آرامگاهها و مقابر
در جنوب تاجیکستان، جایی که رودخانههای بزرگ پنج و وخش مسیر خود را میان سرزمینهای تاریخی ختل و باختر طی میکنند، بناهایی خاموش از گذشتهای باشکوه باقی ماندهاند؛ بناهایی که روایتگر دورهای هستند که آسیای مرکزی یکی از مهمترین مراکز علمی، فرهنگی و معماری جهان اسلام به شمار میرفت. مجموعه خواجهمشهد (Khoja Mashhad) یکی از ارزشمندترین یادگارهای تاریخی تاجیکستان است؛ بنایی که در منطقه قبادیان قرار گرفته و از معدود نمونههای باقیمانده معماری مذهبی پیش از حمله مغول در این کشور محسوب میشود.
در نزدیکی شهر شیمکنت در جنوب قزاقستان، شهری کوچک اما با تاریخی بسیار بزرگ قرار دارد؛ سیرام (Sairam). این شهر امروزی شاید در نگاه اول مانند بسیاری از شهرهای معمولی آسیای مرکزی به نظر برسد، اما در زیر لایههای زندگی روزمره آن، داستان شهری نهفته است که بیش از هزار سال یکی از مهمترین مراکز تمدنی، تجاری و فرهنگی منطقه بوده است. سیرام در گذشته با نام ایسپیدجاب (Ispidjab / Isfijab) شناخته میشد و یکی از شهرهای مهم در مسیر جاده ابریشم بود.
در جنوب قزاقستان و در قلب شهر تاریخی ترکستان، بنایی باشکوه قرار گرفته که نهتنها مهمترین اثر تاریخی این کشور، بلکه یکی از ارزشمندترین شاهکارهای معماری اسلامی آسیای مرکزی به شمار میرود. آرامگاه خواجه احمد یسوی، محل دفن عارف، شاعر و اندیشمند بزرگ قرن ششم هجری، قرنهاست که مقصد زائران، پژوهشگران، معماران و گردشگران از سراسر جهان است. اهمیت این بنا تنها به شخصیت خواجه احمد یسوی محدود نمیشود.
این بنا که در ابتدا به سبک نئوگوتیک ساخته شده است، پنجرهها، رواق و درها همگی دارای طاقهای نوکتیز هستند و سه شبستان دارد که توسط ستونها از هم جدا شدهاند. در سقف، از طریق آثار تیتو سالاس، میتوانید شکوههای مختلف آزادی بخش را ببینید. شبستان مرکزی در ابتدا محل نگهداری صندوقچهای حاوی خاکستر بولیوار بود که در سال ۱۹۳۰ با یک صندوقچه برنزی که امروزه قابل مشاهده است، جایگزین شد. برای جشن صدمین سالگرد تولد سیمون بولیوار، یک لوستر خارقالعاده با ۴۰۰۰ قطعه و ۲۳۰ چراغ نصب شد (۱۸۸۳).
در 35 کیلومتری مسیر فریمان به مشهد، در نقطه تلاقی شاهراههای مهم، شهر تاریخی سنگ بست با وسعت 13 هکتار خودنمایی میکند. موقعیت منحصر به فرد این شهر، رونق و آبادانی را در طول قرون و اعصار اسلامی برای آن به ارمغان آورده است.
آرامگاه سلطان ابراهیم رضا، منسوب به یکی از نوادگان امام رضا (ع)، در شهر درمیان، واقع در استان خراسان جنوبی، نگینی از تاریخ و معماری را در خود جای داده است. این آرامگاه که در دوره تیموری احداث شده، با معماری زیبا و تزئینات چشمنواز، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی شناخته میشود.
آرامگاه ابن حسام خوسفی، شاعر برجسته ایرانی، در شهر خوسف، واقع در استان خراسان جنوبی، گنجینهای از تاریخ و معماری را در خود جای داده است. این آرامگاه که در دوره صفوی احداث شده، با معماری زیبا و تزئینات چشمنواز، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی شناخته میشود.
بقعه پیر تاکستان، بنایی آجری با قدمت ۸۰۰ ساله، یادگاری از دوران سلجوقیان است که در جنوب شهر تاکستان، استان قزوین واقع شده است. این اثر باشکوه که در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۳۰ با شمارهٔ ثبت ۳۸۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده، در محوطهای وسیع و جنگلی قرار دارد که پیش از آن گورستان بوده و هم اکنون به صورت پارک درآمده است.
سنگ افراشتهها، که به سنگ قبر، سنگ مزار، استوانه و پلاک نیز معروف هستند، از دیرباز به عنوان نشانهای برای محدود کردن محل دفن و گرامیداشت یاد و خاطره فرد متوفی مورد استفاده قرار میگرفتهاند. این سنگها که در گذر زمان، حامل اطلاعات ارزشمندی در خصوص تاریخ، فرهنگ و باورهای جوامع مختلف شدهاند، به عنوان رازگویان خاموش تاریخ، دریچهای به سوی گذشته را به روی ما میگشایند.
شهرستان دزفول، گنجینهای از بناهای آرامگاهی با سبکهای مختلف است. در میان این بناها، آرامگاهی وجود دارد که مردم محلی آن را مقبره شاهزاده ابوالقاسم مینامند، اما باستانشناسان معتقدند که آرامگاه یعقوب لیث صفاری، بنیانگذار سلسله صفاریان، است.
آمل، شهرستانی با قدمت 3000 ساله، در استان مازندران واقع شده است. این شهر که در گذشته مرکز قوم آمارد بوده، در طول تاریخ شاهد حکومت سلسله های مختلفی از جمله اشکانیان، علویان و صفویان بوده است.
آرامگاه مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی، عارف و صوفی نامدار قرن هشتم هجری، در شهر تایباد خراسان رضوی واقع شده است. این مجموعه باشکوه که در خیابان مولانای غربی قرار دارد، شامل بخشهای مختلفی از جمله ایوان رفیع، حظیره (محل دفن) مولانا، سردر ورودی، طاق نماهای اطراف صحن داخلی، بنای حوض انبار و بنای مقبره شیخ علی، پدر مولانا، است.
بجستان، شهرستانی با قدمت دیرینه در خراسان رضوی، دارای تاریخی غنی و پر فراز و نشیب است. کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که این منطقه از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده و تمدنهای مختلفی در آن شکوفا شدهاند. بجستان مشاهیر و بزرگان زیادی در زمینههای مختلف علمی، فرهنگی و مذهبی داشته است. از جمله این مشاهیر میتوان به خواجه عبدالله انصاری، عارف نامدار ایرانی، اشاره کرد.
میرزا کوچک خان، از بزرگترین شخصیت های تاریخ ایران و افتخارات گیلان زمین، جان خود را در راه رفاه مردم ایران فدا کرد. آرامگاه این مبارز والامقام در گورستان سلیمان داراب رشت قرار دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دفتر فنی حفاظت آثار باستانی گیلان با همکاری هیئت امنا و مردم، طرح بنای یادبودی برای ایشان را تهیه و اجرا کرد.
سلطان محمد میرزا سیفالدوله، نوه چهل و هشتم فتحعلی شاه قاجار، حاکمی نیکوکار و مشهور در تاریخ ایران است. او که علاوه بر ملایر، در کرمانشاه نیز حکمرانی میکرد، خدمات ارزشمندی به مردم این دو شهر ارائه داد. سیفالدوله در سال 1275 شمسی در تهران متولد شد. او پس از گذراندن دوران کودکی و نوجوانی، در سال 1304 به حکومت ملایر منصوب شد. سیفالدوله در طول دوران حکمرانی خود، اقدامات عمرانی و عامالمنفعه بسیاری در ملایر انجام داد که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ملا حسن کاشی، شاعر نامدار دوران ایلخانی، در مقبرهای باشکوه در دو کیلومتری جنوب گنبد سلطانیه آرامیده است. این بنا که به گنبد سه پوسته شهرت دارد، نمونهای بینظیر از معماری عصر صفوی است. پلان هشت ضلعی مقبره، در نمای داخلی به فضایی چلیپایی تبدیل میشود. تزئینات خط معقلی فیروزهای بر گلوگاه گنبد و نمای خارجی بنا، جلوهای خیرهکننده به آن بخشیده است.
آرامگاه قیدار نبی (ع) یکی از بقعههای معتبر استان زنجان است که در جنوب غربی شهرستان قیدار (خدابنده) و در دامنه ارتفاعات با همین نام قرار دارد. این بنا متعلق به قیدار بن اسماعیل بن ابراهیم (ع) از پیامبران الهی است. بنای آرامگاه به طور کلی دارای پلان مربع مستطیل است. طول آن 14.5 متر و عرض آن 8.3 متر است و از سه بخش تشکیل شده است:
گوردخمه دلیک داش در 6 کیلومتری جنوب غرب شهر سیه چشمه و در روستای دلیک داش واقع شده است. این گوردخمه در دل صخرهای آهکی به صورت دستکند ساخته شده و قدمت آن به هزاره اول قبل از میلاد و به دوران مادها باز میگردد. با توجه به نوع معماری و نقوش برجسته موجود در گوردخمه، میتوان تاریخ ساخت آن را به دوران مادها (حدود 700 تا 550 قبل از میلاد) نسبت داد. این گوردخمه در دورههای بعد نیز مورد استفاده قرار گرفته و در آن تدفینهایی صورت گرفته است.
در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد، واقع در بخش خاروانا، گنبد الله الله، گویی نگینی فیروزهای بر تار و پود تاریخ میدرخشد. این بنای باشکوه که قدمت آن به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه میرسد، با معماری منحصر به فرد و تزئینات خیرهکننده، هر ساله نظر بسیاری از گردشگران و علاقهمندان به تاریخ را به خود جلب میکند.
خسته قاسم، شاعری نامدار و عارفی وارسته، در سال 1081 هجری شمسی در روستای تیکمه داش، واقع در 78 کیلومتری تبریز، دیده به جهان گشود. او دوران کودکی خود را در میان طبیعت بکر و مردمان ساده و صمیمی این روستا گذراند و در مکتبخانه ملا به فراگیری علوم سنتی پرداخت.
در انتهای خیابان امام آذرشهر، در ساحل شمالی رودخانه دهخوارقان، گورستانی تاریخی به نام یوواداغی یا دوواداغی (و به روایتی مصلی داغی) واقع شده است. این تپه که پوشیده از الواح و سنگ نبشتههای قبور است، رازهای بسیاری از سدههای گذشته را در دل خود جای داده است.
مجموعه تاریخی شمیران در درهای واقع شده است که حفره آبگیر سد سفیدرود محسوب میشود. این دره در کنار رود قزل اوزن در بخش طارم قزوین قرار دارد. برای رسیدن به این مجموعه، لازم است مسیر کنار سد سفیدرود را از منجیل طی کرد. این مجموعه فاقد راه دسترسی برای خودروهای عادی است و باید با خودروهای دو دیفرانسیل به آن دست یافت.
آرامگاه مختومقلی گلستان در شهرستان مراوهتپه واقع شده است. این بنا در دوره قاجار و پهلوی ساخته شده است. مخدومقلی شاعر ملی ترکمنهاست و در سال 1169 یا 1176 هجری قمری درگذشت. آرامگاه مختومقلی در تاریخ 20 اردیبهشت 1378 با حضور صفرمراد نیازوف و عطاالله مهاجرانی افتتاح شد. هر سال در روز میلاد این شاعر برجسته مراسمی در کنار این آرامگاه برگزار میشود.
آرامگاه میر سید علی همدانی در میدان اسماعیل سامانیِ کولاب، از مهمترین زیارتگاههای فرهنگی و صوفیانه جنوب تاجیکستان است. میر سید علی همدانی، مشهور به شاه همدان و امیرکبیر، عارف و نویسنده کبروی قرن هشتم هجری بود؛ در ۱۲ رجب ۷۱۴ قمری، برابر با ۱۳۱۴ میلادی، در همدان زاده شد و در ۷۸۶ قمری، برابر با ۱۳۸۴ یا اوایل ۱۳۸۵ میلادی، در مسیر سفر و در حوالی کنر درگذشت. پیکر او سپس به ختلان، در محدوده کولاب امروزی، منتقل و دفن شد.
در میان چهرههای بزرگ فرهنگ و ادب فارسی، نام ابوعبدالله جعفر بن محمد رودکی سمرقندی جایگاهی ویژه دارد. شاعری که در دوره سامانیان زندگی کرد و آثار او را از مهمترین پایههای شکلگیری شعر کلاسیک فارسی میدانند. رودکی علاوه بر شاعری، موسیقیدان و نوازندهای توانا بود و بخش مهمی از زندگی خود را در دربار سامانیان و بهویژه در روزگار نصر بن احمد سامانی گذراند.
پهلوان محمود خوارزمی متخلص به قتّالی، مشهور به پوریای ولی، یکی از نامدارترین و محبوبترین پهلوانان تاریخ ایران است. او اهل سرزمین خوارزم و پردهدار دارالصفا (خوی امروزی) بود و گفته شده در ورزشهای زورخانهای و پهلوانی مهارت زیادی داشته است به طوری که کسی حریف او نبود و در سرزمینهای اسلامی سفر میکرد و با رقیبان گوناگون کُشتی میگرفت. او در سادهزیستی، دستگیری از مستمندان و ستمدیدگان، و چشم بستن بر زرق و برق دنیای فانی، به معرفتی ناب رسیده بودهاست.
آرامگاه چهاربکر یکی از مهمترین مجموعههای تاریخی و مذهبی اطراف بخارا در ازبکستان است؛ مجموعهای آرام و متفاوت که در روستای سومیتان، در فاصلهای حدود چند کیلومتری از مرکز تاریخی بخارا قرار دارد. این مجموعه در طول قرنها پیرامون آرامگاه شخصیتهای مذهبی و خاندانهای بانفوذ بخارا شکل گرفته و امروزه یکی از ارزشمندترین نمونههای معماری آرامگاهی آسیای مرکزی به شمار میرود. چهاربکر را گاهی «شهر مردگان» نیز مینامند؛ عنوانی که به گستردگی گورستان، حیاطهای آرامگاهی و فضای معنوی آن اشاره دارد.
آرامگاه خواجه بهاءالدین محمد نقشبند بخاری در قصر عارفان، حدود ۱۲ کیلومتری بخارا، یکی از مهمترین زیارتگاههای صوفیانه ازبکستان است. این مجموعه پیرامون محل دفن بهاءالدین نقشبند، شخصیت محوری و نامبخش طریقت نقشبندیه، شکل گرفته و امروز آرامگاه، خانقاه، مسجدها، مدرسه، مناره، گورستان تاریخی و فضاهای موزهای را در بر میگیرد.
چشمه ایوب یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در نزدیکی آرامگاه اسماعیل سامانی قرار دارد. این مجموعه تاریخی علاوه بر معماری ویژه، به دلیل روایتها و افسانههای مذهبی مرتبط با حضرت ایوب نیز شهرت دارد. بر اساس روایت مشهور محلی، حضرت ایوب در جریان سفر خود به این منطقه با مردمی روبهرو شد که از کمبود آب رنج میبردند. او با عصای خود بر زمین زد و چشمهای از آن جوشید؛ آبی که مردم منطقه آن را پاک و شفابخش میدانستند.
در زمان اسماعیل سامانی، قلمرو سامانیان گسترش یافت و بخارا پایتخت سامانیان شد. این شهر به مرکزی فرهنگی و هنری برای رقابت با بغداد تبدیل شد و زبان و فرهنگ فارسی به جای عربی در اینجا بیشتر رواج پیدا کرد. تجارت در امتداد جادههای ابریشم، ثروت عظیمی را برای شهرهای تجاری مانند بخارا به وجود آورد. این ثروت جدید اغلب برای حمایت از مساجد، خانههای کاخ و مقبرهها استفاده میشد.
محمد بخاری (حافظ ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بخاری جعفی ؛۱۹ ژوئیه ۸۱۰–۱ سپتامبر ۸۷۰) (۱۹۴–۲۵۶ ه.ق) معروف به بخاری، نویسندهٔ ایرانی کتاب صحیح بخاری است که یکی از صحاح سته که ارزشمندترین کتاب حدیث از نظر اهل سنت است. در بخارا به دنیا آمد. جدش «بردیزبه یا یزدیزبه» زرتشتی مسلمان شده نام داشتهاست، در سن ۱۶ سالگی به مکه مسافرت نمود و تحصیل علم حدیث کرد.
در نزدیکی آرامگاه گور امیر، یکی از بناهای تاریخی کمترشناختهشده اما بسیار ارزشمند سمرقند قرار دارد که با نام آرامگاه رُوح آباد یا مقبره برهانالدین ساغرچی شناخته میشود. این آرامگاه در بخش تاریخی سمرقند و در نزدیکی مجموعه گور امیر قرار گرفته و از یادگارهای مهم معماری سده چهاردهم میلادی در این شهر است.
یکی از آثار تاریخی سمرقند، در ازبکستان، مرقدی منسوب به دانیال پیغمبر است. این بنا در واقع مزاری است طویل با شش گنبد، و یا طول 18 متر، که به پای دانیال پیغمبر تعلق دارد. متولیان مقبره میگویند تنها یک پای حضرت دانیال در این محل دفن شده و بقیه بدن وی در ایران و شهر شوش است. آنها دلیل قانع کنندهای برای علت بلندی پای دانیال نبی ندارند اما میگفتند پیامبران نخستین دارای قدی بلند بودهاند و به همین دلیل پای دانیال هم بلند است.
آرامگاه شاه زنده، نام قبرستانی در شمالشرق سمرقند است. نام آرامگاه به قثم بن عباس، پسر عموی حضرت محمد (ص) اشاره دارد؛ کسی که اسلام را در قرن ۷ میلادی به این منطقه آورد. آرامگاه شاه زنده شامل چندین مقبره و بناهای مذهبی میشود که قدمت آنها به ترتیب به قرنهای ۹ الی ۱۴ میلادی و ۱۹ میلادی باز میگردد. بر اساس افسانههای مردمی، بعد از آنکه سر قثم بن عباس را در راه اعتقاداتش بریدند، او سر خود را در دستان گرفت و به اعماق چاهی رفت که در همین مجموعه قرار دارد.
آرامگاه تیمور گورکانی موسس سلسله تیموریان از دیگر جاهای دیدنی ازبکستان در شهر سمرقند است. همانطور که در بالاتر توضیح دادم، تیمور به لشکرکشی و فتح کشورهای مختلف علاقه زیادی داشت و از چنگیز مغول به عنوان الگوی خود نام میبرد. با اینکه تیمور پادشاه خشن و علاقهمند به کشتوکشتار بود؛ در بین مردم ازبکستان جایگاه ویژهای دارد.
خرقان در جنوب غربی قزوين واقع گرديده و سرزمينی كوهستانی است. در اين منطقه دو آرامگاه از دوره سلجوقی بر جای مانده است. برج اول پلاني هشت ضلعی داشته كه بر هر ضلع آن طرحهای متنوع آجری نقش گرديده است. اين برج دارای گنبدی دوپوش بوده و دو پلكان مارپيچ بدان منتهی ميگردند. ارتفاع اين آرامگاه در حدود 15 متر و قطر بنا حدود 11 متر ميباشد. بر طبق متن كوفی آن، اين برج در سال 460 هجری.ق ساخته است.