آثار باستانی
محوطه باستانی سرزم در نزدیکی پنجکنت تاجیکستان، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های پیشاتاریخی آسیای مرکزی و نخستین اثر تاجیکستان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بقایای سرزم از شکل‌گیری یکی از مراکز اولیه شبه‌شهری منطقه، توسعه کشاورزی و دامداری، فلزکاری و صنایع دستی و ارتباطات دوربرد میان آسیای مرکزی، فلات ایران و دره سند حکایت می‌کنند. یونسکو قدمت استقرار در این محوطه را از هزاره چهارم پیش از میلاد تا پایان هزاره سوم پیش از میلاد می‌داند.
در ورودی سمرقند، سکونتگاه باستانی افروسیاب را می‌بینید که در قسمت شمالی شهر قرار دارد و یکی از مهم ترین مکان‌های باستان شناسی در آسیای مرکزی است. با قدم زدن در این مکان های شگفت انگیز، می توانید غوطه ور شدن در دنیای باستان را احساس کنید، اشیاء تاریخ را لمس کنید. قدمت ویرانه‌های این شهر به قرن هشتم قبل از میلاد برمی‌گردد. در افراسیاب، کاخ‌هایی با نقش‌های گچ و نیز خانه‌های صاحبان اعیان، مساجد و مدارس، حمام‌ها و بناهای آبی، خیابان‌های سنگ‌فرش شده دوره سامانیان یافت شد.
موزه افراسیاب سمرقند یکی از مهم‌ترین موزه‌های باستان‌شناسی ازبکستان است که در مجاورت محوطه باستانی افراسیاب، در بخش شمال‌شرقی شهر سمرقند قرار دارد. این موزه در کنار بقایای شهر باستانی افراسیاب، فرصتی فراهم می‌کند تا بازدیدکننده پیش از قدم‌زدن میان ویرانه‌های شهر کهن، با تاریخ، فرهنگ و آثار به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی این منطقه آشنا شود.
تپه پری ملایر، که در منابع محلی با نام‌هایی مانند قلعه پری و قلعه بلنده نیز شناخته می‌شود، محوطه‌ای باستانی در روستای پری یا پیروز از توابع بخش زند شهرستان ملایر است. اهمیت این تپه فقط به گورهای کشف‌شده در آن محدود نمی‌شود؛ کاوش‌های باستان‌شناسی نشان داده‌اند که محوطه چندین دوره تاریخی را در خود جای داده و شواهد استقرار آن دست‌کم تا اواخر هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم پیش از میلاد عقب می‌رود. در دوره‌های بسیار متأخرتر نیز روستای پری با خاندان زند و کریم‌خان زند پیوند پیدا کرده است.
تپه گیان نهاوند یکی از محوطه‌های شاخص باستان‌شناسی غرب ایران است؛ تپه‌ای چنددوره‌ای در نزدیکی شهر گیان و سراب معروف آن که کاوش‌های علمی دهه ۱۹۳۰ میلادی، توالی فرهنگی مهمی از حدود میانه هزاره پنجم پیش از میلاد تا آغاز هزاره اول پیش از میلاد را در آن آشکار کرد. پنج لایه اصلی فرهنگی، سفال‌های منقوش، گورها، اشیای فلزی و دیگر یافته‌های این محوطه باعث شدند گیان برای چند دهه یکی از نقاط مرجع در مطالعه گاه‌نگاری باستان‌شناسی غرب ایران باشد.
تپه نوشیجان ملایر یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی برای شناخت معماری و آیین‌های دوره ماد در غرب ایران است. بر فراز یک برآمدگی طبیعی در غرب ملایر، مجموعه‌ای از ساختمان‌های خشتی بسیار خوب حفظ شده شامل معبد مرکزی، بنای مذهبی غربی، دژ و تالار ستون‌دار کشف شده که هسته اصلی آنها به حدود سده هفتم پیش از میلاد بازمی‌گردد.
شیر سنگی همدان یکی از شناخته‌شده‌ترین یادگارهای باستانی شهر همدان است؛ مجسمه‌ای سنگی که امروز در میدان شیر سنگی و در انتهای خیابان ۱۲ متری سنگ شیر قرار دارد. اهمیت این اثر فقط به خود مجسمه محدود نیست؛ محل قرارگیری آن با یک محوطه باستانی و گورستان دوره اشکانی ارتباط دارد و روایت‌های تاریخی نیز از حضور شیرهای سنگی در محدوده یکی از دروازه‌های قدیم همدان سخن می‌گویند.
نقش برجسته خان تختی در نزدیکی شهر سلماس و بر دیواره کوه پیرچاووش در محور سلماس ـ ارومیه قرار دارد. این اثر در محیطی کوهستانی حجاری شده و برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، خودِ صخره و موقعیت طبیعی کوه بخشی از ساختار اثر به شمار می‌آید. قرار گرفتن نقش برجسته در مسیر ارتباطی میان سلماس و ارومیه باعث شده دسترسی به آن نسبتاً آسان باشد، هرچند برای مشاهده دقیق باید از مسیر جاده خارج شد و به محدوده سنگ‌نگاره نزدیک شد.
قلعه‌ها و کهن‌دژها غالبا هسته اصلی تشکیل شهرها هستندکه پایگاه درباریان، پادشاهان، مغان و نظامیان بوده است. نارین‌قلعه که در میان اهالی میبد به نارنج قلعه نیز معروف است از این قاعده مستثنی نیست. قلعه‌ای سترگ بر بالای تپه‌ای که بر دشت‌های اطراف احاطه کاملی داشت.
زواره یکی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است که در شمال شرقی اردستان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. این شهر با بافت تاریخی، خانه‌های سنتی، بازار، حسینیه‌ها، مساجد و بناهای کهن خود، بخشی ارزشمند از معماری تاریخی مناطق کویری ایران را حفظ کرده است. در میان این مجموعه، مسجد جامع زواره جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ ساخت آن به دوره سلجوقی بازمی‌گردد و از مهم‌ترین نمونه‌های تحول معماری مسجد ایرانی به شمار می‌رود.
قلعه قهقهه که در گویش محلی «قاه‌قاه قالاسی» نامیده می‌شود، یکی از مهم‌ترین دژهای تاریخی استان اردبیل است که در منطقه‌ای کوهستانی در شمال شرقی مشگین‌شهر قرار گرفته است. موقعیت طبیعی دشوار، پرتگاه‌های عمیق، دیوارهای مستحکم و مسیر صعود سخت، این قلعه را در دوره‌های مختلف به یکی از استراتژیک‌ترین استحکامات منطقه تبدیل کرده بود. شهرت اصلی قلعه قهقهه اما به دوره صفویه بازمی‌گردد؛ زمانی که این دژ به محل نگهداری زندانیان سیاسی و شاهزادگان صفوی تبدیل شد.
آرامگاه شیخ احمد در شهر مشگین شهر قرار دارد. مشگین شهر از شهرهای استان اردبیل است، نام سابقش «خیاو» بود و زمان پهلوی به مشگین‌شهر تغییر نام داد. وجود کوه سبلان و رود قره‌سو کافی است که شهر پر درخت و سرسبز با باغهای زیبا و مراتع پهناوری چون «ارشق» را ببینیم. در کنار این طبیعت خدادادی، وجود شهر یئری و قلعه قهقهه که قدمتی به درازنای تاریخ دارند نشان از سابقه شهر دارد.
به پارسی باستان «هگَمَتانَه»، به پهلوی «هَمَتان»، به فارسی نو «همدان» و به یونانی باستان «اِکباتانا» نامیده شده است. تاریخ این ابرشهر باستانی ایران به پیش از 3 هزار سال پیش باز میگردد. هگمتانه نخستین پایتختِ نخستین پادشاهی آریایی در سال 708 پیش از میلاد، شاهنشاهی مادها به پادشاهی دیاکو و نیز پایتخت تابستانی شاهنشاهی هخامنشی است. نام هگمتانه در دیوارنوشته داریوش بزرگ و نیز سنگنوشته هِرکول در بیستون حجاری شده است.
کاروانسرای ایزدخواست در نزدیکی شهر تاریخی ایزدخواست در شهرستان آباده استان فارس قرار دارد و یکی از بناهای ارزشمند مسیر تاریخی میان اصفهان و شیراز به شمار می‌رود. این کاروانسرا در فاصله کمی از بافت تاریخی شهر و در نزدیکی قلعه مشهور ایزدخواست ساخته شده است و همین قرارگیری، امکان بازدید همزمان از چند اثر تاریخی مهم را برای گردشگران فراهم می‌کند.
قلعه کنجانچم یکی از بناهای شاخص دوره قاجار در استان ایلام است که در محور ایلام ـ مهران و حدود ۱۵ کیلومتری شمال شهر مهران قرار دارد. این قلعه در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضاخان ابوقداره، آخرین والی پشتکوه، ساخته شد و در گذشته هم اقامتگاه زمستانی خاندان والی و هم بخشی از ساختار حکومتی منطقه بود.
استان سیستان و بلوچستان یکی از پهناورترین استان‌های ایران است که در کنار طبیعت متفاوت و فرهنگ غنی، آثار تاریخی ارزشمندی را نیز در خود جای داده است. قلعه سه کوهه در نزدیکی زابل یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی منطقه به شمار می‌رود؛ بنایی که علاوه بر ارزش معماری، با بخشی از تحولات سیاسی و نظامی سیستان در دوره قاجار نیز پیوند خورده است.
در کشور ما بناهای خشتی زیادی وجود دارد که به‌خاطر عمر طولانی و طراحی جالب توجه‌شان معروفند که بدون شک مشهورترین آنها ارگ بم است. اما تعدادی از این بناها کمتر بین گردشگران شناخته شده‌اند. یکی از آنها قلعه ایرج است که در استان تهران و نزدیک ورامین قرار دارد.
بُرازجان دشتی وسیع است که در جنوب ایران، در70 کیلومتری شمال بوشهر و مرکز شهرستان دشتستان گسترده شده است. این منطقه حد فاصل بین بوشهر و شیراز بوده و از قدیم‌الایام راهی که این دو شهر بزرگ را به هم وصل می‌کرد از بزارجان می‌گذشته و به «راه شاهی» معروف بود. همین امر برازجان را شهری بزرگ و آباد کرد با تاریخی طولانی و آثاری چون کاخ‌های بَردَک سیاه، سنگ سیاه و چرخاب که کاخ زمستانی کورش بوده و شامل ته ستون‌ها و برخی اشیاء به دست آمده است.
از یک سو سنگ خارای البرز کوه، از یک سو خاکِ کشتخیزِ ری به هم آمده اند، تا در این میان چشم های سیرابگرِ جان، از دل مهربان زمین و پهنه ی فراخ زمان بجوشد.
در غرب اصفهان و بر فراز تپه‌ای سنگی، بنایی خشتی و کهن قرار گرفته است که از شناخته‌شده‌ترین یادگارهای ایران باستان در پیرامون اصفهان به شمار می‌رود. آتشگاه اصفهان که با نام آتشکده آتشگاه نیز شناخته می‌شود، در منطقه تاریخی ماربین و در نزدیکی رودخانه زاینده‌رود قرار دارد و از فراز آن چشم‌اندازی گسترده از دشت اصفهان و پیرامون دیده می‌شود.
شاید شهرت نقش رجب به اندازه پاسارگاد و تخت جمشید نباشد، اما این محوطه یکی از ارزشمندترین یادگارهای دوره ساسانی در استان فارس است. در شکاف طبیعی کوه رحمت، مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌ها و کتیبه‌های ساسانی قرار گرفته که بخشی از تاریخ سیاسی و مذهبی نخستین سده‌های شکل‌گیری شاهنشاهی ساسانی را روایت می‌کنند.
نام مراغه که می‌آید رصدخانه این شهر در ذهن تداعی می‌شود اما وجود گنبدهایی مانند گنبدسرخ، گنبدکبود، گنبدغفاریه باعث شده که آن‌را به شهر گنبدها نیز بشناسند.
استان سمنان یکی از مهم‌ترین بخش‌های مسیر تاریخی میان ری و خراسان بوده است؛ راهی که در دوره‌های مختلف تاریخی، رفت‌وآمد بازرگانان، کاروان‌ها، مسافران و زائران را میان مرکز ایران و خراسان امکان‌پذیر می‌کرد. در امتداد این مسیر، مجموعه‌ای از کاروانسراها برای استراحت، تأمین آب، نگهداری کالا و پشتیبانی از سفر ساخته شد و کاروانسراهای میاندشت یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های آن به شمار می‌آیند.
نمی‌شود به استان یزد و مِیبُد سفر کنید و بازدید از کاروانسرای شاه عباسی میبد را از دست بدهید. این کاروانسرا در سال ۱۳۸۱ مرمت شده و به عنوان موزه زیلو، پذیرای گردشگران است. کاروانسرای قدیمی شاه عباسی که در بلوار قاضی میرحسین شهر میبد جا خوش کرده است، در دوره‌ی قاجار ساخته شده و به سبک صفوی وفادار مانده و به همین دلیل هم به نام شاه عباسی مشهور شده است.
بوشهر را نمی‌توان فقط با ساحل خلیج فارس، نخلستان‌ها و حال‌وهوای جنوبی آن شناخت. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این شهر، بافت تاریخی بوشهر است؛ جایی که خانه‌ها و عمارت‌های قدیمی، بخشی از تاریخ تجارت، فرهنگ و زندگی اجتماعی این بندر مهم را در خود حفظ کرده‌اند.
غار شاپور یکی از شگفت‌انگیزترین دیدنی‌های تاریخی شهرستان کازرون در استان فارس است؛ غاری طبیعی که در دل کوه قرار گرفته و در دوره ساسانی تندیس باشکوه شاپور اول در آن تراشیده شده است. قرار گرفتن این مجسمه در فضای غار، همراه با چشم‌انداز کوهستان و دشت‌های اطراف، باعث شده غار شاپور هم برای علاقه‌مندان به تاریخ و باستان‌شناسی و هم برای طبیعت‌گردان جذاب باشد.
سنگ به عنوان یکی از قدیمی ترین مواد در دسترس بشر، همواره نقش مهمی در ساخت بناهای ماندگار ایفا کرده است اما اگر بخواهیم در میان بناهای معاصر به اثری باشکوه از حجاری و معماری اشاره کنیم، بی گمان قلعه خدارحم خان یکی از آن‌هاست. این قلعه که در شهر چالِشتُر در 5 کیلومتری شهرکرد، مرکز استان چهارمحال و بختیاری واقع شده، بنا بر تاریخ ثبت شده بر روی یکی از سرستونهای سنگی آن، در سال 1321 هجری قمری یا 1282 هجری شمسی احداث شده است.
۱۴۲ کیلومتر که از ایلام به سمت پل‌دختر بروید به دره‌شهر می‌رسید، این شهر از لحاظ جمعیتی چهارمین شهر از شهرهای استان ایلام است. در فاصله ۶ کیلومتری شرق دره‌شهر در دامنه‌های ارتفاعات کبیرکوه در میان دشتی هموار در روستای «شیخ مکان» قلعه‌ای واقع شده است به نام «قلعه پوراشرف» یا «قلعه مکان». بعضی منابع، قدمت اولیه آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند اما تاریخی که در کتیبه این بنا ذکر شده، سال ۱۳۳۵ را نشان می‌دهد.
سنگ‌نوشته‌های مشروطیت پیرغار در روستای ده‌چشمه شهرستان فارسان، یکی از متفاوت‌ترین آثار تاریخی چهارمحال و بختیاری هستند؛ سه کتیبه صخره‌ای که بخشی از روایت حضور و نقش بختیاری‌ها در تحولات مشروطه ایران را در دل کوه ثبت کرده‌اند.
سقز، شمالی‌ترین شهر استان کردستان است و در حدود ۱۸۷ کیلومتری سنندج، مرکز استان، قرار دارد. این منطقه از گذشته‌های دور یکی از نواحی مهم شمال غرب ایران بوده و آثار باستانی متعددی در اطراف آن به چشم می‌خورد. در میان این آثار، تپه زیویه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ محوطه‌ای باستانی که بقایای یک دژ حکومتی مهم را در خود جای داده و نام آن با یکی از مشهورترین گنجینه‌های باستان‌شناسی ایران گره خورده است.
دوگور دوپا یکی از آثار تاریخی کمتر شناخته‌شده استان کهگیلویه و بویراحمد است که در محدوده شهرستان باشت قرار دارد. این اثر در نزدیکی روستای شوش و بر فراز تپه‌ای مشرف به روستاهای شوش سفلی و ده‌کند واقع شده و به دلیل شکل متفاوت و ساده خود، از دیگر آثار تاریخی منطقه متمایز است.
لرستان از گذشته یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های ارتباطی غرب ایران بوده است. از دوره هخامنشی، زمانی که قلمرو گسترده این حکومت به راه‌های ارتباطی میان مراکز مهمی مانند شوش، همدان و بابل نیاز داشت، مسیرهای عبوری لرستان اهمیت پیدا کردند. این اهمیت در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت و در روزگار ساسانی، مسیر ارتباطی اصفهان به تیسفون از شاپورخواست و رود کشکان عبور می‌کرد.
آسیاب آبی اشکذر یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهرستان اشکذر در استان یزد است که در محله توده و در نزدیکی حسینیه سفید قرار دارد. این آسیاب در دل زمین ساخته شده و سازوکار آن بر پایه جریان آب قنات شکل گرفته است؛ ویژگی‌ای که در محیط گرم و خشک یزد، نمونه‌ای ارزشمند از سازگاری معماری و فناوری سنتی با اقلیم کویری به شمار می‌رود.
ارگ علیشاه تبریز یا بقایای مسجد علیشاه یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی تبریز و از یادگارهای مهم معماری دوره ایلخانی است. این بنای عظیم در مرکز شهر تبریز، در خیابان امام خمینی و در مجاورت مصلی قرار دارد و آنچه امروز از آن دیده می‌شود، تنها بخشی از مجموعه بسیار بزرگ‌تری است که در سده هشتم هجری قمری ساخته شد.
برج پیر علمدار یکی از نمونه های برجسته معماری قرن پنجم ایران است. بر اساس کتیبه خط کوفی پیرامون برج ، این بنا بین سال های 417 تا 420 هجری قمری به دستور ابوحرب بختیاربن محمد، فرزند محمدابن ابراهیم ، برای پدرش ساخته شده است. براساس شعری از منوچهری، ابوحرب دامغانی حاجب دربار قابوس ابن وشمگیر« فلک المعالی» پادشاه زیاری بود که از جانب او به حکومت دامغان رسید. این برج در محله خوریا نزدیک مسجد جامع دامغان و در خیابان شهید مطهری ( ایستگاه) واقع گردیده است.
مدرسه چهارباغ اصفهان که با نام‌های «مدرسه سلطانی» و «مدرسه مادرشاه» نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی دوره صفوی در اصفهان است. این بنا در محور تاریخی چهارباغ عباسی قرار گرفته و به دلیل معماری چهارایوانی، کاشی‌کاری‌های نفیس، گنبد و مناره‌های باشکوه، حیاط مرکزی و حجره‌های پیرامون آن، جایگاه ویژه‌ای در میان بناهای تاریخی اصفهان دارد.