مدارس تاریخی
مدرسه تاریخی نجومیه گناباد، بنایی باشکوه با قدمت بیش از 250 سال، در مرکز شهر گناباد واقع شده است. این مدرسه که به دستور ملا عبدالله فاضل گنابادی، عالم برجسته دوره زندیه، احداث شده، با معماری منحصر به فرد و تزئینات چشم‌نواز، به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری استان خراسان رضوی شناخته می‌شود.
پل "کسیان" یا "دوقوز گوز" (به معنی نه چشمه) در نزدیکی روستای کسیان در استان آذربایجان غربی و بر روی رودخانه آغ چای واقع شده است. این پل که قدمت آن به دوران صفویان باز می‌گردد، به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان غربی شناخته می‌شود.
در بخش غربی ایچان قلعه، شهر تاریخی خیوه، بنایی بزرگ و باشکوه قرار گرفته که یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری دوره خانات خیوه به شمار می‌رود؛ مدرسه محمدامین‌خان. این مدرسه در نزدیکی دروازه آتا و درست روبه‌روی کُنه‌ارک قرار دارد و در کنار کلته منار، یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های معماری تاریخی خیوه را شکل می‌دهد.
چار منار (ازبکی Chor Minor) که با نام مدرسه خلیف نیاز کل نیز نامیده می‌شود، دروازه‌خانه تاریخی مدرسه‌ای اکنون نابود شده در شهر تاریخی بخارا در ازبکستان است. این سازه به عنوان یک بنای میراث فرهنگی حفاظت شده، و همچنین بخشی از میراث جهانی یونسکو در مرکز تاریخی بخارا است. نام چار منار به فارسی بوده و به وجود چهار مناره در این سازه اشاره دارد.
مدرسه عبدالعزیزخان یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری دوره اشترخانیان در ازبکستان است. این مدرسه در سال‌های ۱۶۵۱ تا ۱۶۵۲ میلادی به فرمان عبدالعزیزخان، فرمانروای دودمان اشترخانی، ساخته شد و امروزه در کنار مدرسه الغ‌بیگ، یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های معماری تاریخی مرکز بخارا به شمار می‌رود. آنچه مدرسه عبدالعزیزخان را از بسیاری از مدارس تاریخی بخارا متمایز می‌کند، غنای تزئینات، تنوع تکنیک‌های هنری و استفاده گسترده از نقش‌های گیاهی، هندسی و تصویری در معماری آن است.
مدرسهٔ الغ‌بیگ بخارا یک مدرسهٔ دینی در میانهٔ تاریخی شهر بخارا است که در سال ۱۴۱۷ از سوی پادشاه و ستاره‌شناس تیموری الغ‌بیگ (۱۴۰۹–۱۴۴۹) ساخته‌شد. این سازه یادگار دوران شکوفایی معماری آسیای میانه است که در ساخت آن از سازه‌های دیگر شهرهای آسیای میانه الگوبرداری شده‌است. امروزه، این مدرسه تنها سازه در این مقیاس است که از زمان فرمانروایی تیموریان در بخارا به جا مانده‌است. این مدرسه همچنین کهن‌ترین سازهٔ بجا مانده از میان سه مدرسه‌ای‌ست که از سوی الغ بیگ در بخارا ساخته شده‌است.
مدرسه «نادر دیوان‌بیگی» یکی دیگر از آثار تاریخی و معماری شهر «بخارا» است. مدرسه نادر دیوان بیگی توسط نادر دیوان‌بیگی با دستور وزیر بخارا به نام «امام قلی‌خان» در سال‌های 1622 و 1623 میلادی ساخته شده است. این مدرسه در سمت شرق مجموعه لب حوض واقع است که در ابتدا به عنوان کاروانسرای ساخته شده است.
در قلب شهر تاریخی سمرقند و در میدان تاریخی ریگستان، مدرسه‌ای باشکوه با گنبد زرین قرار گرفته که به آن مدرسه طلاکاری می‌گویند. ساخت این مدرسه در سال 1025 خورشیدی (قرن هفدهم میلادی) و با دستور یالانگتوش بهادر شروع شد و پس از 14 سال به اتمام رسید. این بنا که اکنون در بخش شمالی میدان ریگستان جلوه می‌کند بر ویرانه‌های کاروانسرای الغ بیک ساخته شده و در ابتدا قرار بود طراحی آن همچون دو بنای دیگر این میدان باشد.
مدرسه شیردار یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر سمرقند و دومین مدرسه از مجموعه سه‌گانه تاریخی میدان ریگستان است. این مدرسه در بخش شرقی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه الغ‌بیگ و مدرسه طلاکاری، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های معماری تاریخی سمرقند را شکل می‌دهد.
مدرسه الغ‌بیگ یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی سمرقند و یکی از سه مدرسه باشکوه میدان ریگستان است. این مدرسه در ضلع غربی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه شیردار و مدرسه طلاکاری، مجموعه‌ای تاریخی را شکل می‌دهد که امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای سمرقند و میراث معماری آسیای مرکزی به شمار می‌رود.
اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی مانده‌است را نام ببریم، بی‌شک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوه‌ترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصر‌به‌فرد ساختمان‌های اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سن‌پترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد.
تاشکند، پایتخت ازبکستان، شهری است که در کنار خیابان‌ها و ساختمان‌های مدرن، بخش مهمی از تاریخ چندصدساله آسیای مرکزی را نیز در خود حفظ کرده است. در بخش قدیمی شهر، مجموعه‌ای از مسجدها، مدرسه‌های دینی، آرامگاه‌ها و بناهای تاریخی قرار دارند که از گذشته تاشکند به‌عنوان یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی منطقه حکایت می‌کنند.
خرقان در جنوب غربی قزوين واقع گرديده و سرزمينی كوهستانی است. در اين منطقه دو آرامگاه از دوره سلجوقی بر جای مانده است. برج اول پلاني هشت ضلعی داشته كه بر هر ضلع آن طرحهای متنوع آجری نقش گرديده است. اين برج دارای گنبدی دوپوش بوده و دو پلكان مارپيچ بدان منتهی ميگردند. ارتفاع اين آرامگاه در حدود 15 متر و قطر بنا حدود 11 متر ميباشد. بر طبق متن كوفی آن، اين برج در سال 460 هجری.ق ساخته است.
تپه پری ملایر، که در منابع محلی با نام‌هایی مانند قلعه پری و قلعه بلنده نیز شناخته می‌شود، محوطه‌ای باستانی در روستای پری یا پیروز از توابع بخش زند شهرستان ملایر است. اهمیت این تپه فقط به گورهای کشف‌شده در آن محدود نمی‌شود؛ کاوش‌های باستان‌شناسی نشان داده‌اند که محوطه چندین دوره تاریخی را در خود جای داده و شواهد استقرار آن دست‌کم تا اواخر هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم پیش از میلاد عقب می‌رود. در دوره‌های بسیار متأخرتر نیز روستای پری با خاندان زند و کریم‌خان زند پیوند پیدا کرده است.
مسجد و مدرسه سپهسالار در ضلع جنوب‌شرقی میدان بهارستان تهران و در کنار ساختمان تاریخی مجلس شورای ملی قرار دارد. این مجموعه امروز با نام مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری نیز شناخته می‌شود و از مهم‌ترین مسجدمدرسه‌های تاریخی پایتخت است.
مدرسه چهارباغ اصفهان که با نام‌های «مدرسه سلطانی» و «مدرسه مادرشاه» نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی دوره صفوی در اصفهان است. این بنا در محور تاریخی چهارباغ عباسی قرار گرفته و به دلیل معماری چهارایوانی، کاشی‌کاری‌های نفیس، گنبد و مناره‌های باشکوه، حیاط مرکزی و حجره‌های پیرامون آن، جایگاه ویژه‌ای در میان بناهای تاریخی اصفهان دارد.
مسجد و مدرسه آقابزرگ یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری ایرانی ـ اسلامی در شهر کاشان و از زیباترین آثار معماری دوره قاجار است. این مجموعه تاریخی در قلب بافت قدیم شهر قرار گرفته و ترکیبی هوشمندانه از مسجد، مدرسه، حیاط، گودال‌باغچه و فضاهای خدماتی را در کنار یکدیگر شکل داده است.
وقفنامۀ ربع رشیدی نسخۀ سدۀ 13 میلادی در سال 2007 در فهرست برنامۀ حافظۀ جهانی یونسکو به ثبت رسید. حافظۀ جهانی یونسکو برنامه‌ای است که در سال 1992 از سوی کمیته مشورتی بین‌المللی پیشنهاد شد و مدیرکل یونسکو آن را تأیید کرد. هدف از این طرح حفظ میراث مستند و سهولت دسترسی به آنها و نیز ممانعت از داد و ستد غیرقانونی، تاراج، پراکندگی و نابودی این میراث ارزشمند است. مهم‌ترین معیارهای گزینش این آثار اهمیت جهانی و نیز ارزش برجسته در سطح بین‌المللی است.