بازار زنجان کجاست؟
بازار تاریخی زنجان در مرکز بافت قدیم شهر زنجان قرار دارد و یکی از مهمترین مجموعههای تاریخی و اقتصادی استان زنجان به شمار میرود. ورودیهای بازار از بخشهایی مانند سبزهمیدان، خیابان سعدی و خیابان امیرکبیر به شبکه بازار و راستههای آن راه پیدا میکنند و مسجد جامع یا مسجد سید نیز در محدوده همین مجموعه قرار دارد. بازار زنجان امروزه علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، همچنان بخشی زنده از فعالیت تجاری شهر است. ( Visit Iran )
بازار زنجان؛ بازاری که هنوز زنده است
بازارهای تاریخی ایران معمولاً فقط محل خرید و فروش نبودهاند؛ بلکه بخشی از ساختار شهری، اجتماعی و فرهنگی شهر را شکل میدادند. بازار زنجان نیز نمونهای کامل از همین الگوست؛ مجموعهای که در کنار حجرهها و راستههای تجاری، فضاهایی مانند سرا، کاروانسرا، مسجد، مدرسه و گرمابه را در خود جای داده و به شبکه ارتباطی شهر متصل بوده است.
بر اساس منابع تاریخی، ساخت بنای فعلی بازار زنجان در سال ۱۲۰۵ هجری قمری و در دوره آقامحمدخان قاجار آغاز شد و در سال ۱۲۱۳ هجری قمری ، همزمان با حکومت فتحعلیشاه قاجار، به پایان رسید. در دورههای بعد نیز بخشهایی مانند مسجد، سرا و گرمابه به مجموعه افزوده شد و بازار به تدریج به یکی از مهمترین مراکز اقتصادی شهر تبدیل شد. ( Visit Iran )
نکته مهم این است که شکلگیری فعالیت تجاری در این محدوده احتمالاً پیش از ساخت بنای قاجاری وجود داشته است؛ به همین دلیل میتوان بازار امروزی را حاصل توسعه تدریجی یک مرکز تجاری قدیمی دانست که بنای قاجاری بر روی ساختارهای پیشین آن شکل گرفته است. ( Visit Iran )
بازار زنجان چگونه ساخته شده است؟
محور اصلی بازار، مجموعه را به دو بخش بازار بالا(یوخاریباش) و بازار پایین(اشاقهباش) تقسیم میکند. این ساختار خطی از ویژگیهای مهم بازار زنجان است و در کنار آن، راستهها، سراها، تیمچهها، حجرهها و فضاهای خدماتی قرار گرفتهاند.
بازار از نظر نوع فعالیتهای تجاری نیز به راستههای مختلف تقسیم میشود. در منابع مربوط به بازار زنجان از راستههایی مانند زرگرها، کفاشها، بزازها، سراجها، کلاهدوزها، صندوقسازها، رنگرزها، میوهفروشها و جگرپزها نام برده شده است؛ نامهایی که نشان میدهند سازماندهی بازار بر اساس حرفه و نوع کالا انجام میشده است. ( Visit Iran )
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره مجموعه، بازار زنجان ۵۶ راه ورودی اصلی و فرعی داشته و حدود ۹۴۰ باب مغازه در آن فعال بوده است. این ارقام نشان میدهند که بازار از ابتدا بخشی از شبکه شهری زنجان بوده و تنها یک فضای بسته تجاری مستقل محسوب نمیشده است. ( Visit Iran )
بازار بالا؛ یوخاریباش
بازار بالا یا یوخاریباش بخش شرقی و تاریخیتر مجموعه بازار زنجان است. این قسمت شامل فضاهایی مانند بازار قیصریه، بازار بزازها، راسته حجتالاسلام و راستههای امامزاده و عبدالعلیبیگ بوده و تعدادی سرا و تیمچه نیز در آن قرار داشته است. ( Visit Iran )
بازار قیصریه از بخشهای شاخص بازار بالا محسوب میشود و در گذشته محل عرضه کالاهای ارزشمند و فعالیت برخی تجارتهای تخصصی بوده است. ترکیب راستهها و سراهای این بخش نشان میدهد که بازار تنها از حجرههای متصل به یک گذر تشکیل نشده، بلکه شبکهای از فضاهای تجاری و خدماتی در پشت و پیرامون راسته اصلی شکل گرفته است.
بازار پایین؛ اشاقهباش
بازار پایین یا اشاقهباش بخش دیگر بازار زنجان است که مجموعهای از راستههای تخصصی را در خود جای داده بود. راسته زرگرها، بزازها، کفاشها، سراجها، کلاهدوزها، صندوقسازها، رنگرزها، میوهفروشها و جگرپزها از جمله بخشهای شناختهشده این قسمت هستند. ( Visit Iran )
امروزه بازار میوهفروشها از بخشهای پررونق بازار است و ورودی آن از سمت خیابان سعدی جنوبی قرار دارد. در این بخش میتوان محصولات فصلی و محصولات باغی استان زنجان را پیدا کرد؛ بنابراین بازار زنجان برخلاف بسیاری از بازارهای تاریخی که صرفاً به جاذبه گردشگری تبدیل شدهاند، هنوز بخشی از زندگی روزمره مردم شهر را در خود حفظ کرده است. ( Visit Iran )
سراها و کاروانسراهای بازار زنجان
در گذشته، تجارت در بازار بدون وجود فضاهایی برای نگهداری کالا، استقرار بازرگانان و جابهجایی بار امکانپذیر نبود. به همین دلیل در ساختار بازار زنجان نیز سراها و کاروانسراهایی شکل گرفتند که بخشی از چرخه اقتصادی بازار را پشتیبانی میکردند.
سرای حاج علیقلی و سرای حاج کربلایی علی از جمله سراهای شناختهشده بازار زنجان هستند. این فضاها محل نگهداری و عرضه کالا و در برخی موارد محل اقامت و فعالیت بازرگانان بودهاند و ارتباط میان بازار، تجارت شهری و مسیرهای کاروانی را تقویت میکردند. ( Visit Iran )
مسجد جامع و مدرسه سید
یکی از مهمترین بناهای مذهبی مرتبط با بازار، مسجد جامع زنجان یا مسجد سید است که در محدوده بازار قرار دارد. قرارگیری مسجد در کنار بازار نشاندهنده ارتباط نزدیک میان فعالیتهای اقتصادی و مذهبی در ساختار شهر سنتی ایران است.
مسجد جامع تنها محلی برای عبادت نبود؛ مدرسه و فضاهای مرتبط با آموزش علوم دینی نیز در پیوند با ساختار مذهبی بازار فعالیت داشتند. گنبد فیروزهای مسجد سید از عناصر شاخص این بخش از بافت تاریخی زنجان است و در میان ساختار کمارتفاع بازار، جلوهای متفاوت ایجاد میکند. ( Visit Iran )
معماری بازار زنجان
معماری بازار زنجان را میتوان نمونهای از معماری بازارهای سنتی دوره قاجار دانست؛ معماریای که در آن عملکرد اقتصادی با سازهای منظم و متناسب با شرایط اقلیمی ترکیب شده است. سقفهای پوشیده، طاقها و قوسهای متنوع، راستههای پیوسته و ارتباط میان حجرهها و سراها، حرکت و فعالیت را در فضای بازار سامان میدادند.
در بخشهای مختلف بازار از طاق و قوس ضربی، قوس جناغی و هلالی، آجرکاریهای هندسی و کاشیکاری استفاده شده است. در برخی قسمتها رنگها و طرحهای کاشیها نیز ویژگیهای هنر دوره قاجار را بازتاب میدهند. ( Visit Iran )
پوشیده بودن بازار علاوه بر ایجاد انسجام معماری، برای شرایط آبوهوایی زنجان نیز اهمیت داشته است. فضای داخلی بازار در برابر تغییرات شدید دمایی محافظت میشده و همین موضوع امکان فعالیت تجاری در فصلهای مختلف سال را آسانتر میکرد.
عناصر تشکیلدهنده بازار زنجان
بازار زنجان را نباید تنها مجموعهای از مغازهها دانست. ساختار کامل آن مجموعهای از فضاهای تجاری، تولیدی، خدماتی، مذهبی و اجتماعی را در کنار یکدیگر قرار داده بود.
فضاهای تجاری شامل راسته، دکان، تیمچه، تیم و قیصریه بودند و فضاهای تولیدی مانند کارگاهها در ارتباط با آنها فعالیت میکردند. سراها، کاروانسراها و انبارها نیز برای نگهداری کالا و پشتیبانی از فعالیت تجاری مورد استفاده قرار میگرفتند.
در بخش مذهبی و اجتماعی نیز مسجد، مدرسه، حسینیه و تکیه حضور داشتند و حمام و آبانبار بخشی از خدمات عمومی مجموعه را تأمین میکردند. چنین ترکیبی باعث میشد بازار در واقع یک مرکز شهری چندمنظوره باشد، نه صرفاً محل دادوستد.
بازار زنجان و زندگی روزمره مردم
شاید جذابترین ویژگی بازار زنجان برای گردشگر امروزی این باشد که بازار هنوز کاملاً از زندگی شهری جدا نشده است. در میان حجرهها و راستههای تاریخی همچنان فعالیتهای تجاری جریان دارد و میتوان بخشی از تجربه واقعی خرید در یک بازار سنتی ایرانی را مشاهده کرد.
اگر قصد عکاسی دارید، بهتر است تنها به سردرها و تزئینات بازار توجه نکنید؛ حرکت فروشندگان، چیدمان کالاها، حجرههای قدیمی، راستههای تخصصی و ارتباط بازار با خیابانهای اطراف نیز بخش مهمی از هویت این مجموعه را تشکیل میدهد.
در بازار زنجان چه بخریم؟
بازار زنجان برای خرید صنایعدستی و محصولات محلی نیز اهمیت دارد. در کنار کالاهای روزمره، میتوان محصولاتی مانند چاقوی زنجان، ملیلهکاری، ظروف و صنایعدستی فلزی و برخی محصولات خوراکی و کشاورزی منطقه را جستوجو کرد.
اگر هدف شما خرید سوغات است، بهتر است زمان کافی برای گشتن در راستههای مختلف اختصاص دهید؛ زیرا نوع کالا در بخشهای گوناگون بازار متفاوت است و همین تنوع، یکی از جذابیتهای خرید در بازار تاریخی زنجان محسوب میشود.
بهترین زمان بازدید از بازار زنجان
برای تجربه بهتر بازار، صبح تا پیش از ظهر زمان مناسبی است؛ زیرا بخشهای تجاری بازار در این ساعات فعالتر هستند. اگر هدف شما عکاسی از معماری و جزئیات بناست، ساعات خلوتتر روز امکان مشاهده دقیقتر طاقها، آجرکاریها، حجرهها و سراها را فراهم میکند.
برای بازدید گردشگری، بهتر است بازار را در کنار مسجد جامع زنجان و دیگر جاذبههای بافت تاریخی شهر قرار دهید. این کار باعث میشود به جای دیدن چند بنای جداگانه، ساختار تاریخی مرکز شهر زنجان را به صورت یک مجموعه پیوسته تجربه کنید.
فاصله بازار زنجان تا جاذبههای مهم شهر
جاذبه | فاصله تقریبی از بازار زنجان | زمان تقریبی با خودرو |
|---|---|---|
مسجد جامع زنجان(مسجد سید) | کمتر از ۱ کیلومتر | ۳ تا ۵ دقیقه |
موزه رختشویخانه زنجان | حدود ۱ کیلومتر | ۵ دقیقه |
موزه مردان نمکی(عمارت ذوالفقاری) | حدود ۱٫۵ کیلومتر | ۵ تا ۱۰ دقیقه |
سبزهمیدان | در مجاورت بازار | پیاده |
مسجد چهلستون زنجان | حدود ۱ کیلومتر | ۵ دقیقه |
پل تاریخی میربهاءالدین | حدود ۳ کیلومتر | ۱۰ دقیقه |
گنبد سلطانیه | حدود ۴۰ کیلومتر | ۴۵ دقیقه |
غار کتلهخور | حدود ۱۵۰ کیلومتر | حدود ۲ ساعت و ۳۰ دقیقه |
نکته: فاصلهها تقریبی هستند و با توجه به نقطه دقیق شروع در بازار، مسیر انتخابی و شرایط ترافیکی تغییر میکنند.
جاذبههای نزدیک بازار زنجان
یکی از مزیتهای بازار زنجان قرار گرفتن آن در قلب بافت تاریخی شهر است. بنابراین میتوان بازدید از بازار را با مسجد جامع زنجان، موزه رختشویخانه و موزه مردان نمکی در یک برنامه شهری ترکیب کرد. این جاذبهها در فاصله نسبتاً کمی از یکدیگر قرار دارند و برای یک گشت نیمروزه تاریخی مناسب هستند.
اگر زمان بیشتری در اختیار دارید، میتوانید از مرکز شهر خارج شوید و گنبد سلطانیه را نیز به برنامه اضافه کنید. گنبد سلطانیه در حدود ۴۰ کیلومتری زنجان قرار دارد و یکی از مهمترین آثار تاریخی استان است.
← راهنمای سفر به زنجان
← مسجد جامع زنجان
← موزه رختشویخانه زنجان
← گنبد سلطانیه
توصیه سفرهای ناز
بازار زنجان را صرفاً به عنوان یک بازار تاریخی برای خرید سوغات نبینید. ارزش اصلی این مجموعه در آن است که هنوز میتوان در آن رابطه میان معماری، تجارت و زندگی روزمره را مشاهده کرد. راستههای تخصصی، سراها، تیمچهها، مسجد، حمام و ورودیهای متعدد، تصویری از شیوه سازمانیافتگی یک شهر ایرانی در دوره قاجار ارائه میدهند.
پیشنهاد سفرهای ناز این است که بازدید را از سبزهمیدان آغاز کنید و بدون عجله در امتداد راسته اصلی حرکت کنید. سپس به راستههای تخصصی، سراها و مسجد جامع برسید و در پایان بخشی از بازار را برای خرید سوغات و محصولات محلی اختصاص دهید. اگر به معماری تاریخی علاقه دارید، حتماً برای مشاهده آجرکاریها، طاقها و قوسها و جزئیات کاشیکاری زمان کافی در نظر بگیرید.
پرسشهای متداول
بازار زنجان کجاست؟
بازار تاریخی زنجان در مرکز بافت قدیم شهر قرار دارد و ورودیهای آن از محدوده سبزهمیدان، خیابان سعدی و خیابان امیرکبیر قابل دسترسی است. ( Visit Iran )
بازار زنجان چه زمانی ساخته شد؟
ساخت بنای فعلی بازار در سال ۱۲۰۵ هجری قمری، در دوره آقامحمدخان قاجار آغاز شد و در سال ۱۲۱۳ هجری قمری در دوره فتحعلیشاه به پایان رسید. ( Visit Iran )
بازار زنجان چند بخش دارد؟
بازار زنجان به دو بخش اصلی بازار بالا(یوخاریباش) و بازار پایین(اشاقهباش) تقسیم میشود و در مجموع راستههای تخصصی متعددی دارد. ( Visit Iran )
بازار زنجان چند مغازه دارد؟
در منابع گردشگری و تاریخی، تعداد مغازههای مجموعه حدود ۹۴۰ باب ذکر شده است. ( Visit Iran )
آیا بازار زنجان هنوز فعال است؟
بله. بازار زنجان همچنان یک مرکز تجاری فعال است و بهویژه بخشهایی مانند بازار میوهفروشان فعالیت روزمره قابل توجهی دارند. ( Visit Iran )
بازار زنجان چه ویژگی معماری دارد؟
طاقها و قوسهای متنوع، آجرکاری هندسی، کاشیکاری قاجاری، راستههای سرپوشیده، سراها، تیمچهها و پیوند میان فضاهای تجاری، مذهبی و خدماتی از مهمترین ویژگیهای معماری آن هستند. ( Visit Iran )
منابع و مراجع
منابع فارسی
- اطلاعات تاریخی و معماری منتشرشده درباره بازار تاریخی زنجان و ساختار بافت قدیم شهر.
- گزارشهای مرتبط با بازار زنجان و عناصر معماری و تجاری آن. ( Visit Iran )
منابع رسمی و گردشگری ایران
منابع انگلیسی
موقعیت روی نقشه
نام مکان: بازار تاریخی زنجان
شهر: زنجان
استان: زنجان
موقعیت: مرکز بافت تاریخی شهر، محدوده سبزهمیدان و خیابانهای سعدی و امیرکبیر
دیدگاه خود را بنویسید