابر نیروهای مهاجم مقاومت کرد و درگیری‌های متعددی در آن رخ داد. مؤسسه مطالعات فرهنگ‌های باستانی دانشگاه شیکاگو نیز به آسیب گسترده استخر و تسلیم آن در سال ۶۴۸ میلادی اشاره می‌کند. ( Ancient Cultures Institute )

با وجود این، استخر بلافاصله از میان نرفت و در دوره اسلامی نیز برای مدتی به حیات خود ادامه داد. با قدرت گرفتن شیراز، اهمیت سیاسی و اداری استخر کاهش یافت و سرانجام شهر به تدریج رو به افول گذاشت.

پایان شهر استخر

با شکل‌گیری و گسترش شیراز، استخر جایگاه خود را به عنوان مرکز اصلی فارس از دست داد. مؤسسه مطالعات فرهنگ‌های باستانی دانشگاه شیکاگو گزارش می‌کند که پس از بنیان‌گذاری شیراز در سال ۶۸۴ میلادی ، استخر سرانجام جایگاه پایتختی منطقه فارس را از دست داد. ( Ancient Cultures Institute )

در سده‌های بعدی، استخر به تدریج خالی از سکنه شد و ویرانه‌های آن باقی ماند. از این شهر که روزگاری یکی از مهم‌ترین مراکز پارس بود، امروزه بقایای پراکنده‌ای در دشت مرودشت برجای مانده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی شهر استخر

مطالعات علمی درباره استخر از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم جدی‌تر شد. پژوهشگرانی مانند ارنست هرتسفلد و پس از او اریک اشمیت در بررسی و کاوش این محوطه نقش مهمی داشتند.

هرتسفلد از نخستین باستان‌شناسانی بود که به مطالعه علمی استخر پرداخت و در ادامه، کاوش‌های مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو و پژوهش‌های بعدی اطلاعات بیشتری درباره ساختار شهر، دوره‌های استقرار و ارتباط آن با تاریخ ساسانیان فراهم کرد. ( Ancient Cultures Institute )

یافته‌های باستان‌شناختی استخر

کاوش‌های انجام‌شده در استخر و پیرامون آن، مجموعه‌ای از آثار مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی را آشکار کرده‌اند. سفالینه‌ها، بقایای معماری، قطعات سنگی، عناصر تزئینی، سازه‌های مرتبط با آب و آثار مربوط به دوره ساسانی از جمله یافته‌های این محوطه هستند.

تنوع آثار نشان می‌دهد که استخر در دوره‌های مختلف تنها یک مرکز سیاسی نبوده و در زمینه‌های اقتصادی، مذهبی، صنعتی و شهرنشینی نیز اهمیت داشته است.

استخر؛ خاستگاه دودمان ساسانی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تاریخی استخر، ارتباط مستقیم آن با خاستگاه دودمان ساسانی است. ساسان و بابک در سنت تاریخی ساسانی با این شهر و منطقه ارتباط داشتند و اردشیر بابکان نیز از همین حوزه برخاست.

به همین دلیل، مطالعه استخر برای شناخت چگونگی ظهور حکومت ساسانی اهمیت زیادی دارد. این شهر در واقع یکی از حلقه‌های مهم اتصال تاریخ هخامنشی پارس به تاریخ ساسانیان است.

شهر استخر و میراث جهانی تخت جمشید

اگرچه خود شهر استخر در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است ، اما در منطقه‌ای قرار دارد که از نظر میراث جهانی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.

تخت جمشید در سال ۱۹۷۹ میلادی با معیارهای (i)، (iii) و (vi) در فهرست میراث جهانی ثبت شد و پرونده آن محدوده مشخصی از مجموعه تخت جمشید را دربر می‌گیرد. ( UNESCO World Heritage Centre )

بنابراین هنگام سفر به تخت جمشید، بازدید از استخر و دیگر محوطه‌های تاریخی پیرامون آن، تصویری کامل‌تر از جغرافیای تاریخی دشت مرودشت و سرزمین پارس به دست می‌دهد.

جاذبه‌های نزدیک شهر استخر

فاصله‌ها تقریبی هستند و بسته به نقطه شروع، مسیر جاده‌ای و محدوده دقیق محوطه ممکن است تغییر کنند.

بهترین زمان بازدید از استخر

بهترین زمان برای بازدید از محوطه‌های تاریخی مرودشت، فصل بهار و پاییز است. در این فصل‌ها دمای هوا برای بازدید از محوطه‌های روباز مناسب‌تر است.

اگر قصد بازدید هم‌زمان از تخت جمشید، نقش رستم و استخر را دارید، بهتر است برنامه را از ساعات ابتدایی روز آغاز کنید؛ زیرا بخش قابل توجهی از مسیر بازدید در فضای باز قرار دارد و در تابستان گرمای منطقه می‌تواند آزاردهنده باشد.

توصیه سفرهای ناز

استخر را نباید صرفاً یک مجموعه ویرانه در کنار تخت جمشید دانست. اگر تخت جمشید تصویر باشکوهی از قدرت هخامنشیان است، استخر برای شناخت تداوم تاریخی سرزمین پارس و ظهور ساسانیان اهمیت ویژه‌ای دارد. پیشنهاد سفرهای ناز این است که بازدید از استخر، تخت جمشید، نقش رستم و نقش رجب را در یک برنامه تاریخی قرار دهید. فاصله کم این محوطه‌ها به شما اجازه می‌دهد در یک روز، بخش مهمی از تاریخ چند هزار ساله فارس را در یک محدوده جغرافیایی دنبال کنید. به‌ویژه برای علاقه‌مندان به تاریخ ساسانی، استخر یکی از مهم‌ترین توقفگاه‌های این مسیر است؛ زیرا ارتباط شهر با آتشکده آناهیتا، خاندان ساسانی و تحولات سیاسی پارس، آن را از بسیاری از محوطه‌های باستانی منطقه متمایز می‌کند.

پرسش‌های متداول

شهر استخر کجاست؟

شهر باستانی استخر در استان فارس، شهرستان مرودشت و در دره رود پلوار، حدود ۵ کیلومتری تخت جمشید قرار دارد. ( Ancient Cultures Institute )

آیا شهر استخر ۶۰۰۰ سال قدمت دارد؟

شواهد باستان‌شناختی از استقرارهای پیش از تاریخ در منطقه حکایت می‌کنند، اما نسبت دادن ۶۰۰۰ سال قدمت قطعی به خود شهر تاریخی استخر دقیق نیست. شهر استخر به عنوان یک مرکز شهری تاریخی در دوره‌های متأخرتر، به‌ویژه از دوره هخامنشی به بعد، شناخته می‌شود.

شهر استخر چه زمانی ثبت ملی شده است؟

شهر باستانی استخر در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ثبت ۱۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( امرداد )

آیا استخر در یونسکو ثبت شده است؟

خود شهر استخر ثبت جهانی یونسکو ندارد. تخت جمشید، که در نزدیکی استخر قرار دارد، در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی ثبت شده است. ( UNESCO World Heritage Centre )

چرا استخر اهمیت زیادی دارد؟

استخر یکی از مراکز مهم تاریخی سرزمین پارس و به‌خصوص دوره ساسانی بود و با آتشکده آناهیتا و خاستگاه خاندان ساسانی ارتباط داشت. این شهر همچنین پس از افول تخت جمشید به یکی از مراکز مهم منطقه تبدیل شد. ( Ancient Cultures Institute )

چه کسانی در استخر کاوش کرده‌اند؟

از پژوهشگران برجسته‌ای که در مطالعه این محوطه نقش داشته‌اند می‌توان به ارنست هرتسفلد و اریک اشمیت اشاره کرد. پژوهش‌های مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو نیز به شناخت بهتر شهر کمک کرده است. ( Ancient Cultures Institute )

منابع و مراجع

منابع فارسی

• دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، مقاله «استخر در گذرگاه تاریخ». ( Roshd Magazine )
• منابع پژوهشی منتشرشده درباره شهر استخر و محوطه تاریخی مرودشت. ( توریسم آنلاین )

منابع رسمی و بین‌المللی

• مرکز میراث جهانی یونسکو – تخت جمشید ؛ اطلاعات مربوط به ثبت جهانی، محدوده و ارزش جهانی تخت جمشید. ( UNESCO World Heritage Centre )
•  Institute for the Study of Ancient Cultures, University of Chicago ؛ اطلاعات باستان‌شناختی و تاریخی استخر. ( Ancient Cultures Institute )

منابع انگلیسی

• Institute for the Study of Ancient Cultures, University of Chicago، پرونده تصویری و پژوهشی Istakhr. ( Ancient Cultures Institute )
• UNESCO World Heritage Centre، Persepolis. ( UNESCO World Heritage Centre )

موقعیت روی نقشه

نام مکان: شهر باستانی استخر
استان: فارس
شهرستان: مرودشت
محدوده: دره رود پلوار، شمال تخت جمشید
نزدیک‌ترین جاذبه شاخص: تخت جمشید
ثبت ملی: بله
شماره ثبت ملی: ۱۸
تاریخ ثبت ملی: ۲۴ شهریور ۱۳۱۰
ثبت جهانی یونسکو: خیر
مختصات تقریبی محوطه: 29.99°N, 52.89°E

← موقعیت شهر باستانی استخر روی نقشه:
مشاهده موقعیت شهر باستانی استخر روی نقشه