شهرهای باستانی
در بخش شرقی تاجیکستان و در قلب رشته‌کوه پامیر، منطقه‌ای وجود دارد که به دلیل ارتفاع زیاد، طبیعت خشن و فاصله از مراکز شهری، یکی از بکرترین نقاط آسیای مرکزی محسوب می‌شود. در میان این کوهستان‌ها، بقایای شهری باستانی قرار دارد که امروزه با نام بازاردره شناخته می‌شود. بازاردره در دره آک‌جیلگا و در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه علی‌چور، در ارتفاع تقریبی ۴۰۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است.
در جنوب تاجیکستان، در سرزمینی که رودخانه‌های پنج و وخش مسیر خود را به سوی آمودریا ادامه می‌دهند، بقایای یکی از مهمترین مراکز تمدنی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ قلعه هُلبُک، پایتخت تاریخی منطقه ختلان که روزگاری یکی از مراکز مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این سرزمین بوده است. امروز بسیاری از گردشگران هنگام سفر به تاجیکستان بیشتر به شهرهایی مانند دوشنبه، پنجکنت، خجند یا کوهستان‌های فان توجه می‌کنند، اما در جنوب کشور مقصدی تاریخی وجود دارد که روایت متفاوتی از شکوه گذشته این منطقه ارائه می‌دهد.
در شرق قزاقستان، در منطقه‌ای که زمانی یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی میان چین، آسیای مرکزی و جهان اسلام بود، بقایای شهری قرار دارد که روزگاری یکی از مراکز بزرگ تجارت و فرهنگ در جاده ابریشم به شمار می‌رفت. کایالیک (Kayalyk) یکی از مهمترین شهرهای باستانی قزاقستان است؛ شهری که در دوران شکوفایی خود محل رفت‌وآمد بازرگانان، اندیشمندان و اقوام مختلف بود و نقش مهمی در ارتباط تمدن‌های شرق و غرب ایفا می‌کرد.
در میان دشت‌های وسیع جنوب قزاقستان، شهری تاریخی قرار دارد که زمانی یکی از مهمترین مراکز تجاری، نظامی و فرهنگی آسیای مرکزی بود؛ شهری که دیوارهای بلند آن هنوز پس از قرن‌ها در برابر باد و زمان ایستاده‌اند. ساوران (Sauran) یکی از مهمترین شهرهای باستانی مسیر جاده ابریشم در قزاقستان است؛ شهری محصور با برج‌های دفاعی، خیابان‌های منظم، سیستم‌های پیشرفته آب‌رسانی و معماری شهری که نشان‌دهنده شکوه تمدن‌های آسیای مرکزی در قرون گذشته است.
در نزدیکی شهر شیمکنت در جنوب قزاقستان، شهری کوچک اما با تاریخی بسیار بزرگ قرار دارد؛ سیرام (Sairam). این شهر امروزی شاید در نگاه اول مانند بسیاری از شهرهای معمولی آسیای مرکزی به نظر برسد، اما در زیر لایه‌های زندگی روزمره آن، داستان شهری نهفته است که بیش از هزار سال یکی از مهمترین مراکز تمدنی، تجاری و فرهنگی منطقه بوده است. سیرام در گذشته با نام ایسپیدجاب (Ispidjab / Isfijab) شناخته می‌شد و یکی از شهرهای مهم در مسیر جاده ابریشم بود.
در جنوب قزاقستان، در منطقه‌ای که قرن‌ها مسیر عبور کاروان‌های تجاری میان شرق و غرب بوده است، شهری قرار دارد که یکی از قدیمی‌ترین مراکز تمدنی آسیای مرکزی به شمار می‌رود؛ تاراز (Taraz). این شهر بیش از دو هزار سال تاریخ دارد و در طول قرن‌ها شاهد حضور تمدن‌ها، حکومت‌ها و فرهنگ‌های مختلف بوده است. تاراز زمانی یکی از مهمترین ایستگاه‌های جاده ابریشم بود؛ شهری که در آن تاجران چینی، ایرانی، عرب، ترک و سغدی در کنار یکدیگر رفت‌وآمد می‌کردند و کالا، دانش، هنر و اندیشه میان سرزمین‌ها منتقل می‌شد.
جاده ابریشم در قزاقستان یکی از مهمترین بخش‌های شبکه تاریخی ارتباطی میان شرق و غرب جهان بود. شهرهایی مانند اوترار، ترکستان، تاراز، ساوران و سیرام طی قرن‌ها به مراکز تجارت، فرهنگ، علم و مذهب تبدیل شدند و نقش مهمی در تبادل کالا و اندیشه میان چین، آسیای مرکزی، ایران و اروپا ایفا کردند. امروزه بسیاری از این شهرها به‌صورت محوطه‌های باستانی یا شهرهای تاریخی حفظ شده‌اند و برخی از آن‌ها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.
در قلب دشت‌های پهناور جنوب قزاقستان، جایی که روزگاری کاروان‌های جاده ابریشم از میان آن عبور می‌کردند، بقایای شهری قرار دارد که زمانی یکی از مهمترین مراکز تجاری، فرهنگی و علمی آسیای مرکزی بود؛ شهر باستانی اوترار. این شهر که در منابع تاریخی با نام‌های فاراب، اترار، اوترار و طرار نیز شناخته می‌شود، قرن‌ها محل تلاقی تمدن‌های ایرانی، ترک، عرب، مغول و چینی بود و نقشی تعیین‌کننده در تاریخ منطقه ایفا کرد.
دشت سلماس، واقع در شمال غربی ایران و در کرانه‌های دریاچه ارومیه، یکی از مناطق مستعد برای کشاورزی اولیه و توسعه اولین جوامع بشری در هزاره هفتم قبل از میلاد بوده است. این دشت، به عنوان شاهراهی ارتباطی بین شرق آناتولی، قفقاز جنوبی، فلات مرکزی و جنوب دریاچه ارومیه، نقشی کلیدی در تبادلات فرهنگی و اقتصادی منطقه ایفا می‌کرده است.
کاخ آپادانای شوش، مشهور به قصر زمستانی، یکی از باشکوه‌ترین بناهای شوش و از مهمترین بناهای تاریخی ایران است. این کاخ که در دوران هخامنشیان بنا شده، نمادی از قدرت و عظمت این سلسله پرآوازه است. کاخ آپادانای شوش، مشهور به قصر زمستانی، یکی از باشکوه‌ترین بناهای شوش و از مهمترین بناهای تاریخی ایران است. این کاخ که در دوران هخامنشیان بنا شده، نمادی از قدرت و عظمت این سلسله پرآوازه است.
کاخ آپادانا، مشهور به کاخ بار داریوش و خشایارشا، یکی از باشکوه‌ترین بناهای تخت جمشید و از مهمترین بناهای تاریخی ایران است. این کاخ که در دوران هخامنشیان بنا شده، نمادی از قدرت و عظمت این سلسله پرآوازه است.
مجموعه دستکندشهر زیرزمینی سامن در استان همدان، یکی از شگفت‌انگیزترین و بزرگترین دستکندهای ایران است که در عمق 6 تا 8 متری زمین واقع شده است. این مجموعه شامل بیش از 50 اتاق، سالن، راهرو و دالان است که به طور پیچیده‌ای به هم مرتبط شده‌اند.
قلعه بسطام، دژی باشکوه و تاریخی در نزدیکی روستای بسطام در استان آذربایجان غربی است. این قلعه که قدمت آن به دوران اورارتوها (حدود 800 سال پیش از میلاد) باز می‌گردد، در طول تاریخ خود شاهد وقایع و رخدادهای بسیاری بوده و امروزه به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان غربی شناخته می‌شود.
دهانه غلامان، نام بقایای شهر باستانی زرنج یا زرنگ، پایتخت سیستان در دوران هخامنشیان است که در نزدیکی شهر زابل امروزی واقع شده است. این شهر که قدمت آن به بیش از 2500 سال پیش می‌رسد، در طول تاریخ خود شاهد وقایع و رخدادهای بسیاری بوده و امروزه به عنوان یکی از مهمترین محوطه‌های باستانی ایران شناخته می‌شود.
محوطه باستانی سرزم در نزدیکی پنجکنت تاجیکستان، یکی از مهمترین محوطه‌های پیشاتاریخی آسیای مرکزی و نخستین اثر تاجیکستان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بقایای سرزم از شکل‌گیری یکی از مراکز اولیه شبه‌شهری منطقه، توسعه کشاورزی و دامداری، فلزکاری و صنایع دستی و ارتباطات دوربرد میان آسیای مرکزی، فلات ایران و دره سند حکایت می‌کنند. یونسکو قدمت استقرار در این محوطه را از هزاره چهارم پیش از میلاد تا پایان هزاره سوم پیش از میلاد می‌داند.
پنجکنت باستانی محوطه یک شهر سغدی در نزدیکی پنجکنت امروزی در استان سغد تاجیکستان است که بخش اصلی شکوفایی آن به سده‌های پنجم تا هشتم میلادی بازمی‌گردد. کاوش‌های باستان‌شناسی این محوطه، خانه‌های چنداتاقی و چندطبقه، دو معبد مهم، ارگ، خیابان‌ها، کارگاه‌ها، دیوارنگاره‌ها و آثار چوبی را آشکار کرده است. شهر باستانی پنجکنت امروز یکی از اجزای ثبت‌شده پرونده فرامرزی «راه‌های ابریشم: دالان زرافشان–قره‌قوم» در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
به پارسی باستان «هگَمَتانَه»، به پهلوی «هَمَتان»، به فارسی نو «همدان» و به یونانی باستان «اِکباتانا» نامیده شده است. تاریخ این ابرشهر باستانی ایران به پیش از 3 هزار سال پیش باز می‌گردد. هگمتانه نخستین پایتختِ نخستین پادشاهی آریایی در سال 708 پیش از میلاد، شاهنشاهی مادها به پادشاهی دیاکو و نیز پایتخت تابستانی شاهنشاهی هخامنشی است. نام هگمتانه در دیوارنوشته داریوش بزرگ و نیز سنگنوشته هِرکول در بیستون حجاری شده است.
تپه میل یا آتشکده بهرام در جنوب‌شرقی شهر ری و در محدوده روستاهای تاریخی پیرامون قلعه‌نو و چال‌طرخان، در شهرستان ری استان تهران قرار دارد. این محوطه بر فراز تپه‌ای پهناور در میان دشت تاریخی ری واقع شده و از آنجا که بقایای دو بخش مرتفع بنا از فاصله دور مانند دو میل دیده می‌شود، نام «تپه میل» برای آن رواج پیدا کرده است.
از یک سو سنگ خارای البرز کوه، از یک سو خاکِ کشتخیزِ ری به هم آمده اند، تا در این میان چشم های سیرابگرِ جان، از دل مهربان زمین و پهنه ی فراخ زمان بجوشد.
۱۴۲ کیلومتر که از ایلام به سمت پل‌دختر بروید به دره‌شهر می‌رسید، این شهر از لحاظ جمعیتی چهارمین شهر از شهرهای استان ایلام است. در فاصله ۶ کیلومتری شرق دره‌شهر در دامنه‌های ارتفاعات کبیرکوه در میان دشتی هموار در روستای «شیخ مکان» قلعه‌ای واقع شده است به نام «قلعه پوراشرف» یا «قلعه مکان». بعضی منابع، قدمت اولیه آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند اما تاریخی که در کتیبه این بنا ذکر شده، سال ۱۳۳۵ را نشان می‌دهد.
سقز، شمالی‌ترین شهر استان کردستان است و در حدود ۱۸۷ کیلومتری سنندج، مرکز استان، قرار دارد. این منطقه از گذشته‌های دور یکی از نواحی مهم شمال غرب ایران بوده و آثار باستانی متعددی در اطراف آن به چشم می‌خورد. در میان این آثار، تپه زیویه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ محوطه‌ای باستانی که بقایای یک دژ حکومتی مهم را در خود جای داده و نام آن با یکی از مشهورترین گنجینه‌های باستان‌شناسی ایران گره خورده است.
هنگام ورود به سیلک، تپه‌ای بلند پیش چشمتان ظاهر می‌شود. این تپه در ابتدا آنچه در دل دارد را برای بازدیدکنندگان آشکار نمیکند. کافی است از تپه بالا بروید تا تکه سفالهایی که در گوشه و کنار افتاده است را از نزدیک ببینید. این‌ها تنها گوشه‌ای از تمدن سیلک را برای شما به نمایش می‌گذارند. کمی جلوتر آثار حفاری باستان‌شناسان را به صورت حفرههایی عمیق خواهید دید.
گنبد هارونیه در شهر توس، به فاصله 25 کیلومتری شمال‌غربی مشهد و 600 متری آرامگاه فردوسی قرار گرفته است که آن را کهن‌ترین بنای بر جای مانده در شهر توس میدانند. جایی شبیه به مقبره یا خانقاه که یادگاری است از قرن هشتم هجری قمری. هارونیه را به «امام محمد غزالی» نسبت می‌دهند چرا که در کنار این بنا، سنگ سیاهی به عنوان یادبود امام محمد غزالی از عرفای سده پنجم و ششم هجری به چشم می‌خورد.
موزه هفت تپه یکی از موزه‌های تخصصی باستان‌شناسی ایران است که در کنار محوطه باستانی هفت تپه در شهرستان شوش قرار دارد. اهمیت این موزه از آنجا ناشی می‌شود که بخش مهمی از آثار حاصل از کاوش‌های علمی این محوطه ایلامی در همان منطقه نگهداری و معرفی می‌شود و بازدیدکننده می‌تواند آثار را در فاصله‌ای کوتاه از محل کشف آن‌ها ببیند.
با انتخاب آذربایجان به عنوان پایتخت حکومت ایلخانی در دوره آباقا و پس از آن در دوره غازان‌خان، ساخت بناهای تازه برای گسترش و تقویت پایتخت جدید امپراتوری ضروری شد. در این میان، منطقه «شام» در غرب تبریز مورد توجه غازان‌خان قرار گرفت و به تدریج شهری بزرگ با نام غازانیه در این محدوده شکل گرفت؛ شهری که در دوره ایلخانی به یکی از مراکز مهم اداری، تجاری، علمی و فرهنگی ایران تبدیل شد.
تپه های باستانی با تپه های معمولی تفاوت بسیار دارند. لایه‌های مختلف باستانی در درازنای تاریخ بر روی یکدیگر ساخته شده و در طول سالیان بعد جایشان را به تمدن بعدی می‌دهند. تپه حسنلو نیز یکی از تپههای باستانی ایران است که آثار منحصربهفرد تاریخی مانند جام زرین حسنلو را در دل خود جای داده است. حسنلو بقایای باستانی تمدنی کهن، بر روی تپه‌ای با قطر متوسط 265 متر است که در ارتفاع ۲۰ متری قرار دارد.
گوهر تپه یکی از مهمترین محوطه‌های باستان‌شناختی پیش از تاریخ شمال ایران است که در استان مازندران، شهرستان بهشهر و در نزدیکی شهر رستمکلا قرار دارد. این محوطه در حدود ۲ کیلومتری شمال‌غربی رستمکلا و در مسیر جاده ساری به بهشهر واقع شده و در دشتی قرار گرفته که از جنوب به دامنه‌های جنگلی البرز و از شمال به دشت ساحلی دریای کاسپین نزدیک می‌شود. موقعیت جغرافیایی گوهر تپه یکی از دلایل اهمیت آن در شکل‌گیری و مطالعه استقرارهای پیش از تاریخ شرق مازندران است.
شهر باستانی «استخر» که با پژوهش های انجام شده قدمت شش هزار ساله اش آشکار شده است، در 5 کیلومتری «تخت جمشید» و 65 کیلومتری «پاسارگاد»، درون دره «پلوار» در پیرامون شهرستان «مرودشت» استان «فارس» قرار دارد.
شهر باستانی سیمره در جنوب رودخانه سیمره و در دامنه‌های شمالی کبیرکوه، در محدوده شهرستان دره‌شهر استان ایلام قرار دارد. این محوطه تاریخی در بخش غربی و جنوب‌غربی شهر امروزی دره‌شهر گسترده شده و از مهمترین محوطه‌های باستانی استان ایلام به شمار می‌رود.
شهر زیرزمینی نوش‌آباد که با نام «اویی» یا «اوئی» شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های دست‌کند ایران است که در زیر بافت تاریخی شهر نوش‌آباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد. این مجموعه در زیر سطح زمین ساخته شده و بخش‌هایی از آن در محدوده مجموعه تاریخی آب‌انبار چاله‌سی قرار گرفته است.
شهر باستانی شوش از مهم ترین و باشکوه ترین سکونتگاه های شناخته شده در جهان با قدمتی حدود 4000 سال پیش از میلاد (بنا به نظریاتی 7000 سال پیش از میلاد) است. این محوطه ی تاریخی، به عنوان کهن ترین شهر جهان، روزگاری مرکز برخورد دو تمدن «میان رودان» و «عیلام» بوده است. زندگی شهرنشینی همچنان در این منطقه ادامه دارد. دراین شهر باستانی علاوه بر عیلامی ها (به معنای سرزمین خدایان)، اقوامی نظیر آشوری ها، هخامنشیان، سلوکیان، پارتیان، بابلی ها و ساسانیان حکمرانی داشته اند.
چغازنبیل یکی از مهمترین آثار باستانی ایران و یکی از ارزشمندترین یادگارهای تمدن ایلام است که در استان خوزستان، در نزدیکی شهر شوش و در محدوده میان شوش و شوشتر قرار دارد. این محوطه باستانی بقایای شهر مقدس دوراونتاش یا Dūr Untaš را در خود جای داده است.
روستای تاریخی چورس به عنوان یکی از روستاهای هدف گردشگری استان آذربایجان غربی در فاصله 8 کیلومتری جنوب شهر قره ضیاءالدین مرکز شهرستان چایپاره و در دامنه شمالی سلسله کوههای موسوم به سفر داغی واقع شده است( تصویر 4 ). جمعیت روستای چورس بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395 تعداد 2081 نفر است.