قلعهها و دژهای تاریخی
قلعه قهقهه (Qah Qaha Fortress) یکی از مهمترین آثار تاریخی منطقه بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که در نزدیکی شهر اشکاشم و در کنار رودخانه پنج قرار دارد. بقایای این قلعه گِلی بر فراز یک صخره مرتفع ساخته شده و قرنها بر مسیر ارتباطی مهمی در دره پنج و شاخههای جاده ابریشم نظارت داشته است. این دژ باستانی نهتنها یک بنای نظامی، بلکه بخشی از تاریخ پیچیده منطقه پامیر است؛ سرزمینی که در طول هزاران سال محل عبور کاروانها، برخورد تمدنها و رقابت قدرتهای مختلف بوده است.
در جنوب تاجیکستان، در سرزمینی که رودخانههای پنج و وخش مسیر خود را به سوی آمودریا ادامه میدهند، بقایای یکی از مهمترین مراکز تمدنی آسیای مرکزی قرار گرفته است؛ قلعه هُلبُک، پایتخت تاریخی منطقه ختلان که روزگاری یکی از مراکز مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این سرزمین بوده است. امروز بسیاری از گردشگران هنگام سفر به تاجیکستان بیشتر به شهرهایی مانند دوشنبه، پنجکنت، خجند یا کوهستانهای فان توجه میکنند، اما در جنوب کشور مقصدی تاریخی وجود دارد که روایت متفاوتی از شکوه گذشته این منطقه ارائه میدهد.
در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری غرب شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، مجموعهای تاریخی قرار دارد که روایتگر بیش از چهار هزار سال زندگی، تمدن و تحولات سیاسی در دره حصار است. قلعه حصار تاجیکستان (Hissar Fortress) مهمترین یادگار تاریخی این منطقه و یکی از شناختهشدهترین جاذبههای فرهنگی کشور به شمار میرود؛ بنایی که در طول قرنها شاهد ظهور و سقوط حکومتهای مختلف، عبور کاروانهای تجاری، شکلگیری مراکز علمی و مذهبی و رویدادهای مهم تاریخی بوده است.
در میان دشتهای وسیع جنوب قزاقستان، شهری تاریخی قرار دارد که زمانی یکی از مهمترین مراکز تجاری، نظامی و فرهنگی آسیای مرکزی بود؛ شهری که دیوارهای بلند آن هنوز پس از قرنها در برابر باد و زمان ایستادهاند. ساوران (Sauran) یکی از مهمترین شهرهای باستانی مسیر جاده ابریشم در قزاقستان است؛ شهری محصور با برجهای دفاعی، خیابانهای منظم، سیستمهای پیشرفته آبرسانی و معماری شهری که نشاندهنده شکوه تمدنهای آسیای مرکزی در قرون گذشته است.
در 30 کیلومتری بیرجند، در شهر مود، قلعه باغی باشکوه با حصار بلند و 20 برج مدور، خودنمایی میکند. خندقی به عرض 10 متر دور تا دور حصار حفر شده که گویی نگهبانی مطمئن برای این قلعه تاریخی است. درون قلعه، بقایای عمارتی تشریفاتی از دوران گذشته به چشم میخورد. ایوانهای بلند، هشتی، راهروها و اتاقهای متعدد، حکایت از روزگار پر رونق این بنا دارد. تزئینات نقاشی روی گچ با نقوش اسلیمی، گل و بوته و پرندگان، زیبایی و ظرافت را به ارمغان آورده است.
نارین قلعه، دژی باشکوه با قدمت بیش از 2000 سال، در مرکز شهر نایین در استان اصفهان واقع شده است. این قلعه که به دستور انوشیروان ساسانی احداث شده، با معماری منحصر به فرد و عظمت خود، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان اصفهان شناخته میشود.
قز قلعه یا قلعه دختر، دژی باستانی بر فراز کوهی مرتفع در نزدیکی روستای آبکلو از توابع شهرستان تاکستان در استان قزوین است. این قلعه که قدمت آن به دوره ساسانیان می رسد، با معماری منحصر به فرد و چشم اندازهای بدیع، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری استان قزوین شناخته می شود.
قلعه شاه دژ نهبندان، مشهور به قلعه شاهی، بنایی تاریخی با معماری باشکوه و عظمت کم نظیر، در دل کویر نهبندان واقع شده است. این قلعه که در دوره قاجار بنا شده، یادگاری از شکوه و قدرت حکمرانان آن دوران است و امروزه به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی، پذیرای گردشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ است.
قلعه تاریخی بیرجند، مشهور به قلعه پایین شهر، بزرگترین بنای تاریخی شهر بیرجند است که بر فراز بلندترین تپه ی باختر شهر خودنمایی می کند. این دژ سترگ و کهن، یادگاری از دوران صفویه، برای کاربردهای نظامی ساخته شده بود و نقشی کلیدی در پاسداری از شهر ایفا می کرد.
قلعه سلاسل، در شمال شهرستان شوشتر و بر فراز صخرهای عظیم، یادگاری از دوران ساسانیان است. این دژ مستحکم، با خندقی عمیق در شرق و غرب و رودخانهای در غرب، در برابر حملات دشمنان تسخیرناپذیر بود.
ارگ بهارستان در زمان امیر علم خان فرزند امیر علم خان اول بنا شده است. از وقایع مهم تاریخی این ارگ، پناهنده شدن لطفعلی خان زند و همراهانش به آن در زمان جنگ با آغامحمدخان قاجار است. باغ زرشکی، نامی که یادآور شکوه و زیبایی باغی بینظیر در گذشته است، باغی که زمانی ارگ بهارستان را در آغوش خود گرفته بود. ارگ بهارستان، بنایی تاریخی که با معماری باشکوه و سرگذشت پرفراز و نشیبش، هویت شهر بیرجند را رقم میزند.
قلعه اژدها پیکر، دژی باشکوه از دوران ساسانیان، بر فراز تپهای در شمال شهر لار استان فارس قرار دارد. این قلعه عظیم با طول ۷۰۰ و عرض ۱۷۰ متر، تاریخی پر رمز و راز را در دل خود حفظ کرده است و یادگاری ارزشمند از قرون گذشته به شمار میرود.
قلعه بسطام، دژی باشکوه و تاریخی در نزدیکی روستای بسطام در استان آذربایجان غربی است. این قلعه که قدمت آن به دوران اورارتوها (حدود 800 سال پیش از میلاد) باز میگردد، در طول تاریخ خود شاهد وقایع و رخدادهای بسیاری بوده و امروزه به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان آذربایجان غربی شناخته میشود.
در فاصله 80 کیلومتری جنوب غربی شهر سراوان، قلعه کنت در روستای کنت بخش هیدوچ این شهرستان جای گرفته است. این مجموعه بر روی صخره ای طبیعی در سه طبقه بنا شده و زمینی به مساحت 970 متر مربع را اشغال کرده است. زیربنای این قلعه 840 متر مربع است و سبک معماری آن همانند قلعه سیب می باشد.
قلعه سب، دژی مستحکم و تاریخی در دل کویر مصر، واقع در استان اصفهان است. این قلعه که قدمت آن به دوران ساسانیان باز میگردد، در طول تاریخ خود شاهد وقایع و رخدادهای بسیاری بوده است.
قلعه جوشین، دژی مستحکم و نفوذناپذیر واقع در دل کوهستان، با معماری خاص و موقعیتی استراتژیک، نمادی از تاریخ و مقاومت ایرانیان در برابر دشمنان است. این قلعه با ساختار دفاعی بینظیر خود، حفظ امنیت منطقه را تضمین میکند.
در حاشیه جنوبی جاده تالش به آستارا، روستای قلعه دوش، گویی نگینی تاریخی بر پهنه دشت خودنمایی میکند. قلعه صلصال، دژی مستحکم که رازهای نهفته در دل خود را از دوره ایلخانی تا به امروز حفظ کرده است.
قلعه لمبسر یا دژ لمسر در حدود سه کیلومتری شمالشرقی شهر رازمیان در الموت غربی قزوین قرار دارد و یکی از مهمترین دژهای تاریخی نزاریان اسماعیلی در البرز مرکزی است. این قلعه روی سکویی طبیعی، مرتفع و نسبتاً وسیع بنا شده و درههای عمیق نینهرود و لمهدر، بخش بزرگی از دفاع طبیعی آن را تشکیل میدهند.
مجموعه تاریخی شمیران در درهای واقع شده است که حفره آبگیر سد سفیدرود محسوب میشود. این دره در کنار رود قزل اوزن در بخش طارم قزوین قرار دارد. برای رسیدن به این مجموعه، لازم است مسیر کنار سد سفیدرود را از منجیل طی کرد. این مجموعه فاقد راه دسترسی برای خودروهای عادی است و باید با خودروهای دو دیفرانسیل به آن دست یافت.
روستای بیاضه در ۵۳ کیلومتری جنوب شرقی خور و بیابانک قرار دارد. این روستا علاوه بر قلعهای زیبا و مشهور، چشماندازی بسیار دلانگیز دارد. بافت روستایی آن منحصر به فرد است و خانههای ایواندار و ایوانهای کنگرهای آن به لحاظ معماری و جنبههای دفاعی دیدنی هستند. جاذبههای گردشگری این روستا شامل ارگ قدیمی و ساباطها، پایابهای سرپوشیده، قناتها، حسینیه و مسجد جامع قدیمی و امامزاده و نخلستانهای انبوه است.
این قلعه هنوز هم دارای ساکنانی است که از چند هزار سال پیش در آن زندگی میکنند. مردم محل معتقدند که قلعه قدیمی انوشیران بوده و به عنوان زندان استفاده میشده، اما واقعیت این است که قلعه کاربردهای دیگری نیز داشته است. احتمالاً در یک گوشهای از قلعه زندانی وجود داشته باشد، اما استفاده اصلی آن برای سکونت مردم بوده است. قلعه شامل هزاران خیابان و خانه است. هر خیابان به خیابانهای دیگر میرسد و در هر خیابان چندین خانه وجود دارد.
بناهای تاریخی و موزههای ملی به طور یکسان داستان بشریت را در طول اعصار روایت میکنند و بخش مهمی از جنبش حفاظت هستند. بناها «موزههای باز» هستند که منابع بنیادی، میراث فرهنگی، تاریخ و اکولوژی را حفظ و نگهداری میکنند. کنیا خانهی بسیاری از این بناهای تاریخی است که با تور کنیا آگوست میتوانید به آن سفر کنید. تاریخ دیرینه منطقه ساحلی کنیا جذاب و مسحور کننده است. مدتها قبل از ورود پرتغالیها، منطقه ساحلی دارای تاریخچه طولانی تجارت بود.
سیگیریا یک منطقه باستانی و باروی صخرهای است که در شمال منطقه متاله (Matale) در نزدیکی شهر دامبولا در استان مرکزی سریلانکا واقع شده است. یک ستون صخرهای عظیم به ارتفاع ۲۰۰ متر مشرف به تعدادی بنای باستانی قرار گرفته که از ویژگیهای منحصر به فرد این منطقه تاریخی است. پادشاه کاسیاپا (Kasyapa) این منطقه را بین سالهای ۴۷۷ تا ۴۹۵ بهعنوان پایتخت جدید خود برگزیده است. او کاخ خود را بر فراز این صخره بنا نهاده و فضای داخلی آن را با نقاشیهای دیواری رنگین تزیین کرده است.
واسع یکی از نواحی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است و مهمترین جاذبه تاریخی پیرامون آن شهر و قلعه هولبوک است. منبع رسمی گردشگری تاجیکستان هولبوک را حدود ۷ کیلومتر جنوبغرب مرکز واسع و در روستای قربانشهید معرفی میکند. این شهر در قرون میانه از مراکز مهم ختلان بود و راههای تجاری متصلکننده بخارا به بدخشان و هند از آن عبور میکردند؛ بنابراین واسع برای علاقهمندان تاریخ ختلان و مسیرهای تاریخی آسیای مرکزی، ارزش بسیار بیشتری از فهرست کوتاه و قدیمی مقاله اولیه دارد.
شوغنان یکی از نواحی مهم ولایت خودمختار کوهستانی بدخشان در پامیر تاجیکستان است. برخلاف متن قدیمی، خاروغ امروز مرکز اداری شوغنان نیست؛ مرکز ناحیه شهرک وحدت است و خاروغ بهعنوان شهر مستقل، مرکز ولایت بدخشان محسوب میشود. شوغنان با دره غُند، چشماندازهای مرتفع پامیر، محوطه تاریخی کافرقلعه باغِو و مسیرهای منتهی به دریاچههای کوهستانی شناخته میشود.
روشان یکی از نواحی کوهستانی ولایت خودمختار کوهستانی بدخشان در پامیر تاجیکستان است. مرکز آن وُمار است و دو جاذبه طبیعی شاخص آن، دره بارتنگ و دریاچه سَرِز، روشان را به یکی از مهمترین مناطق سفرهای ماجراجویانه در پامیر تبدیل کردهاند. در کنار طبیعت، قلعه تاریخی وُمار نیز لایه فرهنگی مهمی به سفر این ناحیه اضافه میکند.
اشکاشم در جنوب ولایت خودمختار کوهستانی بدخشان، یکی از دروازههای اصلی ورود به دره واخان در تاجیکستان است. مسیر رود پنج، قلعههای تاریخی قهقهه و یمچون و چشمههای گرم کوهستانی، این ناحیه را به یکی از مهمترین بخشهای سفر فرهنگی و جادهای پامیر تبدیل کردهاند. شهرک اشکاشم مرکز ناحیه است و مسیر زمینی آن از خاروغ ادامه پیدا میکند.
قلعه یمچون یکی از بزرگترین استحکامات تاریخی دره وخان در بدخشان کوهستانی تاجیکستان است. این دژ در ارتفاع حدود ۳۱۶۴ متر، نزدیک روستای یمچون در ناحیه ایشکاشیم قرار دارد و بر مسیرهای تاریخی دره پنج اشراف دارد. پرونده تاجیکستان در فهرست موقت یونسکو، دورههای استفاده از محوطه را از حدود سدههای دوم و اول پیش از میلاد تا سدههای پنجم تا هفتم و سپس دهم تا یازدهم میلادی ذکر میکند؛ بنابراین نسبتدادن کل مجموعه موجود فقط به «قرن سوم پیش از میلاد» سادهسازی تاریخ چندمرحلهای آن است.
قلعه قهقهه یکی از دژهای تاریخی شاخص بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که بر صخرهای طبیعی در نزدیکی اشکاشم و مشرف به رود پنج قرار دارد. منبع رسمی گردشگری تاجیکستان ارتفاع محل را حدود ۲۶۴۲ متر از سطح دریا، ارتفاع صخره را حدود ۱۲۵ متر بالاتر از ساحل چپ رود و فاصله قلعه را حدود ۵ کیلومتر از مرکز اشکاشم اعلام میکند. جایگاه مرتفع قلعه امکان دیدهبانی بر دره وخان و مسیر حرکت کاروانها را فراهم میکرد و همین موقعیت، اهمیت دفاعی آن را توضیح میدهد.
ارگ و قلعه دیدنی بخارا قدیمیترین بنای بخارا است که قدمت اصلی آن به پیش از میلاد مسیح برمیگردد. از آن زمان، تا زمان تهاجم ارتش سرخ در سال ۱۹۲۰، مردمان مختلفی در آن سکونت داشتند. بخارا عمدتاً به عنوان اقامتگاه امیران بخارا شناخته میشد، و علاوه بر آنها مقامات منصوب، شاعران و علما را نیز در خود جای داده بود. ارگ بخارا با داشتن کاخهای سلطنتی، ادارات دولتی، اسطبلها و کتابخانههای متعدد خود شهری بزرگ بود. بخارا از شهرهای کهنی است که دارای تاریخی ۲۵۰۰ ساله است.
تپه نوشیجان ملایر یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی برای شناخت معماری و آیینهای دوره ماد در غرب ایران است. بر فراز یک برآمدگی طبیعی در غرب ملایر، مجموعهای از ساختمانهای خشتی بسیار خوب حفظ شده شامل معبد مرکزی، بنای مذهبی غربی، دژ و تالار ستوندار کشف شده که هسته اصلی آنها به حدود سده هفتم پیش از میلاد بازمیگردد.
قلعه شوش که با نامهای قلعه فرانسویها و قلعه آکروپل نیز شناخته میشود، برخلاف ظاهر قرونوسطایی خود یک دژ باستانی نیست. این ساختمان در اواخر دوره قاجار و در جریان فعالیت هیئت باستانشناسی فرانسه در شوش ساخته شد تا محل استقرار باستانشناسان و پایگاهی برای فعالیتهای کاوش و نگهداری یافتههای باستانشناختی باشد.
قلعهها و کهندژها غالبا هسته اصلی تشکیل شهرها هستندکه پایگاه درباریان، پادشاهان، مغان و نظامیان بوده است. نارینقلعه که در میان اهالی میبد به نارنج قلعه نیز معروف است از این قاعده مستثنی نیست. قلعهای سترگ بر بالای تپهای که بر دشتهای اطراف احاطه کاملی داشت.
قلعه قهقهه که در گویش محلی «قاهقاه قالاسی» نامیده میشود، یکی از مهمترین دژهای تاریخی استان اردبیل است که در منطقهای کوهستانی در شمال شرقی مشگینشهر قرار گرفته است. موقعیت طبیعی دشوار، پرتگاههای عمیق، دیوارهای مستحکم و مسیر صعود سخت، این قلعه را در دورههای مختلف به یکی از استراتژیکترین استحکامات منطقه تبدیل کرده بود. شهرت اصلی قلعه قهقهه اما به دوره صفویه بازمیگردد؛ زمانی که این دژ به محل نگهداری زندانیان سیاسی و شاهزادگان صفوی تبدیل شد.
قلعه کنجانچم یکی از بناهای شاخص دوره قاجار در استان ایلام است که در محور ایلام ـ مهران و حدود ۱۵ کیلومتری شمال شهر مهران قرار دارد. این قلعه در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضاخان ابوقداره، آخرین والی پشتکوه، ساخته شد و در گذشته هم اقامتگاه زمستانی خاندان والی و هم بخشی از ساختار حکومتی منطقه بود.
استان سیستان و بلوچستان یکی از پهناورترین استانهای ایران است که در کنار طبیعت متفاوت و فرهنگ غنی، آثار تاریخی ارزشمندی را نیز در خود جای داده است. قلعه سه کوهه در نزدیکی زابل یکی از مهمترین بناهای تاریخی منطقه به شمار میرود؛ بنایی که علاوه بر ارزش معماری، با بخشی از تحولات سیاسی و نظامی سیستان در دوره قاجار نیز پیوند خورده است.