آثار باستانی
بندر سیراف یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی جنوب ایران در کرانه خلیج فارس است که امروزه در شهرستان کنگان استان بوشهر قرار دارد. این بندر در میان کوه و دریا شکل گرفته و بقایای شهر تاریخی آن در امتداد ساحل و دامنه ارتفاعات اطراف دیده می‌شود. سیراف در دوره ساسانی و به‌ویژه در دوره اسلامی به یکی از مراکز مهم تجارت دریایی در خلیج فارس تبدیل شد و ارتباط بازرگانان آن با هند، چین، شرق آفریقا و دیگر بنادر اقیانوس هند، نام سیراف را در تاریخ تجارت دریایی جهان ماندگار کرد.
موزه آذربایجان یکی از مهم‌ترین موزه‌های باستان‌شناسی ایران و بزرگ‌ترین مجموعه موزه‌ای تخصصی در شمال‌غرب کشور است. این موزه در مرکز شهر تبریز و در مجاورت مسجد کبود قرار گرفته و مجموعه‌ای گسترده از آثار به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی و یافته‌های تاریخی ایران را در خود جای داده است.
شهر یری یکی از شگفت‌انگیزترین محوطه‌های باستانی شمال‌غرب ایران است؛ مجموعه‌ای رازآلود از سنگ‌افراشته‌های انسانی، گورستان، محوطه‌های مسکونی، استحکامات سنگی و فضاهای آیینی که در دامنه صخره‌های مشرف به دره‌های عمیق رودخانه قره‌سو قرار گرفته است. این محوطه باستانی در نزدیکی مشگین‌شهر در استان اردبیل واقع شده و از آن به عنوان یکی از مهم‌ترین محوطه‌های پیشاتاریخی منطقه یاد می‌شود.
در بهشهر مازندران گورستانی به نام «سفیدچاه» قرار گرفته که مردم محلی اعتقاد دارند به خاطر خاک سفیدش، جنازه مرده‌ها در آن نمی‌پوسد. بومیان خاک سفید این گورستان را جادویی می‌دانند. گورستان اسرارآمیز سفیدچاه یا گورستان سپید یکی از عجیب‌ترین گورستان‌های ایران متعلق به دوره تیموریان است و نخستین گورستان مسلمانان ایرانی در منطقه شمال ایران است. روستائیان معتقدند خاک سفید این گورستان سبب نپوسیدن جنازه‌‌ها و بخشودگی تمامی گناهان می‌شود،
معبد آناهیتا کنگاور یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین آثار معماری باستانی ایران است؛ بنایی سنگی که بر فراز یک تپه طبیعی در شهر کنگاور استان کرمانشاه ساخته شده و بقایای آن هنوز تصویری از عظمت معماری و مهندسی دوران باستان را پیش چشم بازدیدکننده قرار می‌دهد. ساختار پلکانی بنا، دیوارهای سنگی عظیم، ستون‌های متعدد و توجه ویژه به آب، از مهم‌ترین ویژگی‌هایی هستند که این محوطه را به یکی از آثار شاخص باستان‌شناسی غرب ایران تبدیل کرده‌اند.
میل اژدها یکی از بناهای سنگی شگفت‌انگیز و کمتر شناخته‌شده ایران است؛ برجی چهارگوش و بلند که در منطقه‌ای کوهستانی و نسبتاً دورافتاده از استان فارس قرار گرفته و به دلیل ظاهر خاص، معماری سنگی و کاربری اسرارآمیزش، از آثار قابل توجه دوره اشکانی به شمار می‌رود. این بنا با نام‌هایی مانند آتشگاه، دیمه‌میل و میل آزاد نیز شناخته می‌شود و در میان کوه و دره، در مجاورت یکی از مسیرهای مهم باستانی قرار گرفته است.
قنات قصبه در شهر گناباد استان خراسان رضوی قرار دارد و یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های مهندسی آب در ایران باستان است. این قنات با قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال، شبکه‌ای از تونل‌های زیرزمینی و چاه‌های عمودی است که آب سفره‌های زیرزمینی را بدون استفاده از پمپ و تنها با کمک شیب زمین به سمت مناطق پایین‌دست هدایت می‌کرده است. قنات قصبه امروزه نیز اهمیت خود را حفظ کرده و در سال ۲۰۱۶ به همراه ۱۰ قنات دیگر ایران در قالب پرونده «قنات ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
قلعه رودخان یا قلعه حسامی یکی از مشهورترین دژهای تاریخی گیلان است که در ارتفاعات جنگلی شهرستان فومن و در نزدیکی روستای رودخان قرار دارد. این قلعه در ارتفاعی حدود ۶۶۵ تا ۷۱۵ متر از سطح دریا ساخته شده و موقعیت آن در میان جنگل‌های انبوه، شیب‌های کوهستانی و دره‌ای که رودخانه رودخان از کنار آن می‌گذرد، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تجربه بازدید از آن است. فاصله قلعه از فومن حدود ۲۵ کیلومتر است و مسیر رسیدن به آن پس از پایان جاده خودرو، با یک صعود نسبتاً طولانی پیاده ادامه پیدا می‌کند.
شهر زیرزمینی کاریز کیش با توجه به عمق کم این جزیره در عمق 12 متری زیر زمین قرار دارد و ارتفاع آن به 8 متر می‌رسد. این شهر زیرزمینی شامل سه رشته قنات و 274 حلقه چاه و مكانی تفريحی است و امكان بازديد قنات‌های باستانی جزيره زيبای كيش در آن فراهم است.
شهر زیرزمینی نوش‌آباد که با نام «اویی» یا «اوئی» شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های دست‌کند ایران است که در زیر بافت تاریخی شهر نوش‌آباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد. این مجموعه در زیر سطح زمین ساخته شده و بخش‌هایی از آن در محدوده مجموعه تاریخی آب‌انبار چاله‌سی قرار گرفته است.
رصدخانه مراغه از بزرگ ترین و مشهورترین رصدخانه های اسلامی در جهان با ابزارآلات رصدی عظیم با دقت بالا در دوره قبل از اختراع تلسکوپ بوده است. این بنا به سفارش خواجه نصیرالدین طوسی فیلسوف، ریاضیدان و منجم بزرگ دوره ایلخانی و به فرمان هولاکوخان بر روی تپه ای در غرب مراغه پایه ریزی شد. زیج معروف ایلخانی (زیج به معنی تعیین موقعیت و چگونگی حرکات ستارگان) نیز در این مکان فراهم شد.
دیوار بزرگ گرگان یکی از مهم‌ترین آثار معماری و نظامی ایران باستان و یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های دفاعی دوره ساسانی است که در گستره وسیعی از استان گلستان و منطقه ترکمن‌صحرا امتداد داشته است. این دیوار تاریخی در منابع و میان مردم با نام‌هایی مانند دیوار سرخ، مار سرخ، قزل‌آلان و سد اسکندر شناخته می‌شود و بقایای آن امروزه در محدوده شهرستان‌های بندر ترکمن، آق‌قلا، گنبد کاووس و کلاله دیده می‌شود.
ریجاب یا «ریژاو» یکی از زیباترین مناطق کوهستانی استان کرمانشاه است که در شهرستان دالاهو قرار دارد و به دلیل چشمه‌های فراوان، آبشارهای بلند، رودخانه خروشان، دره‌های سرسبز و آثار تاریخی ارزشمند، یکی از مقصدهای جذاب طبیعت‌گردی و تاریخی غرب ایران به شمار می‌رود. این منطقه حدود ۱۲۰ کیلومترمربع وسعت دارد و در ناحیه‌ای کوهستانی با آب‌وهوایی نسبتاً معتدل قرار گرفته است.
یکی از منحصر به‌فردترین و ترسناک‌ترین سایت -موزه‌های جهان «سایت- موزه عصر آهن» گورستانی باستانی در قعر زمین است، جایی که 38 گور در کنار هم قرار گرفته و محل به خاک سپردن زن و مرد، پیر و جوان و چندین کودک است که از عصر آهن تاکنون یعنی حدود 4 هزار سال اینجا بی‌صدا خفته‌اند. فاصله طبقاتی، گور اغنیا و فقرا از هم قابل تشخیص است؛ ثروتمندان با مال و اموال خود، زنان با زیورالات و کودکان با اسباببازیهایشان به خاک سپرده شده‌اند.
غار کَرَفتو غاری است که در شهرستان ديواندره در استان کردستان ایران قرار گرفته‌است. این غار، یک غار آهکی است که در دوران سوم زمین‌شناسی شکل گرفته‌است. غار کرفتو بی شک یکی از جذاب ترین نقاط دیدنی مربوط به ایرانیان باستان است که بخش هایی از آن به صورت دست کند و بدون داشتن ابزار برقی شکل پیدا کرده است. این غار از نوع غارهای آهکی و طبیعی است و به احتمال زیاد در دوران سوم زمین شناسی شکل گرفته است.
محوطه‌ی تاریخی طاق بستان در دامنه‌ی کوهی به همین نام و در کنار چشمه‌ای در شمال شرقی حاشیه‌ی شهر کرمانشاه واقع شده است. این مجموعه در قرن سوم میلادی ساخته و از ارزش هنری و تاریخی زیادی برخوردار است. شاهان ساسانی ابتدا نواحی اطراف تخت جمشید را برای تراشیدن تندیس‌های خود برگزیدند.
این محوطه باستانی در منطقه ای به نام تنگ کول فرح یا کول فره در انتهای دشت ایذه واقع شده است. تنگ دره‌ای است که بیش از اندازه طبیعی ژرف و باریک باشد. در سمت راست ورودی این دره در کنار یک رشته کوه دو قطعه سنگ عظیم و نامنظم وجود دارد که بر بدنه آنها نقوش ظریف و زیبایی از شمایل انسان ها و جانوران در حالات نیایش و احترام، حمل خدایان، قربانی کردن و اجرای موسیقی قابل مشاهده است.
نقش رستم یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی استان فارس است که در نزدیکی مرودشت و در فاصله کمی از مجموعه جهانی تخت جمشید قرار دارد. این محوطه در دامنه کوهی بلند و صخره‌ای شکل گرفته و مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار تاریخی متعلق به دوره‌های ایلامی، هخامنشی و ساسانی را در کنار یکدیگر جای داده است. مهم‌ترین ویژگی نقش رستم، وجود چهار آرامگاه شاهی هخامنشی است که در ارتفاع قابل توجهی از سطح زمین و در دل صخره تراشیده شده‌اند.
قلعه الموت یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران در شمال غربی استان قزوین است که در نزدیکی روستای گازرخان و در منطقه کوهستانی الموت قرار دارد. این قلعه بر فراز صخره‌ای مرتفع ساخته شده و موقعیت طبیعی آن باعث شده است که از چندین جهت به پرتگاه‌های عمیق مشرف باشد. صخره‌ای که قلعه بر روی آن قرار گرفته، حدود ۲۰۰ متر از زمین‌های پیرامون خود بلندتر است و همین اختلاف ارتفاع، یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری ساختار دفاعی قلعه به شمار می‌رود.