معماری اسلامی
در جنوب تاجیکستان، جایی که رودخانههای بزرگ پنج و وخش مسیر خود را میان سرزمینهای تاریخی ختل و باختر طی میکنند، بناهایی خاموش از گذشتهای باشکوه باقی ماندهاند؛ بناهایی که روایتگر دورهای هستند که آسیای مرکزی یکی از مهمترین مراکز علمی، فرهنگی و معماری جهان اسلام به شمار میرفت. مجموعه خواجهمشهد (Khoja Mashhad) یکی از ارزشمندترین یادگارهای تاریخی تاجیکستان است؛ بنایی که در منطقه قبادیان قرار گرفته و از معدود نمونههای باقیمانده معماری مذهبی پیش از حمله مغول در این کشور محسوب میشود.
در جنوب قزاقستان، در منطقهای که قرنها مسیر عبور کاروانهای تجاری میان شرق و غرب بوده است، شهری قرار دارد که یکی از قدیمیترین مراکز تمدنی آسیای مرکزی به شمار میرود؛ تاراز (Taraz). این شهر بیش از دو هزار سال تاریخ دارد و در طول قرنها شاهد حضور تمدنها، حکومتها و فرهنگهای مختلف بوده است. تاراز زمانی یکی از مهمترین ایستگاههای جاده ابریشم بود؛ شهری که در آن تاجران چینی، ایرانی، عرب، ترک و سغدی در کنار یکدیگر رفتوآمد میکردند و کالا، دانش، هنر و اندیشه میان سرزمینها منتقل میشد.
مسجد حضرت سلطان (Hazret Sultan Mosque) یکی از مهمترین بناهای مذهبی و معماری شهر آستانه و بزرگترین مسجد قزاقستان است. این مسجد با گنبد سفیدرنگ، منارههای بلند و طراحی باشکوه خود، یکی از نمادهای جدید پایتخت محسوب میشود و در کنار بناهایی مانند برج بایترک و خان شاطر، چهره مدرن آستانه را شکل میدهد. این مسجد علاوه بر اهمیت مذهبی، از نظر معماری نیز یکی از برجستهترین نمونههای تلفیق هنر اسلامی، معماری سنتی قزاقی و طراحی معاصر در آسیای مرکزی به شمار میرود.
هر کشوری داستانی برای روایت دارد، اما ازبکستان داستان تمدنی است که قرنها در قلب جاده ابریشم شکل گرفته و هنوز هم میتوان آن را در کوچههای سنگفرششده سمرقند، گنبدهای فیروزهای بخارا، دیوارهای خشتی خیوه و خیابانهای مدرن تاشکند مشاهده کرد. در این راهنمای جامع تلاش کردیم تصویری کامل از سفر به ازبکستان ارائه دهیم؛ از شرایط ورود، مدارک و هزینههای سفر گرفته تا معرفی شهرها، جاذبههای تاریخی، طبیعت، فرهنگ، غذاهای محلی، سوغات، حملونقل و برنامه پیشنهادی سفر.
مقایسهی معماری ماوراءالنهر بخارا و سمرقند با خراسان بزرگ که بخشهایی از ایران، افغانستان و ترکمنستان امروزی را شامل میشود، یکی از کلیدیترین موضوعات در شناخت معماری اسلامی شرق جهان اسلام است. در نگاه اول، همهی این مناطق تحت تأثیر فرهنگ ایرانی-اسلامی هستند، امّا با نگاهی دقیقتر، تفاوتهای عمیق و مشخصی به دلیل عوامل جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی آشکار میشود.
مسجد سلطاناحمد که بهدلیل کاشیکاریهای آبیرنگش به "مسجد آبی" شهرت دارد، یکی از برجستهترین آثار معماری دوره عثمانی در استانبول محسوب میشود. این بنای تاریخی در سال ۱۶۱۶ میلادی به دستور سلطان احمد اول و توسط معمار سدافکار محمدآقا، شاگرد برجسته معمار سنان، ساخته شد. موقعیت استثنایی مسجد در منطقه تاریخی سلطاناحمد، در مجاورت میدان هیپودروم و روبروی موزه ایاصوفیه، بر اهمیت آن افزوده است.
در 35 کیلومتری مسیر فریمان به مشهد، در نقطه تلاقی شاهراههای مهم، شهر تاریخی سنگ بست با وسعت 13 هکتار خودنمایی میکند. موقعیت منحصر به فرد این شهر، رونق و آبادانی را در طول قرون و اعصار اسلامی برای آن به ارمغان آورده است.
آرامگاه سلطان ابراهیم رضا، منسوب به یکی از نوادگان امام رضا (ع)، در شهر درمیان، واقع در استان خراسان جنوبی، نگینی از تاریخ و معماری را در خود جای داده است. این آرامگاه که در دوره تیموری احداث شده، با معماری زیبا و تزئینات چشمنواز، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی شناخته میشود.
آرامگاه ابن حسام خوسفی، شاعر برجسته ایرانی، در شهر خوسف، واقع در استان خراسان جنوبی، گنجینهای از تاریخ و معماری را در خود جای داده است. این آرامگاه که در دوره صفوی احداث شده، با معماری زیبا و تزئینات چشمنواز، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی شناخته میشود.
مدرسه تاریخی نجومیه گناباد، بنایی باشکوه با قدمت بیش از 250 سال، در مرکز شهر گناباد واقع شده است. این مدرسه که به دستور ملا عبدالله فاضل گنابادی، عالم برجسته دوره زندیه، احداث شده، با معماری منحصر به فرد و تزئینات چشمنواز، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان خراسان رضوی شناخته میشود.
کاروانسرای شاه عباسی نیشابور، مشهور به رباط شاه عباسی، بنایی باشکوه با قدمت بیش از 400 سال، در مرکز شهر نیشابور واقع شده است. این کاروانسرا که به دستور شاه عباس صفوی احداث شده، با معماری منحصر به فرد و تزئینات چشمنواز، به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری استان خراسان رضوی شناخته میشود.
رباط جام در جنوب خیابان کوثری شهر تربت جام واقع شده و با معماری باشکوه خود، گویی نگینی در قلب خراسان رضوی میدرخشد. این سازه تاریخی نمونهای بینظیر از هنر و فرهنگ منطقه است که جذابیت خاصی برای بازدیدکنندگان به ارمغان میآورد.
بقعه پیر تاکستان، بنایی آجری با قدمت ۸۰۰ ساله، یادگاری از دوران سلجوقیان است که در جنوب شهر تاکستان، استان قزوین واقع شده است. این اثر باشکوه که در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۳۰ با شمارهٔ ثبت ۳۸۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده، در محوطهای وسیع و جنگلی قرار دارد که پیش از آن گورستان بوده و هم اکنون به صورت پارک درآمده است.
قلعه شاه دژ نهبندان، مشهور به قلعه شاهی، بنایی تاریخی با معماری باشکوه و عظمت کم نظیر، در دل کویر نهبندان واقع شده است. این قلعه که در دوره قاجار بنا شده، یادگاری از شکوه و قدرت حکمرانان آن دوران است و امروزه به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری استان خراسان جنوبی، پذیرای گردشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ است.
مدرسه علمیه علیا فردوس، مشهور به موزه مردم شناسی فردوس، بنایی تاریخی با معماری کم نظیر و تزئینات منحصر به فرد، در قلب شهر فردوس واقع شده است. این مدرسه که در دوره صفویه بنا شده، یادگاری از شکوه و عظمت آن دوران است و امروزه به عنوان موزهای از فرهنگ و تمدن مردم فردوس، پذیرای گردشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ است.
شهرستان دزفول، گنجینهای از بناهای آرامگاهی با سبکهای مختلف است. در میان این بناها، آرامگاهی وجود دارد که مردم محلی آن را مقبره شاهزاده ابوالقاسم مینامند، اما باستانشناسان معتقدند که آرامگاه یعقوب لیث صفاری، بنیانگذار سلسله صفاریان، است.
آمل، شهرستانی با قدمت 3000 ساله، در استان مازندران واقع شده است. این شهر که در گذشته مرکز قوم آمارد بوده، در طول تاریخ شاهد حکومت سلسله های مختلفی از جمله اشکانیان، علویان و صفویان بوده است.
آرامگاه مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی، عارف و صوفی نامدار قرن هشتم هجری، در شهر تایباد خراسان رضوی واقع شده است. این مجموعه باشکوه که در خیابان مولانای غربی قرار دارد، شامل بخشهای مختلفی از جمله ایوان رفیع، حظیره (محل دفن) مولانا، سردر ورودی، طاق نماهای اطراف صحن داخلی، بنای حوض انبار و بنای مقبره شیخ علی، پدر مولانا، است.
ملا حسن کاشی، شاعر نامدار دوران ایلخانی، در مقبرهای باشکوه در دو کیلومتری جنوب گنبد سلطانیه آرامیده است. این بنا که به گنبد سه پوسته شهرت دارد، نمونهای بینظیر از معماری عصر صفوی است. پلان هشت ضلعی مقبره، در نمای داخلی به فضایی چلیپایی تبدیل میشود. تزئینات خط معقلی فیروزهای بر گلوگاه گنبد و نمای خارجی بنا، جلوهای خیرهکننده به آن بخشیده است.
آبانبار شیخ علیخان اسدآباد که با نامهای آبانبار شاهعباسی و آبانبار صفوی نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین سازههای تاریخی آب در شهر اسدآباد همدان است. بنا در محدوده بازار قدیمی و محلهای که در منابع با نام درِ کاروانسرا یا «درب کاروانسرا» آمده قرار دارد و معماری آن به دوره صفوی نسبت داده میشود.
آرامگاه قیدار نبی (ع) یکی از بقعههای معتبر استان زنجان است که در جنوب غربی شهرستان قیدار (خدابنده) و در دامنه ارتفاعات با همین نام قرار دارد. این بنا متعلق به قیدار بن اسماعیل بن ابراهیم (ع) از پیامبران الهی است. بنای آرامگاه به طور کلی دارای پلان مربع مستطیل است. طول آن 14.5 متر و عرض آن 8.3 متر است و از سه بخش تشکیل شده است:
مسجد چهلستون زنجان که در ضلع جنوبی بازار بالا و در نزدیکی مسجد جامع قرار دارد، در دوره قاجار و به دستور فتحعلی شاه قاجار در سال 1248 هجری قمری ساخته شده است. این مسجد به دلیل وجود چهل ستون در شبستان اصلی خود به مسجد چهلستون معروف شده است. معمار مسجد چهلستون، استاد اسماعیل بنای زنجانی، از معماران معروف دوره قاجار بوده است. این مسجد دارای صحن، شبستان، ایوان، گنبد، مناره و تزئینات کاشیکاری و گچکاری زیبایی است.
مقبره بداق سلطان در جنوب غربی شهر مهاباد و داخل قبرستان عمومی شهر قرار گرفته است. این قبرستان در محلی مرتفعتر از شهر واقع شده و به نظر میرسد در گذشته به عنوان مکانی خاص برای دفن بزرگان مورد استفاده قرار میگرفته است. مقبره بداق سلطان در میان قبرهای اهالی شهر محصور شده و دارای گنبد ساده و کمحجمی است که آن را از سایر قبرها متمایز میکند. این مقبره متعلق به یکی از سرداران شاه عباس صفوی به نام بداق سلطان است که در زمان حکومت خود، مهاباد (ساوجبلاغ) را به عنوان مقر حکمرانی خود انتخاب کرده بود.
مسجد جامع مهاباد، مشهور به "جامع یئنگی" یا "مسجد سرخ" در مرکز شهر مهاباد واقع شده و به عنوان یکی از مهمترین مساجد و جاذبههای گردشگری استان کردستان شناخته میشود. مسجد جامع مهاباد در سال 1293 هجری شمسی به دستور "شیخ محمد مردوخ کردستانی" از علمای بنام منطقه و با کمک مالی مردم مهاباد ساخته شد. این مسجد در طول تاریخ خود بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.
مسجد جامع سراب در قلب بافت قدیمی شهر سراب، در چهارراه فردوسی واقع شده است. بنای فعلی مسجد به قرن نهم هجری قمری باز میگردد، اما حفاریهای اخیر نشان داده که این مسجد بر روی مسجدی بسیار قدیمیتر بنا شده است. آثار و بقایای این مسجد کهن، گویی رازهای ناگفتهای از تاریخ را در دل خود نهفته دارند.
در انتهای خیابان امام آذرشهر، در ساحل شمالی رودخانه دهخوارقان، گورستانی تاریخی به نام یوواداغی یا دوواداغی (و به روایتی مصلی داغی) واقع شده است. این تپه که پوشیده از الواح و سنگ نبشتههای قبور است، رازهای بسیاری از سدههای گذشته را در دل خود جای داده است.
مسجد جامع بزرگ عتیق قزوین با منارههای باشکوه، ایوانهای بلند و گچبریهای نفیس آن، از آثار برجسته دورههای اسلامی محسوب میشود. قدیمیترین بخش این مسجد، پس از آثار چهارطاقی ساسانی که در زیر مقصوره قرار گرفته، طاق هارونی است که در زمان حکمرانی هارون الرشید در سال ۱۹۲ هجری قمری بنا شده است.
در گذشته منارهها، در كنار مساجد و يا مدارس از خشت، سنگ و چوب ساخته میشدند. كاربرد مهمّ منارهها در گذشته استفاده از آنها برای اذان گفتن بود. منارهها به شکل مدوّر و يا چارگوش بنا شده و با کتیبهها و تزئينات مختلف مانند: كاشی كاری تزئين میشدند. تعداد كمی از منارههای قديمی در تاجيكستان هنوز باقی مانده و بعضی از آنها ترميم و بازسازی شده است.
شهر تاریخی و باستانی خیوه در استان خوارزم ازبکستان در سمت چپ ساحل آمودریا (رودخانه جیحون ) بر اساس مطالعات باستان شناسی اواخر قرن یکم قبل از میلاد ایجاد شده است. خیوه برگرفته از نام چاه آب قدیمی "حیوک Heyvak" یعنی "صدای رضامندی" است که در زمانهای قدیم جاده ارتباطی تجاری غرب به شرق از این شهر عبور می کرد. اوایل قرن چهارم میلادی خیوه و خوارزم در ترکیب دولت ساسانیها جزو سرزمین ایران بود که در سال 812 میلادی به تصرف عربها درآمد.
در بخش غربی ایچان قلعه، شهر تاریخی خیوه، بنایی بزرگ و باشکوه قرار گرفته که یکی از مهمترین نمونههای معماری دوره خانات خیوه به شمار میرود؛ مدرسه محمدامینخان. این مدرسه در نزدیکی دروازه آتا و درست روبهروی کُنهارک قرار دارد و در کنار کلته منار، یکی از شناختهشدهترین مجموعههای معماری تاریخی خیوه را شکل میدهد.
ارگ کهنه خیوه در بخش غربی ایچانقلعه و نزدیک آتا دروازه قرار دارد؛ مجموعهای حکومتی که محل اقامت خانهای خیوه و بخشی از مرکز اداره خانات بود. منابع رسمی گردشگری ازبکستان تکمیل دژ را در سال ۱۶۸۸ میلادی ثبت کردهاند، اما پرونده میراثی ازبکستان آغاز ساخت را در سال ۱۶۸۶ و به آرانگخان نسبت میدهد. بیشتر بخشهایی که امروز از مجموعه باقی ماندهاند، حاصل ساختوساز و بازسازی دورههای بعد، بهویژه سده نوزدهم هستند.
آرامگاه خواجه بهاءالدین محمد نقشبند بخاری در قصر عارفان، حدود ۱۲ کیلومتری بخارا، یکی از مهمترین زیارتگاههای صوفیانه ازبکستان است. این مجموعه پیرامون محل دفن بهاءالدین نقشبند، شخصیت محوری و نامبخش طریقت نقشبندیه، شکل گرفته و امروز آرامگاه، خانقاه، مسجدها، مدرسه، مناره، گورستان تاریخی و فضاهای موزهای را در بر میگیرد.
نمازگاه بخارا یک سکوی نماز است که برای نماز در روزهای عید مانند قربان و فطر، در نظر گرفته شده است و در جنوب باختری بخارا جای دارد. واژهٔ «نمازگاه» به معنی جاییست که میتوان در آن نماز خواند. نمازگاه میتواند یک اتاق یا فقط یک جانماز باشد که از سوی یک مسلمان برای فراهم کردن جایی پاک برای نماز گزاردن در نظر گرفته میشود.
مسجد مغاک عطاری یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از مهمترین آثار معماری اسلامی در آسیای مرکزی است. این مسجد تاریخی در قلب بافت کهن بخارا قرار گرفته و به دلیل قدمت، معماری منحصربهفرد و لایههای تاریخی متعددی که در ساختار آن دیده میشود، جایگاه ویژهای در میان جاذبههای تاریخی ازبکستان دارد. مسجد مغاک عطاری بخشی از مرکز تاریخی بخارا است؛ مجموعهای که به دلیل اهمیت تاریخی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است.
چشمه ایوب یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در نزدیکی آرامگاه اسماعیل سامانی قرار دارد. این مجموعه تاریخی علاوه بر معماری ویژه، به دلیل روایتها و افسانههای مذهبی مرتبط با حضرت ایوب نیز شهرت دارد. بر اساس روایت مشهور محلی، حضرت ایوب در جریان سفر خود به این منطقه با مردمی روبهرو شد که از کمبود آب رنج میبردند. او با عصای خود بر زمین زد و چشمهای از آن جوشید؛ آبی که مردم منطقه آن را پاک و شفابخش میدانستند.
مسجد بالاحوض یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در مقابل ارگ بخارا و در محدوده تاریخی ریگستان قرار دارد. این مسجد به دلیل ایوان بلند و ستونهای چوبی ظریف و رنگارنگ خود، یکی از نمونههای شاخص معماری مذهبی بخارا به شمار میرود و در کنار ارگ بخارا، بخش مهمی از سیمای تاریخی این شهر را شکل میدهد. مجموعه تاریخی بخارا نیز به دلیل اهمیت استثنایی تاریخی و معماری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.