مسجد دومناره سقز؛ یادگار معماری افشاریه در قلب بافت تاریخی شهر

تاریخ دقیق ساخت مسجد به طور قطعی مشخص نیست، اما روایت محلی آن را به زمان شیخ حسن مولان‌آباد و دوره نادرشاه افشار نسبت می‌دهد و بررسی ویژگی‌های معماری و کاشی‌کاری بنا، ساخت آن را در اواخر دوره افشاریه و اوایل زندیه محتمل می‌داند. مسجد در فهرست آثار ملی ایران با شماره ۲۶۰۰ ثبت شده و همچنان در بافت قدیمی سقز به عنوان یک بنای مذهبی و تاریخی اهمیت دارد.

مسجد دومناره سقز کجاست؟

مسجد دومناره در بخش تاریخی شهر سقز و در محله میان‌قلعه قرار گرفته است؛ محدوده‌ای که از قدیمی‌ترین بخش‌های شهر محسوب می‌شود. بنا در خیابان امام خمینی و پشت حسینیه سقز قرار دارد و از چهار طرف با گذرها و فضاهای شهری ارتباط دارد. همین قرارگیری در دل بافت قدیم باعث شده بازدید از مسجد را بتوان با دیدن دیگر آثار تاریخی مرکز سقز، به‌خصوص بازار قدیمی و حمام حاج صالح، ترکیب کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم موقعیت مسجد، قرارگیری آن در مجاورت تپه تاریخی نارین‌قلعه و بخش‌های قدیمی شهر است. بنابراین مسجد دومناره تنها یک بنای مذهبی منفرد نیست، بلکه بخشی از سیمای تاریخی سقز به شمار می‌رود. منابع گردشگری نیز مسجد را در بافت قدیمی شهر و خیابان امام خمینی معرفی کرده‌اند. 

تاریخچه مسجد دومناره سقز

تاریخ دقیق احداث مسجد دومناره مشخص نیست و میان روایت‌های محلی و تاریخ‌گذاری معماری آن تفاوت‌هایی وجود دارد. بر اساس روایت مشهور مردم منطقه، شیخ حسن مولان‌آباد، عارف و دانشمند شناخته‌شده دوره افشاریه، هنگام عبور نادرشاه افشار از سقز درخواست ساخت مسجدی برای مردم شهر را مطرح کرد و ساخت مسجد به دستور نادرشاه انجام شد. به همین دلیل هنوز برخی از مردم سقز این بنا را با نام مسجد شیخ حسن مولان‌آباد نیز می‌شناسند.

از سوی دیگر، بررسی کاشی‌کاری و ویژگی‌های معماری بنا، تاریخ ساخت را بیشتر به اواخر دوره افشاریه و آغاز دوره زندیه نزدیک می‌کند. به همین دلیل بهتر است روایت مربوط به نادرشاه را به عنوان یک روایت تاریخی و محلی در نظر گرفت و تاریخ‌گذاری بنا را با احتیاط «اواخر افشاریه و اوایل زندیه» دانست. این تفکیک میان روایت شفاهی و شواهد معماری برای شناخت دقیق‌تر پیشینه مسجد اهمیت دارد.

معماری مسجد دومناره سقز

مسجد دومناره پلان تقریباً مربع دارد و در ساخت آن از مصالح بومی و سنتی منطقه مانند خشت خام، ملات گل، سنگ لاشه، آجر و چوب استفاده شده است. قرارگیری بنا روی سکویی سنگی نیز به شیب زمین ارتباط دارد و نشان می‌دهد معماران برای ایجاد سطحی مناسب و پایدار، پیش از احداث مسجد عملیات ترازسازی انجام داده‌اند.

ایوان ستون‌دار مسجد یکی از زیباترین بخش‌های آن است. ستون‌های مدور چوبی وزن سقف ایوان را تحمل می‌کنند و چوب‌های یکپارچه در ساخت سقف، حصار و بخش‌هایی از سازه به کار رفته‌اند. این ایوان در فصل گرم سال به عنوان مصلی تابستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد و فرم آن با معماری مساجد سنتی منطقه کردستان هماهنگی زیادی دارد.

در ورودی مسجد در ضلع غربی قرار دارد و سردر آجری آن با کاشی‌های زرد، سبز و سیاه تزئین شده است. عبارت «علی مدد» نیز در سردر دیده می‌شود. در داخل شبستان، چهار ستون چوبی اصلی قرار دارد و طاقچه‌های مستطیلی شکل در دیوارها، بخشی از نیازهای کاربردی فضای عبادت و نگهداری وسایل را تأمین می‌کرده‌اند. 

چرا مسجد دومناره نامیده می‌شود؟

مهم‌ترین ویژگی ظاهری بنا که نام مسجد را نیز شکل داده، وجود دو مناره در دو سوی مسجد است. مناره‌های شرقی و غربی روی پایه‌های سنگی ساخته شده‌اند و بدنه آنها آجری است و در بخش‌هایی با کاشی‌کاری‌های رنگی تزئین شده‌اند. همین ترکیب آجر و کاشی باعث شده مناره‌ها با وجود سادگی کلی، در سیمای بافت قدیمی سقز کاملاً شاخص باشند.

مناره‌ها در گذشته کارکرد مذهبی مشخصی داشتند و مؤذن برای رساندن صدای اذان به محله به بالای آنها می‌رفت. امروزه این کارکرد سنتی از بین رفته است، اما مناره‌ها همچنان یکی از مهم‌ترین عناصر هویتی مسجد محسوب می‌شوند. اطلاعات میراثی موجود نیز تعداد مناره‌های بنا را دو عدد و معماری آن را مرتبط با سنت‌های معماری دوره افشاریه و زندیه معرفی می‌کند. 

حوضخانه مسجد دومناره

در بخش جنوبی مسجد، حوضخانه‌ای با پلان مربع قرار دارد که گنبدی بر فراز آن ساخته شده است. روزنه‌های موجود در گنبد، نور را به داخل حوضخانه هدایت می‌کردند و در گذشته انعکاس نور روی آب حوض نیز به روشن‌تر شدن فضا کمک می‌کرد. پیرامون حوض، سکوهایی برای استفاده نمازگزاران قرار داشته و این بخش بخشی از نظام سنتی وضو و آماده شدن برای عبادت بوده است.

برخی منابع محلی احتمال داده‌اند که حوضخانه نسبت به ساختمان فعلی مسجد قدمت بیشتری داشته باشد و شالوده آن به دوره صفویه بازگردد. در گذشته آب حوضخانه از کاریز تأمین می‌شد، اما خشکسالی‌های پی‌درپی موجب از بین رفتن این سامانه سنتی شده است. همین موضوع، حوضخانه را به یکی از عناصر مهم برای شناخت رابطه میان معماری مذهبی، آب و اقلیم در شهرهای تاریخی کردستان تبدیل می‌کند.

شبستان و محراب مسجد

شبستان مسجد در ضلع شرقی قرار دارد و فضای اصلی عبادت و برگزاری نماز جماعت است. چهار ستون چوبی، سقف شبستان را نگه می‌دارند و هماهنگی آنها با ستون‌های ایوان، یکپارچگی معماری بنا را بیشتر کرده است. تاقچه‌های مستطیل‌شکل نیز در دیوارهای شبستان قرار گرفته‌اند که احتمالاً برای نگهداری کتاب‌ها و وسایل مورد نیاز نمازگزاران استفاده می‌شده‌اند.

محراب در ضلع جنوبی مسجد قرار دارد و یکی از عناصر قدیمی بنا به شمار می‌رود. در بخش بالای محراب عبارت «بسم‌الله الرحمن الرحیم» دیده می‌شود و فرم طاق هلالی آن از معدود قسمت‌هایی است که ویژگی‌های تاریخی خود را تا اندازه زیادی حفظ کرده است. اتاق‌های ضلع غربی نیز در دوره‌ای برای آموزش و فعالیت‌های دینی مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

مرمت مسجد دومناره سقز

مسجد دومناره در طول زمان چندین مرحله مرمت را پشت سر گذاشته است. در منابع موجود، از سال ۱۳۷۸ به عنوان آغاز دوره‌ای از بازسازی‌های متناوب یاد شده که شامل گچ‌کاری ایوان، قیرگونی یا عایق‌کاری سقف و مرمت دیوارها، ستون‌ها و سرستون‌ها بوده است. ثبت بنا در فهرست آثار ملی نیز اهمیت حفاظت از آن را افزایش داده است.

یکی از نکات مهم درباره حفاظت مسجد، توجه هم‌زمان به کاربری مذهبی و ارزش تاریخی آن است. مسجد همچنان بخشی از زندگی اجتماعی محله است و بنابراین حفاظت از چوب‌های قدیمی، کاشی‌کاری‌ها، مناره‌ها، حوضخانه و تناسبات معماری آن باید در کنار نیازهای روزمره بنا مورد توجه قرار گیرد.

ثبت مسجد دومناره در فهرست آثار ملی

مسجد دومناره سقز با شماره ۲۶۰۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. پایگاه‌های میراثی، این بنا را به عنوان یک مسجد تاریخی در شهر سقز معرفی می‌کنند و برای آن دوره معماری افشاریه و زندیه، دو مناره و مصالحی مانند آجر، چوب، سنگ، ملات و کاشی را ثبت کرده‌اند.

ثبت میراث ناملموس مرتبط با مسجد دومناره

مسجد دومناره خود یک اثر تاریخی ملموس است و ثبت ملی آن در زمره میراث ملموس کشور قرار می‌گیرد. برای خود بنا، در منابع بررسی‌شده ثبت مستقلی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران یافت نشد؛ بنابراین نباید شماره یا عنوانی برای میراث ناملموس آن بدون منبع رسمی ذکر کرد.

با این حال، آیین‌های مذهبی، شیوه‌های سنتی آموزش علوم دینی، اذان‌گویی، برگزاری نماز جماعت و سنت‌های اجتماعی مرتبط با مسجد بخشی از میراث فرهنگی زنده جامعه محلی محسوب می‌شوند. این عناصر را می‌توان در مطالعه فرهنگ مذهبی سقز بررسی کرد، اما میان «میراث ناملموس مرتبط» و «ثبت رسمی در فهرست میراث ناملموس» باید تفاوت قائل شد.

جاذبه‌های اطراف مسجد دومناره سقز

یکی از مزیت‌های مسجد دومناره، قرارگیری آن در قلب بافت تاریخی سقز است. به همین دلیل برای بازدید از این بنا نیازی به برنامه‌ریزی یک سفر جداگانه ندارید و می‌توانید در یک گشت شهری، چند اثر تاریخی را در کنار هم ببینید. بازار قدیمی، حمام حاج صالح و دیگر بناهای تاریخی مرکز شهر در همین محدوده قرار گرفته‌اند. 

اگر هدف شما یک گشت تاریخی در شهر باشد، ترکیب مسجد دومناره با بازار قدیمی و حمام حاج صالح انتخاب بسیار خوبی است. برای سفرهای طولانی‌تر، زیویه و غار کرفتو نیز از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی منطقه سقز هستند. 

هتل و محل اقامت در سقز

برای بازدید از مسجد دومناره بهتر است محل اقامت خود را در محدوده مرکزی شهر انتخاب کنید تا دسترسی به بافت تاریخی و دیگر جاذبه‌های شهری آسان‌تر باشد. در سقز چند هتل و محل اقامت شهری وجود دارد و برای کسانی که به دنبال تجربه اقامت روستایی هستند، گزینه‌های بومگردی در روستاهای اطراف نیز قابل بررسی است.

رستوران‌های سقز برای غذا

اگر بعد از بازدید از بافت تاریخی سقز به دنبال غذا هستید، چند رستوران و غذاخوری در محدوده شهری فعال هستند. بهتر است پیش از مراجعه، وضعیت فعالیت و ساعت کار مجموعه را بررسی کنید؛ زیرا اطلاعات کسب‌وکارهای محلی ممکن است تغییر کند.

نکات مهم برای بازدید از مسجد دومناره

مسجد دومناره همچنان یک بنای مذهبی فعال است؛ بنابراین هنگام بازدید باید حرمت فضای عبادی و نمازگزاران رعایت شود. عکاسی از بخش‌های مختلف بنا نیز بهتر است با اجازه متولی انجام شود، به‌خصوص اگر بازدید در زمان برگزاری نماز یا مراسم مذهبی باشد.

بهترین شیوه بازدید، ترکیب مسجد با دیگر بناهای تاریخی مرکز سقز است. کفش و پوشش مناسب، توجه به شرایط آب‌وهوایی سرد سقز در فصل‌های پاییز و زمستان و اختصاص زمان کافی برای دیدن جزئیات چوبی، کاشی‌کاری، حوضخانه و مناره‌ها باعث می‌شود بازدید شما کیفیت بیشتری داشته باشد.

توصیه سفرهای ناز

اگر به معماری تاریخی و بناهای مذهبی کمتر شناخته‌شده علاقه دارید، مسجد دومناره را از برنامه بازدید خود در سقز حذف نکنید. این مسجد برخلاف بسیاری از بناهای مشهور ایران، بیشتر ارزش خود را از پیوند میان معماری بومی کردستان، چوب، آجر، کاشی و فضای اجتماعی محله گرفته است و بازدید از آن در کنار بازار تاریخی و حمام حاج صالح، تصویری کامل‌تر از بافت قدیم سقز به شما می‌دهد.

برای علاقه‌مندان به تاریخ منطقه، پیشنهاد می‌کنیم برنامه سفر سقز را گسترده‌تر کنید و در ادامه به زیویه و غار کرفتو نیز سر بزنید. این ترکیب، از معماری مذهبی و شهری دوره‌های اسلامی تا آثار باستانی و فضاهای طبیعی منطقه را در یک سفر پوشش می‌دهد.

سؤالات متداول درباره مسجد دومناره سقز

مسجد دومناره سقز کجاست؟

این مسجد در بافت قدیمی شهر سقز، محله میان‌قلعه، خیابان امام خمینی و پشت حسینیه سقز قرار دارد.

چرا این بنا مسجد دومناره نام دارد؟

دلیل نام‌گذاری مسجد وجود دو مناره در دو سوی بناست که از شاخص‌ترین عناصر معماری آن هستند.

مسجد دومناره متعلق به چه دوره‌ای است؟

تاریخ دقیق ساخت قطعی نیست، اما شواهد معماری و کاشی‌کاری، بنا را به اواخر دوره افشاریه و اوایل زندیه نسبت می‌دهند. روایت محلی نیز ساخت آن را به شیخ حسن مولان‌آباد و زمان نادرشاه افشار مرتبط می‌کند. 

شماره ثبت ملی مسجد دومناره چند است؟

مسجد دومناره سقز با شماره ۲۶۰۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. 

مهم‌ترین بخش‌های معماری مسجد کدام‌اند؟

دو مناره، ایوان ستون‌دار چوبی، شبستان، محراب، حوضخانه و تزئینات آجری و کاشی‌کاری از مهم‌ترین عناصر معماری مسجد هستند.

منابع و مراجع

منابع فارسی

• ویزیت ایران؛ معرفی مسجد دومناره سقز.
• خبرگزاری تسنیم؛ معرفی مسجد دومناره و پیشینه تاریخی آن.
• منابع مطالعاتی و معرفی آثار تاریخی سقز و استان کردستان.

منابع رسمی و میراثی

• پایگاه داده آثار ملی و اطلاعات میراثی مسجد دومناره، شماره ثبت ۲۶۰۰.
• اطلاعات میراث فرهنگی مرتبط با آثار تاریخی استان کردستان.

منابع انگلیسی

• Wikidata؛ Do Menareh Mosque.
• اطلاعات میراثی و داده‌های جغرافیایی مرتبط با بنا.

موقعیت مسجد دومناره سقز روی نقشه

مسجد دومناره در بافت تاریخی شهر سقز و در خیابان امام خمینی، پشت حسینیه قرار گرفته است. برای مسیریابی می‌توانید موقعیت بنا را روی نقشه مشاهده کنید.

مشاهده موقعیت مسجد دومناره سقز روی Google Maps