مساجد تاریخی
ازبکستان کشوری است که در هر گوشه آن میتوان ردپایی از تاریخ، علم، معماری و تمدن جاده ابریشم را مشاهده کرد. بسیاری از بناهای تاریخی این کشور نهتنها در آسیای مرکزی، بلکه در سراسر جهان اسلام از مهمترین آثار معماری و فرهنگی محسوب میشوند. گنبدهای فیروزهای، منارههای بلند، مدارس تاریخی، بازارهای کهن و شهرهایی که قرنها مرکز تجارت و دانش بودهاند، ازبکستان را به یکی از جذابترین مقاصد گردشگری فرهنگی جهان تبدیل کردهاند.
مسجد سلطاناحمد که بهدلیل کاشیکاریهای آبیرنگش به "مسجد آبی" شهرت دارد، یکی از برجستهترین آثار معماری دوره عثمانی در استانبول محسوب میشود. این بنای تاریخی در سال ۱۶۱۶ میلادی به دستور سلطان احمد اول و توسط معمار سدافکار محمدآقا، شاگرد برجسته معمار سنان، ساخته شد. موقعیت استثنایی مسجد در منطقه تاریخی سلطاناحمد، در مجاورت میدان هیپودروم و روبروی موزه ایاصوفیه، بر اهمیت آن افزوده است.
بجستان، شهرستانی با قدمت دیرینه در خراسان رضوی، دارای تاریخی غنی و پر فراز و نشیب است. کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که این منطقه از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده و تمدنهای مختلفی در آن شکوفا شدهاند. بجستان مشاهیر و بزرگان زیادی در زمینههای مختلف علمی، فرهنگی و مذهبی داشته است. از جمله این مشاهیر میتوان به خواجه عبدالله انصاری، عارف نامدار ایرانی، اشاره کرد.
مسجد چهلستون زنجان که در ضلع جنوبی بازار بالا و در نزدیکی مسجد جامع قرار دارد، در دوره قاجار و به دستور فتحعلی شاه قاجار در سال 1248 هجری قمری ساخته شده است. این مسجد به دلیل وجود چهل ستون در شبستان اصلی خود به مسجد چهلستون معروف شده است. معمار مسجد چهلستون، استاد اسماعیل بنای زنجانی، از معماران معروف دوره قاجار بوده است. این مسجد دارای صحن، شبستان، ایوان، گنبد، مناره و تزئینات کاشیکاری و گچکاری زیبایی است.
مسجد جامع مهاباد، مشهور به "جامع یئنگی" یا "مسجد سرخ" در مرکز شهر مهاباد واقع شده و به عنوان یکی از مهمترین مساجد و جاذبههای گردشگری استان کردستان شناخته میشود. مسجد جامع مهاباد در سال 1293 هجری شمسی به دستور "شیخ محمد مردوخ کردستانی" از علمای بنام منطقه و با کمک مالی مردم مهاباد ساخته شد. این مسجد در طول تاریخ خود بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.
مسجد جامع سراب در قلب بافت قدیمی شهر سراب، در چهارراه فردوسی واقع شده است. بنای فعلی مسجد به قرن نهم هجری قمری باز میگردد، اما حفاریهای اخیر نشان داده که این مسجد بر روی مسجدی بسیار قدیمیتر بنا شده است. آثار و بقایای این مسجد کهن، گویی رازهای ناگفتهای از تاریخ را در دل خود نهفته دارند.
مسجد جامع بزرگ عتیق قزوین با منارههای باشکوه، ایوانهای بلند و گچبریهای نفیس آن، از آثار برجسته دورههای اسلامی محسوب میشود. قدیمیترین بخش این مسجد، پس از آثار چهارطاقی ساسانی که در زیر مقصوره قرار گرفته، طاق هارونی است که در زمان حکمرانی هارون الرشید در سال ۱۹۲ هجری قمری بنا شده است.
مسجد پامنار در شهر زواره واقع شده است و در گذشته به عنوان آتشکده شناخته میشد. اما در زمان ظهور اسلام به مسجد تبدیل شد. این مسجد در دوران حکومت سلجوقیان و در قرن پنجم هجری با تزئینات زیبا ساخته شده است. در جنوب مسجد، شش ایوان کوچک قرار دارند و هرکدام از آنها دارای یک محراب زیبا هستند. مناره این مسجد متعلق به سال 461 هجری است و دومین مناره قدیمی ایران است، که بعد از مناره قدیمی ساوه (به تاریخ 453 هجری) ساخته شده است.
مسجد جامع خیوه، که در منابع با نام مسجد جمعه خیوه نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین بناهای تاریخی شهر خیوه و از شاخصترین نمونههای معماری سنتی خوارزم در ازبکستان است. این مسجد در بخش تاریخی شهر و در محدوده ایچانقلعه قرار دارد؛ همان مجموعهای که به دلیل تمرکز کمنظیری از مسجدها، مدرسهها، منارهها، آرامگاهها و کاخهای تاریخی، در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
نمازگاه بخارا یک سکوی نماز است که برای نماز در روزهای عید مانند قربان و فطر، در نظر گرفته شده است و در جنوب باختری بخارا جای دارد. واژهٔ «نمازگاه» به معنی جاییست که میتوان در آن نماز خواند. نمازگاه میتواند یک اتاق یا فقط یک جانماز باشد که از سوی یک مسلمان برای فراهم کردن جایی پاک برای نماز گزاردن در نظر گرفته میشود.
مسجد مغاک عطاری یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از مهمترین آثار معماری اسلامی در آسیای مرکزی است. این مسجد تاریخی در قلب بافت کهن بخارا قرار گرفته و به دلیل قدمت، معماری منحصربهفرد و لایههای تاریخی متعددی که در ساختار آن دیده میشود، جایگاه ویژهای در میان جاذبههای تاریخی ازبکستان دارد. مسجد مغاک عطاری بخشی از مرکز تاریخی بخارا است؛ مجموعهای که به دلیل اهمیت تاریخی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است.
مسجد بالاحوض یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در مقابل ارگ بخارا و در محدوده تاریخی ریگستان قرار دارد. این مسجد به دلیل ایوان بلند و ستونهای چوبی ظریف و رنگارنگ خود، یکی از نمونههای شاخص معماری مذهبی بخارا به شمار میرود و در کنار ارگ بخارا، بخش مهمی از سیمای تاریخی این شهر را شکل میدهد. مجموعه تاریخی بخارا نیز به دلیل اهمیت استثنایی تاریخی و معماری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
مسجد کلان یکی از بناهای برجسته بخارا است که قدمت آن به قرن پانزدهم میرسد. بر اساس دادههای کاوشهای باستانشناسی، مسجد اصلی ظاهراً در زمان حمله مغولها در اثر آتشسوزی ویران و برچیده شد اما مدتی بعد بازسازی شد. مسجد بازسازی شده مدت زیادی باقی نماند. بنا بر منابع مکتوب آن زمان، در قرن پانزدهم، در زمان شیبانیان، مسجد جدیدی ساخته شد.
مسجد خضر یکی از بناهای تاریخی شهر سمرقند در ازبکستان است که بر فراز تپهای در بخش تاریخی شهر قرار گرفته است. موقعیت مرتفع مسجد باعث شده بنای آن در میان بافت تاریخی سمرقند جلوهای متفاوت داشته باشد و چشماندازی از بخشهایی از شهر در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد.
این بنا به یادبود بیبیخانم یا همان سرای ملک خانم همسر تیمور گورکانی و به دستور تیمور در حدود ۶۰۰ سال پیش ساخته شدهاست. مسجد بیبیخانم یا بیبیخاتون که در شرق میدان ریگستان قرار دارد، در زمان خودش، از بزرگترین مساجد جهان بودهاست.
اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی ماندهاست را نام ببریم، بیشک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوهترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصربهفرد ساختمانهای اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سنپترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد.
تاشکند، پایتخت ازبکستان، شهری با پیشینهای بیش از دو هزار سال است که در کنار چهره مدرن و امروزی خود، بخش مهمی از تاریخ و فرهنگ آسیای مرکزی را حفظ کرده است. در بخش قدیمی شهر، مجموعهای از مسجدها، مدرسههای دینی، آرامگاهها و مراکز علمی قرار گرفتهاند که یکی از مهمترین آنها مجتمع حضرت امام یا هست امام است.
مسجد جامع بروجرد یا مسجد جمعه بروجرد از کهنترین بناهای مذهبی غرب ایران و یکی از مهمترین آثار تاریخی استان لرستان است. هستههای نخستین بنا به قرون اولیه اسلامی بازمیگردند و مسجد طی بیش از هزار سال بارها توسعه، مرمت و بازسازی شده است. گنبدخانه تاریخی، ایوان جنوبی، شبستانها، منبر چوبی، کتیبههای چنددورهای و پیوند آن با بافت کهن بروجرد، این مسجد را به نمونهای ارزشمند برای شناخت تحول معماری مذهبی ایران تبدیل کردهاند.
مسجد جامع گلپایگان یکی از مساجد بسیار زیبا و بزرگ دوران سلجوقی در ایران و در استان اصفهان است که ویژگیهای بسیار منحصربه فردی دارد. مسجد در مرکز بافت قدیم شهر قرار گرفته و از غرب به بازار گلپایگان، از شمال به امامزادۀ سیدالسادات، از فرزندان امام موسی کاظم (ع)، از شرق به خیابان مسجد جامع و از جنوب به کوچۀ مسجد جامع میرسد. گلپایگان از شهرهای باستانی استان اصفهان است که در زمان ساسانی ورتپاتکان و پس از اسلام جرفاذقان نامیده میشد و در دورههای بعد به گلپایگان تغییر نام داد.
اردستان یکی از شهرهای تاریخی شمال استان اصفهان است؛ شهری که در میان مسیرهای قدیمی فلات مرکزی ایران شکل گرفته و در منابع تاریخی نیز از باغها، آبادیها و استحکامات آن یاد شده است. در میان آثار تاریخی این شهر، مسجد جامع اردستان جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ معماری آن تنها به یک دوره محدود نمیشود و لایههایی از تحولات معماری ایران اسلامی را در خود جای داده است.
در تمام ایران، هر شهر دارای یک مسجد جامع یا مسجد اصلی است که عموماً به بازار راه دارد و مرکز فعالیتهای اجتماعی آن شهر به حساب میآید. شهر قم نیز از این قاعده مستثنا نیست. مسجد جامع عتیق که در مرکز شهر قم و در محله لبچال و خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده است، یکی از قدیمیترین مساجد شهر است.
مسجد دومناره سقز یکی از قدیمیترین بناهای مذهبی شهر سقز و از آثار شاخص بافت تاریخی این شهر در استان کردستان است. این مسجد در محله میانقلعه و خیابان امام خمینی، پشت حسینیه سقز قرار گرفته و به دلیل داشتن دو مناره، ایوان چوبی، شبستان سنتی و حوضخانه تاریخی، یکی از متفاوتترین مساجد تاریخی کردستان به شمار میرود.
استان گلستان هم طبیعت بکر و زیبایی چون جنگلهای گلستان دارد، هم شهرهای تاریخی مانند گنبد و گرگان که گرگان مرکز استان از قدمتی دیرینه برخوردار است، کاوشهای که در «تورنگ» تپه انجام شد نشان از شهرنشینی حدود 6000 سال ق.م دارد، همچنین کشف بقایای «دیوار گرگان» که محققین آنرا با دیوار چین مقایسه میکنند قدیمی بودن این شهر را ثابت میکند.
روستای تاریخی چورس به عنوان یکی از روستاهای هدف گردشگری استان آذربایجان غربی در فاصله 8 کیلومتری جنوب شهر قره ضیاءالدین مرکز شهرستان چایپاره و در دامنه شمالی سلسله کوههای موسوم به سفر داغی واقع شده است( تصویر 4 ). جمعیت روستای چورس بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395 تعداد 2081 نفر است.
روستای افین یکی از روستاهای تاریخی و هدف گردشگری استان خراسان جنوبی است که در منطقهای نسبتاً خنک و سرسبز در نزدیکی قاین قرار گرفته است. این روستا در شهرستان زیرکوه قرار دارد و به دلیل باغهای گسترده زرشک، آثار تاریخی، معماری بومی و چشماندازهای طبیعی، یکی از مقصدهای متفاوت برای گردشگرانی است که میخواهند با بخش کمتر شناختهشده خراسان جنوبی آشنا شوند.
نگل در ۶۵ کیلومتری شهر سنندج و در مسیر سنندج به مریوان قرار دارد. این روستا در میان درهای بنا شده که رودخانه «شوشیر» از جنوب آن میگذرد و از طرف شمال هم به کوه «حسن عالی»، از جنوب شرقی به کوه «پل چرمو»، از جنوب به کوه «قژاکان»، از شمال غربی به دره «کانی چرمو» و کوه «کوره میانه»، از غرب و جنوب غربی به دره «کاچول» و از شمال شرقی به «رسنی دره» محدود میشود. مردم روستای نگل به زبان کردی سورانی سخن میگویند.