معماری اسلامی
چار منار (ازبکی Chor Minor) که با نام مدرسه خلیف نیاز کل نیز نامیده میشود، دروازهخانه تاریخی مدرسهای اکنون نابود شده در شهر تاریخی بخارا در ازبکستان است. این سازه به عنوان یک بنای میراث فرهنگی حفاظت شده، و همچنین بخشی از میراث جهانی یونسکو در مرکز تاریخی بخارا است. نام چار منار به فارسی بوده و به وجود چهار مناره در این سازه اشاره دارد.
مدرسه عبدالعزیزخان یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از برجستهترین نمونههای معماری دوره اشترخانیان در ازبکستان است. این مدرسه در سالهای ۱۶۵۱ تا ۱۶۵۲ میلادی به فرمان عبدالعزیزخان، فرمانروای دودمان اشترخانی، ساخته شد و امروزه در کنار مدرسه الغبیگ، یکی از مهمترین مجموعههای معماری تاریخی مرکز بخارا به شمار میرود. آنچه مدرسه عبدالعزیزخان را از بسیاری از مدارس تاریخی بخارا متمایز میکند، غنای تزئینات، تنوع تکنیکهای هنری و استفاده گسترده از نقشهای گیاهی، هندسی و تصویری در معماری آن است.
مدرسهٔ الغبیگ بخارا یک مدرسهٔ دینی در میانهٔ تاریخی شهر بخارا است که در سال ۱۴۱۷ از سوی پادشاه و ستارهشناس تیموری الغبیگ (۱۴۰۹–۱۴۴۹) ساختهشد. این سازه یادگار دوران شکوفایی معماری آسیای میانه است که در ساخت آن از سازههای دیگر شهرهای آسیای میانه الگوبرداری شدهاست. امروزه، این مدرسه تنها سازه در این مقیاس است که از زمان فرمانروایی تیموریان در بخارا به جا ماندهاست. این مدرسه همچنین کهنترین سازهٔ بجا مانده از میان سه مدرسهایست که از سوی الغ بیگ در بخارا ساخته شدهاست.
مدرسه «نادر دیوانبیگی» یکی دیگر از آثار تاریخی و معماری شهر «بخارا» است. مدرسه نادر دیوان بیگی توسط نادر دیوانبیگی با دستور وزیر بخارا به نام «امام قلیخان» در سالهای 1622 و 1623 میلادی ساخته شده است. این مدرسه در سمت شرق مجموعه لب حوض واقع است که در ابتدا به عنوان کاروانسرای ساخته شده است.
آثار هنری موجود در دنیای اسلام با توجه به احوال و گرایشهای اندیشه هنرمندانش و نیز حامیان آنها دارای معنایی گوناگونی است، برخی اوقات این آثار بیانگر رمزی هستند که میتواند متأثر از تفکرات عرفای مسلط در زمان خلق اثر باشد. این چنین آثاری در هر لایه از معانی خود، رمزی با بار ارزشی ویژهای را جای دادهاند.
یکی از بناهای مرکزی بخارای باستان منطقه لب حوض می باشد. مدرسه کاکلداش، مدرسه نادر دیوان بیگی و خانقاه صوفیان (محل صوفیان)، میدان تاریخی مرکزی را تشکیل میدهند. لب حوض زمانی یک محل تجاری مهم در جاده ابریشم بود اکنون کافه و رستورانی وجود دارد که با آب خنک شما را از گرمای روزهای گرم تابستانی نجات میدهد.
مناره کلان بخارا یکی از مشهورترین بناهای تاریخی ازبکستان و یکی از شاخصترین نمادهای شهر باستانی بخارا است؛ سازهای آجری و باشکوه که بیش از هشت قرن در قلب این شهر تاریخی پابرجا مانده و امروزه یکی از مهمترین دیدنیهای مجموعه پای کلان به شمار میرود. این مناره در کنار مسجد کلان و مدرسه میرعرب، منظرهای را شکل داده که برای بسیاری از مسافرانی که به بخارا سفر میکنند،
مسجد کلان یکی از بناهای برجسته بخارا است که قدمت آن به قرن پانزدهم میرسد. بر اساس دادههای کاوشهای باستانشناسی، مسجد اصلی ظاهراً در زمان حمله مغولها در اثر آتشسوزی ویران و برچیده شد اما مدتی بعد بازسازی شد. مسجد بازسازی شده مدت زیادی باقی نماند. بنا بر منابع مکتوب آن زمان، در قرن پانزدهم، در زمان شیبانیان، مسجد جدیدی ساخته شد.
در زمان اسماعیل سامانی، قلمرو سامانیان گسترش یافت و بخارا پایتخت سامانیان شد. این شهر به مرکزی فرهنگی و هنری برای رقابت با بغداد تبدیل شد و زبان و فرهنگ فارسی به جای عربی در اینجا بیشتر رواج پیدا کرد. تجارت در امتداد جادههای ابریشم، ثروت عظیمی را برای شهرهای تجاری مانند بخارا به وجود آورد. این ثروت جدید اغلب برای حمایت از مساجد، خانههای کاخ و مقبرهها استفاده میشد.
در نزدیکی آرامگاه گور امیر، یکی از بناهای تاریخی کمترشناختهشده اما بسیار ارزشمند سمرقند قرار دارد که با نام آرامگاه رُوح آباد یا مقبره برهانالدین ساغرچی شناخته میشود. این آرامگاه در بخش تاریخی سمرقند و در نزدیکی مجموعه گور امیر قرار گرفته و از یادگارهای مهم معماری سده چهاردهم میلادی در این شهر است.
مسجد خضر یکی از بناهای تاریخی شهر سمرقند در ازبکستان است که بر فراز تپهای در بخش تاریخی شهر قرار گرفته است. موقعیت مرتفع مسجد باعث شده بنای آن در میان بافت تاریخی سمرقند جلوهای متفاوت داشته باشد و چشماندازی از بخشهایی از شهر در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد.
در قلب شهر تاریخی سمرقند و در میدان تاریخی ریگستان، مدرسهای باشکوه با گنبد زرین قرار گرفته که به آن مدرسه طلاکاری میگویند. ساخت این مدرسه در سال 1025 خورشیدی (قرن هفدهم میلادی) و با دستور یالانگتوش بهادر شروع شد و پس از 14 سال به اتمام رسید. این بنا که اکنون در بخش شمالی میدان ریگستان جلوه میکند بر ویرانههای کاروانسرای الغ بیک ساخته شده و در ابتدا قرار بود طراحی آن همچون دو بنای دیگر این میدان باشد.
مدرسه شیردار یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر سمرقند و دومین مدرسه از مجموعه سهگانه تاریخی میدان ریگستان است. این مدرسه در بخش شرقی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه الغبیگ و مدرسه طلاکاری، یکی از مهمترین جلوههای معماری تاریخی سمرقند را شکل میدهد.
مدرسه الغبیگ یکی از مهمترین بناهای تاریخی سمرقند و یکی از سه مدرسه باشکوه میدان ریگستان است. این مدرسه در ضلع غربی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه شیردار و مدرسه طلاکاری، مجموعهای تاریخی را شکل میدهد که امروزه یکی از شناختهشدهترین نمادهای سمرقند و میراث معماری آسیای مرکزی به شمار میرود.
آرامگاه شاه زنده، نام قبرستانی در شمالشرق سمرقند است. نام آرامگاه به قثم بن عباس، پسر عموی حضرت محمد (ص) اشاره دارد؛ کسی که اسلام را در قرن ۷ میلادی به این منطقه آورد. آرامگاه شاه زنده شامل چندین مقبره و بناهای مذهبی میشود که قدمت آنها به ترتیب به قرنهای ۹ الی ۱۴ میلادی و ۱۹ میلادی باز میگردد. بر اساس افسانههای مردمی، بعد از آنکه سر قثم بن عباس را در راه اعتقاداتش بریدند، او سر خود را در دستان گرفت و به اعماق چاهی رفت که در همین مجموعه قرار دارد.
آرامگاه تیمور گورکانی موسس سلسله تیموریان از دیگر جاهای دیدنی ازبکستان در شهر سمرقند است. همانطور که در بالاتر توضیح دادم، تیمور به لشکرکشی و فتح کشورهای مختلف علاقه زیادی داشت و از چنگیز مغول به عنوان الگوی خود نام میبرد. با اینکه تیمور پادشاه خشن و علاقهمند به کشتوکشتار بود؛ در بین مردم ازبکستان جایگاه ویژهای دارد.
این بنا به یادبود بیبیخانم یا همان سرای ملک خانم همسر تیمور گورکانی و به دستور تیمور در حدود ۶۰۰ سال پیش ساخته شدهاست. مسجد بیبیخانم یا بیبیخاتون که در شرق میدان ریگستان قرار دارد، در زمان خودش، از بزرگترین مساجد جهان بودهاست.
اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی ماندهاست را نام ببریم، بیشک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوهترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصربهفرد ساختمانهای اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سنپترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد.
تاشکند، پایتخت ازبکستان، شهری با پیشینهای بیش از دو هزار سال است که در کنار چهره مدرن و امروزی خود، بخش مهمی از تاریخ و فرهنگ آسیای مرکزی را حفظ کرده است. در بخش قدیمی شهر، مجموعهای از مسجدها، مدرسههای دینی، آرامگاهها و مراکز علمی قرار گرفتهاند که یکی از مهمترین آنها مجتمع حضرت امام یا هست امام است.
تاشکند، پایتخت ازبکستان، شهری است که در کنار خیابانها و ساختمانهای مدرن، بخش مهمی از تاریخ چندصدساله آسیای مرکزی را نیز در خود حفظ کرده است. در بخش قدیمی شهر، مجموعهای از مسجدها، مدرسههای دینی، آرامگاهها و بناهای تاریخی قرار دارند که از گذشته تاشکند بهعنوان یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی منطقه حکایت میکنند.
خرقان در جنوب غربی قزوين واقع گرديده و سرزمينی كوهستانی است. در اين منطقه دو آرامگاه از دوره سلجوقی بر جای مانده است. برج اول پلاني هشت ضلعی داشته كه بر هر ضلع آن طرحهای متنوع آجری نقش گرديده است. اين برج دارای گنبدی دوپوش بوده و دو پلكان مارپيچ بدان منتهی ميگردند. ارتفاع اين آرامگاه در حدود 15 متر و قطر بنا حدود 11 متر ميباشد. بر طبق متن كوفی آن، اين برج در سال 460 هجری.ق ساخته است.
آرامگاه میر رضیالدین آرتیمانی در شمالشرقی تویسرکان، یادمان یکی از شاعران و عارفان شناختهشده دوره صفوی است؛ شاعری که نامش بیش از هر چیز با ساقینامه پیوند خورده است. میر رضی در نیمه دوم قرن دهم هجری قمری در آرتیمان زاده شد و در سال ۱۰۳۷ قمری درگذشت. بنایی که امروز بر مزار او میبینیم، آرامگاه اصلی دوره صفوی نیست؛ یادمانی آجری و معاصر است که ساخت آن در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی انجام شد.
گنبد علویان همدان بنایی تاریخی در چهارباغ علویان و نزدیک میدان امامزاده عبدالله است که بیش از هر چیز با گچبریهای بسیار پرکار، آجرکاری نمای بیرونی، محراب تزئینشده و سرداب آرامگاهی شناخته میشود. شناسنامههای فنی و بیشتر منابع میراثی، بنای اصلی را متعلق به اواخر دوره سلجوقی و حدود قرن ششم هجری میدانند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق برخی مراحل ساخت و تحول بنا میان پژوهشگران اتفاق نظر کامل وجود ندارد.
برج قربان همدان آرامگاهی آجری و دوازدهضلعی در بافت تاریخی شهر همدان است که با گنبد هرمی دوازدهترک، سردابه زیرزمینی و معماری ساده و کمتزئین شناخته میشود. این بنا در محدوده قدیمی شهر، بین چهارباغ شهید مدنی و خیابان طالقانی و نزدیک دبیرستان ابنسینا قرار دارد.
مسجد جامع بروجرد یا مسجد جمعه بروجرد از کهنترین بناهای مذهبی غرب ایران و یکی از مهمترین آثار تاریخی استان لرستان است. هستههای نخستین بنا به قرون اولیه اسلامی بازمیگردند و مسجد طی بیش از هزار سال بارها توسعه، مرمت و بازسازی شده است. گنبدخانه تاریخی، ایوان جنوبی، شبستانها، منبر چوبی، کتیبههای چنددورهای و پیوند آن با بافت کهن بروجرد، این مسجد را به نمونهای ارزشمند برای شناخت تحول معماری مذهبی ایران تبدیل کردهاند.
مسجد جامع گلپایگان یکی از مساجد بسیار زیبا و بزرگ دوران سلجوقی در ایران و در استان اصفهان است که ویژگیهای بسیار منحصربه فردی دارد. مسجد در مرکز بافت قدیم شهر قرار گرفته و از غرب به بازار گلپایگان، از شمال به امامزادۀ سیدالسادات، از فرزندان امام موسی کاظم (ع)، از شرق به خیابان مسجد جامع و از جنوب به کوچۀ مسجد جامع میرسد. گلپایگان از شهرهای باستانی استان اصفهان است که در زمان ساسانی ورتپاتکان و پس از اسلام جرفاذقان نامیده میشد و در دورههای بعد به گلپایگان تغییر نام داد.
بقعه شیخ زاهد گیلانی یکی از متفاوتترین بناهای تاریخی اطراف لاهیجان است؛ آرامگاهی در روستای شیخانبر یا شیخانور که گنبد هرمی هشتترک و رنگارنگ آن در میان طبیعت سبز و چایزارهای دامنههای لاهیجان دیده میشود. این بنا به تاجالدین ابراهیم، مشهور به شیخ زاهد گیلانی، از مشایخ مهم تصوف و استاد شیخ صفیالدین اردبیلی، نسبت داده میشود.
زواره یکی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است که در شمال شرقی اردستان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. این شهر با بافت تاریخی، خانههای سنتی، بازار، حسینیهها، مساجد و بناهای کهن خود، بخشی ارزشمند از معماری تاریخی مناطق کویری ایران را حفظ کرده است. در میان این مجموعه، مسجد جامع زواره جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ ساخت آن به دوره سلجوقی بازمیگردد و از مهمترین نمونههای تحول معماری مسجد ایرانی به شمار میرود.
اردستان یکی از شهرهای تاریخی شمال استان اصفهان است؛ شهری که در میان مسیرهای قدیمی فلات مرکزی ایران شکل گرفته و در منابع تاریخی نیز از باغها، آبادیها و استحکامات آن یاد شده است. در میان آثار تاریخی این شهر، مسجد جامع اردستان جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ معماری آن تنها به یک دوره محدود نمیشود و لایههایی از تحولات معماری ایران اسلامی را در خود جای داده است.
مسجد دومناره سقز یکی از قدیمیترین بناهای مذهبی شهر سقز و از آثار شاخص بافت تاریخی این شهر در استان کردستان است. این مسجد در محله میانقلعه و خیابان امام خمینی، پشت حسینیه سقز قرار گرفته و به دلیل داشتن دو مناره، ایوان چوبی، شبستان سنتی و حوضخانه تاریخی، یکی از متفاوتترین مساجد تاریخی کردستان به شمار میرود.