شهر زیرزمینی نوشآباد کجاست؟
شهر زیرزمینی نوشآباد که با نام «اویی» یا «اوئی» شناخته میشود، یکی از شگفتانگیزترین سازههای دستکند ایران است که در زیر بافت تاریخی شهر نوشآباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد. این مجموعه در زیر سطح زمین ساخته شده و بخشهایی از آن در محدوده مجموعه تاریخی آبانبار چالهسی قرار گرفته است.
اویی برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، ساختمانی نیست که با آجر، سنگ یا ملات ساخته شده باشد؛ بلکه فضای آن مستقیماً در دل زمین و به صورت دستکند ایجاد شده است. همین ویژگی، در کنار شبکه پیچیده اتاقها، راهروها، چاهها و مسیرهای ارتباطی، آن را به یکی از متفاوتترین نمونههای معماری زیرزمینی ایران تبدیل کرده است.
قدمت شهر زیرزمینی اویی
قدمت بخشهایی از شهر زیرزمینی نوشآباد به دوره ساسانی و اوایل دوران اسلامی نسبت داده میشود و شواهد تاریخی نشان میدهد که این مجموعه در دورههای بعد نیز مورد استفاده و توسعه قرار گرفته است. ساختار موجود در طول زمان تغییر کرده و بخشهایی از آن در دورههای سلجوقی، صفوی و حتی قاجار مورد استفاده قرار داشتهاند.
بنابراین بهتر است اویی را یک بنای متعلق به یک دوره تاریخی مشخص ندانیم؛ این مجموعه حاصل شکلگیری و استفاده تدریجی از یک سیستم زیرزمینی در طول چندین دوره تاریخی است که متناسب با نیازهای ساکنان توسعه پیدا کرده است.
چرا شهر زیرزمینی نوشآباد ساخته شد؟
کارکرد اصلی اویی را باید در نقش دفاعی و پناهگاهی آن جستوجو کرد. ساکنان نوشآباد در دورههایی که احتمال حمله دشمن وجود داشت، میتوانستند از مسیرهای مخفی وارد فضای زیرزمینی شوند و برای مدتی در آن پناه بگیرند.
قرار گرفتن این شبکه در زیر بافت مسکونی شهر، امکان دسترسی سریع مردم به پناهگاه را فراهم میکرد. ورودیها نیز فقط به یک نقطه محدود نبودند و از مکانهای مختلفی مانند خانهها، مسجدها، باغها، بازار و پایابهای قنات امکان دسترسی به بخشهای زیرزمینی وجود داشته است.
این طراحی باعث میشد در هنگام حمله، افراد مجبور نباشند مسافت زیادی را برای رسیدن به یک پناهگاه مرکزی طی کنند و بتوانند از نزدیکترین مسیر وارد شبکه زیرزمینی شوند.
معماری دستکند اویی
یکی از مهمترین ویژگیهای شهر زیرزمینی نوشآباد، معماری دستکند آن است. برخلاف بناهای معمول، فضای اصلی مجموعه با روی هم قرار دادن مصالح ساختمانی ساخته نشده، بلکه اتاقها و راهروها مستقیماً در لایههای زمین حفر شدهاند.
فضای داخلی در بیشتر بخشها ارتفاعی متناسب با قد انسان دارد و ارتفاع قسمتهای اصلی حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر است. همین ارتفاع نسبتاً کم، علاوه بر کاهش حجم خاکبرداری، حرکت افراد را نیز کنترل میکرده و در شرایط دفاعی میتوانسته یک مزیت محسوب شود.
در بخشهای مختلف، اتاقهایی در کنار راهروهای باریک قرار گرفتهاند و فضاها از طریق مسیرهای پیچیده به یکدیگر متصل میشوند. این ساختار باعث میشود بازدیدکننده هنگام ورود، با یک فضای ساده و مستقیم مواجه نباشد؛ بلکه مجموعهای از راهروها، اتاقها و مسیرهای ارتباطی را تجربه کند.
ورودیهای مخفی شهر زیرزمینی
یکی از جذابترین ویژگیهای اویی، تنوع مسیرهای دسترسی به آن است. ورودیها در مکانهایی ایجاد شده بودند که در زمان حمله دشمن، امکان دسترسی سریع به فضای زیرزمینی را فراهم کنند.
برخی مسیرها از داخل خانهها و از طریق چاهها و کانالهای باریک ایجاد شده بودند. بعضی دیگر از قلعه خشتی مجاور، مسجدها، باغها، بازار و پایاب قنات به شبکه زیرزمینی راه پیدا میکردند.
چنین پراکندگیای نشان میدهد که اویی صرفاً یک پناهگاه منفرد نبوده، بلکه بخشی از ساختار دفاعی و زندگی شهری نوشآباد محسوب میشده است.
سیستم تهویه و چاههای ارتباطی
چاههای عمودی که طبقات مختلف اویی را به یکدیگر متصل میکردند، فقط برای رفتوآمد مورد استفاده نبودند. این چاهها با ایجاد ارتباط میان طبقات، امکان جریان یافتن هوا در بخشهای زیرزمینی را نیز فراهم میکردند.
در نتیجه، طراحی شهر زیرزمینی تا حدی با شرایط زیستمحیطی فضای بسته و زیرزمین سازگار شده بود. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حضور تعداد زیادی از افراد در یک فضای زیرزمینی بدون جریان مناسب هوا میتوانست بسیار دشوار باشد.
فضاهای داخلی شهر زیرزمینی
درون اویی فضاهای مختلفی ایجاد شده است. اتاقهای کوچک در کنار راهروهای باریک قرار گرفتهاند و در قسمتهایی نیز سکوها و طاقچههایی درون دیوارها دیده میشود.
جای پیهسوز در دیوارهها یکی دیگر از نشانههای استفاده طولانیمدت از این فضاهاست. وجود سرویسهای بهداشتی نیز نشان میدهد که این مجموعه صرفاً محلی برای پناه گرفتن کوتاهمدت نبوده و برای اقامت در شرایط اضطراری، امکانات اولیه مورد نیاز را در خود داشته است.
اویی؛ پناهگاهی برای مقابله با دشمن
اویی فقط برای پنهان شدن ساخته نشده بود. طراحی برخی بخشهای آن به گونهای بوده که در صورت ورود دشمن، امکان کنترل مسیر و گرفتار کردن مهاجمان وجود داشته باشد.
راهروهای باریک و پیچیده، اختلاف سطحها، مسیرهای محدود و ساختارهای دفاعی، حرکت فرد ناآشنا را دشوار میکردند. در مقابل، ساکنان محلی که مسیرهای مجموعه را میشناختند، امکان جابهجایی سریعتری در شبکه زیرزمینی داشتند.
به همین دلیل، شهر زیرزمینی نوشآباد را میتوان نمونهای از ترکیب معماری، پدافند و شناخت محیط در معماری سنتی ایران دانست.
مصالح شهر زیرزمینی اویی
ویژگی قابل توجه اویی این است که ساختار اصلی آن بدون استفاده از مصالح ساختمانی متداول مانند آجر و سنگ شکل گرفته است. فضاها مستقیماً در دل زمین حفر شدهاند و زمین، خودِ مصالح و پوسته سازه را تشکیل میدهد.
البته در برخی بخشها ممکن است عناصر و الحاقات مربوط به دورههای مختلف یا تأسیسات مورد نیاز دیده شود، اما اصل ساختار اویی بر حفاری و ایجاد فضای خالی در دل زمین استوار است.
شهر زیرزمینی نوشآباد چگونه کشف شد؟
بخشهایی از اویی در طول زمان در زیر بافت مسکونی نوشآباد پنهان مانده بود و بسیاری از ساکنان نیز از وجود شبکه گسترده زیرزمینی در زیر شهر آگاهی کاملی نداشتند.
شناخته شدن این مجموعه در دوره معاصر و انجام بررسیها و کاوشهای باستانشناختی باعث شد بخشهایی از شبکه زیرزمینی شناسایی و برای بازدید آماده شود. با این حال، تمام ساختار شهر زیرزمینی هنوز به صورت کامل شناخته نشده و بخشهایی از آن در زیر بافت شهری قرار دارد.
بهترین زمان بازدید از شهر زیرزمینی نوشآباد
فضای زیرزمینی اویی در مقایسه با سطح شهر شرایط متفاوتی دارد و به همین دلیل بازدید از آن در فصلهای گرم سال نیز میتواند تجربه متفاوتی باشد. با این حال، برای سفر به نوشآباد بهتر است شرایط آبوهوایی منطقه و ساعت فعالیت مجموعه را پیش از حرکت بررسی کنید.
از آنجا که مسیرهای داخلی باریک و در برخی قسمتها کمارتفاع هستند، پوشیدن کفش مناسب و راحت اهمیت زیادی دارد.
فاصله شهر زیرزمینی نوشآباد تا جاذبههای اطراف
مقصد | فاصله تقریبی از اویی | زمان تقریبی با خودرو |
|---|---|---|
مرکز شهر نوشآباد | حدود ۱ کیلومتر | حدود ۳ دقیقه |
شهر زیرزمینی نوشآباد تا آران و بیدگل | حدود ۵ کیلومتر | حدود ۱۰ دقیقه |
کاشان | حدود ۱۲ کیلومتر | حدود ۲۰ دقیقه |
باغ فین کاشان | حدود ۱۸ کیلومتر | حدود ۳۰ دقیقه |
خانه تاریخی طباطباییها | حدود ۱۳ کیلومتر | حدود ۲۰ تا ۲۵ دقیقه |
مسجد و مدرسه آقابزرگ کاشان | حدود ۱۳ کیلومتر | حدود ۲۰ تا ۲۵ دقیقه |
فاصلهها تقریبی هستند و بر اساس مسیر جادهای ممکن است تغییر کنند.
اویی را با جاذبههای کاشان ببینید
بازدید از شهر زیرزمینی نوشآباد را میتوان در یک برنامه یکروزه یا چندروزه با جاذبههای تاریخی کاشان و آران و بیدگل ترکیب کرد. نزدیکی نوشآباد به کاشان این امکان را فراهم میکند که پس از بازدید از فضای زیرزمینی اویی، به سراغ خانههای تاریخی، بازار و مسجد و مدرسه آقابزرگ در کاشان بروید.
این ترکیب، تصویری جالب از معماری ایران در دو مقیاس متفاوت ارائه میکند؛ معماری باشکوه و تزئینشده خانهها و مساجد تاریخی در سطح زمین و معماری ساده، کاربردی و دفاعی اویی در زیر زمین.
توصیه سفرهای ناز
شهر زیرزمینی نوشآباد را با عجله بازدید نکنید. جذابیت اصلی اویی در جزئیاتی است که ممکن است در نگاه اول دیده نشوند؛ مسیرهای باریک، چاههای ارتباطی، جای پیهسوزها، طاقچههای دیواری و شیوه ارتباط طبقات با یکدیگر، همگی بخشی از داستان زندگی در این پناهگاه زیرزمینی هستند.
اگر به معماری تاریخی و سازههای کمتر شناختهشده علاقه دارید، پیشنهاد میکنیم بازدید از اویی را با شهر تاریخی کاشان، خانههای تاریخی و آبانبارهای منطقه ترکیب کنید. در این صورت بهتر میتوانید تفاوت میان معماری روزمره، معماری مذهبی و معماری دفاعی در منطقه کاشان را درک کنید.
پرسشهای متداول درباره شهر زیرزمینی نوشآباد
شهر زیرزمینی اویی کجاست؟
شهر زیرزمینی اویی در شهر نوشآباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد.
قدمت شهر زیرزمینی نوشآباد چقدر است؟
قدمت بخشهایی از این مجموعه به دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی نسبت داده میشود و استفاده از آن در دورههای بعدی نیز ادامه داشته است.
چرا شهر زیرزمینی اویی ساخته شد؟
کارکرد اصلی مجموعه دفاعی و پناهگاهی بوده و برای محافظت از ساکنان شهر در برابر حمله دشمنان مورد استفاده قرار میگرفته است.
آیا اویی با مصالح ساخته شده است؟
ساختار اصلی اویی به صورت دستکند در دل زمین ایجاد شده و برخلاف بناهای معمول، برای ایجاد فضای اصلی آن از مصالح ساختمانی مانند آجر و سنگ استفاده نشده است.
ارتفاع راهروهای اویی چقدر است؟
ارتفاع بیشتر قسمتهای داخلی مجموعه، بهجز ورودی اصلی، حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر است.
آیا شهر زیرزمینی نوشآباد چند طبقه دارد؟
بخش شناختهشده اویی در سه طبقه شکل گرفته و طبقات از طریق چاهها و مسیرهای ارتباطی به یکدیگر متصل بودهاند.
منابع و مراجع
منابع فارسی:
منابع تخصصی مربوط به شهر تاریخی نوشآباد، مطالعات باستانشناسی و معماری دستکند ایران.
منابع رسمی ایران:
اطلاعات و مستندات منتشرشده توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و منابع مرتبط با میراث فرهنگی استان اصفهان.
منابع انگلیسی:
منابع پژوهشی انگلیسیزبان درباره معماری دستکند، شهرهای زیرزمینی و میراث تاریخی ایران.
موقعیت روی نقشه
نام مکان: شهر زیرزمینی اویی، نوشآباد
موقعیت: نوشآباد، شهرستان آران و بیدگل، استان اصفهان
دیدگاه خود را بنویسید