حمام ظهیرالاسلام اردبیل؛ موزه مردم‌شناسی در دل یک حمام ایلخانی

مقدمه

حمام ظهیرالاسلام که با نام حمام آقانقی نیز شناخته می‌شود، یکی از حمام‌های تاریخی شهر اردبیل است که بنای اولیه آن به دوره ایلخانی بازمی‌گردد. این حمام در طول چند سده دستخوش تغییر و توسعه شد و در دوره قاجار به وسیله آقانقی مؤتمن‌الرعایا خریداری و مرمت شد؛ از همین رو امروزه با هر دو نام ظهیرالاسلام و آقانقی شناخته می‌شود. ( visitiran.ir )

این بنا امروز کاربری حمام عمومی ندارد و موزه مردم‌شناسی اردبیل در آن فعالیت می‌کند. فضای تاریخی حمام، گنبدها، حوض سنگی، گرمخانه و دیگر بخش‌های معماری در کنار مجسمه‌ها، پوشاک، اسناد و اشیای فرهنگی، مجموعه‌ای را شکل داده‌اند که بازدیدکننده را با بخشی از زندگی اجتماعی و سنت‌های مردم اردبیل آشنا می‌کند. ( tasnimnews.ir )

حمام ظهیرالاسلام کجاست؟

حمام ظهیرالاسلام در میدان عالی‌قاپو، ابتدای خیابان سعدی اردبیل قرار دارد؛ یعنی در یکی از مهم‌ترین محدوده‌های تاریخی شهر و در مجاورت مجموعه جهانی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی . این موقعیت باعث شده است موزه مردم‌شناسی یکی از ساده‌ترین جاذبه‌های اردبیل برای قرار گرفتن در برنامه یک روزه گردشگری تاریخی شهر باشد. ( turn2search0 )

این حمام در محدوده‌ای قرار دارد که علاوه بر بقعه شیخ صفی‌الدین، بازار تاریخی اردبیل، مسجد عالی‌قاپو، موزه خطایی و تعدادی از خانه‌ها و حمام‌های تاریخی شهر نیز در اطراف آن قرار گرفته‌اند. ( turn2search2 )

تاریخچه حمام ظهیرالاسلام

بنای اولیه حمام ظهیرالاسلام به دوره ایلخانی و نیمه دوم قرن هفتم هجری نسبت داده می‌شود. منابع گردشگری، ساخت آن را به فردی با نام ظهیرالاسلام نسبت داده‌اند. این بنا در سده‌های بعد توسعه پیدا کرد و بخش‌هایی به ساختمان اولیه افزوده شد. ( turn0search7 )

بررسی‌های فنی انجام‌شده روی آجرهای حمام نیز نشان داده‌اند که ساخت بنا در چند مرحله صورت گرفته و بخش‌هایی در فاصله زمانی حدود دو سده به آن افزوده شده است. این موضوع نشان می‌دهد که ساختمان کنونی نتیجه یک مرحله ساخت واحد نیست، بلکه حاصل دگرگونی معماری حمام در طول زمان است. در دوره قاجار، آقانقی مؤتمن‌الرعایا حمام را خریداری و مرمت کرد و بخش‌هایی را به آن افزود. از آن زمان نام آقانقی نیز در کنار نام ظهیرالاسلام برای این بنا رواج یافت. 

حمام تا چه زمانی فعال بود؟

حمام ظهیرالاسلام تا دوره پهلوی به عنوان حمام مورد استفاده قرار می‌گرفت. ادامه کاربری آن در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد که این بنا توانسته بود با تغییرات اجتماعی و شهری اردبیل خود را با نیازهای جامعه تطبیق دهد. ( turn1search17 ) در نهایت با تغییر شیوه زندگی و گسترش حمام‌های جدید، کاربری سنتی بنا کنار گذاشته شد و میراث فرهنگی برای حفاظت از ساختمان وارد عمل شد.

تبدیل حمام ظهیرالاسلام به موزه مردم‌شناسی

حمام در سال ۱۳۷۸ خورشیدی توسط سازمان میراث فرهنگی خریداری شد و پس از مرمت و آماده‌سازی، کاربری آن به موزه مردم‌شناسی تغییر کرد. منابع مختلف درباره سال دقیق افتتاح موزه یکسان نیستند؛ برخی منابع سال ۱۳۷۸ و برخی منابع سال‌های بعد را برای تبدیل بنا به موزه ذکر کرده‌اند. بنابراین، ۱۳۷۸ را می‌توان سال خرید بنا توسط میراث فرهنگی دانست و نه الزاماً تاریخ قطعی افتتاح موزه. ( turn0search5 ) تبدیل حمام به موزه بدون از بین بردن ساختار اصلی بنا انجام شد تا معماری تاریخی ساختمان همچنان بخش مهمی از تجربه بازدید باشد.

معماری حمام ظهیرالاسلام

حمام ظهیرالاسلام بر اساس الگوی شناخته‌شده حمام‌های سنتی ایران شکل گرفته است. در چنین حمام‌هایی مسیر حرکت از فضای سردتر و عمومی‌تر به سمت بخش گرم‌تر و خصوصی‌تر طراحی می‌شد تا هم آسایش استفاده‌کنندگان حفظ شود و هم اتلاف انرژی کاهش پیدا کند. بخش‌های اصلی حمام شامل سربینه، گرمخانه و چال‌حوض بوده و رواق هشتی‌شکل، کفش‌کن، حوض سنگی و فضاهای خدماتی نیز در سازمان فضایی آن نقش داشته‌اند. 

سربینه؛ نخستین فضای حمام

سربینه یا رختکن نخستین فضای اصلی حمام بود که افراد پس از ورود به آن می‌رسیدند. این بخش در حمام ظهیرالاسلام دارای طرحی نسبتاً منظم و گنبدی مرتفع است.

در اطراف سربینه سکوهایی برای نشستن و استراحت وجود داشته و حوضی هشت‌ضلعی در میانه فضا قرار گرفته است. این حوض علاوه بر نقش کاربردی، بخشی از سازمان معماری حمام را تشکیل می‌داد. ( turn1search0 )

حوض هشت‌ضلعی حمام

یکی از عناصر شاخص فضای داخلی، حوض سنگی هشت‌ضلعی است که در محدوده سربینه قرار دارد. مسیرهای باریک آب از اطراف حوض به سمت سکوها امتداد پیدا می‌کردند و به سازمان‌دهی فضای رختکن کمک می‌کردند. امروزه این حوض در کنار گنبد و ساختار معماری سربینه، از بخش‌هایی است که هنگام بازدید از موزه توجه گردشگران را به خود جلب می‌کند.

گرمخانه و چال‌حوض

گرمخانه محل اصلی استحمام بود و نسبت به سربینه دمای بالاتری داشت. این بخش با استفاده از فضاهای گرم‌کننده زیر کف و سامانه انتقال حرارت طراحی شده بود.

در ساختار حمام‌های سنتی، چال‌حوض نیز فضایی برای آب‌تنی و استفاده از آب بود. حمام ظهیرالاسلام نیز از این الگوی معماری بهره می‌برد و ساختار آن را می‌توان در کنار نمونه‌های دیگر حمام‌های تاریخی اردبیل بررسی کرد. ( turn1search0 )

سامانه گرمایش حمام

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حمام‌های سنتی ایران، مهندسی گرمایش زیرزمینی بود. در حمام ظهیرالاسلام نیز فضاهای زیر کف و مسیرهای عبور حرارت در گرم نگه داشتن ساختمان نقش داشتند.

در این شیوه، حرارت تولیدشده در بخش تون یا گلخن از مسیرهای زیرزمینی عبور می‌کرد و کف و فضای داخلی را گرم می‌کرد. این کانال‌ها که در معماری حمام‌های ایرانی با عنوان گربه‌رو شناخته می‌شوند، از نمونه‌های جالب فناوری سنتی در مدیریت انرژی هستند. در منابع مربوط به حمام ظهیرالاسلام همچنین به استفاده از تنبوشه‌های سفالی در سامانه آب‌رسانی اشاره شده است. این عناصر، بخشی از شبکه سنتی انتقال آب در بنا را تشکیل می‌دادند.

تون یا گلخن

تون یا گلخن بخش خدماتی حمام بود که در آن سوخت برای تولید حرارت مصرف می‌شد. گرمای تولیدشده از این قسمت به فضای زیرین ساختمان منتقل می‌شد و برای گرم کردن کف و آب مورد استفاده قرار می‌گرفت. این روش، نمونه‌ای از مهندسی انرژی در معماری سنتی ایران است؛ زیرا بدون استفاده از تجهیزات مدرن، گرما به شکل کنترل‌شده در قسمت‌های مختلف حمام توزیع می‌شد.

تزئینات حمام ظهیرالاسلام

گنبد سربینه و برخی بخش‌های داخلی حمام دارای تزئینات گیاهی و نقوش مختلف بوده‌اند. بخش‌هایی از این تزئینات در دوره‌های بعدی از بین رفته یا پوشانده شده، اما همچنان می‌توان در برخی قسمت‌ها نشانه‌هایی از آرایه‌های معماری تاریخی بنا را مشاهده کرد. یکی از ویژگی‌های قابل توجه سربینه، گنبد بلند و ساختار آجری آن است که با سازمان فضایی هشت‌ضلعی حوض مرکزی ترکیب شده و تصویری از معماری حمام‌های سنتی منطقه اردبیل به دست می‌دهد.

موزه مردم‌شناسی اردبیل

پس از تغییر کاربری، ساختمان حمام به فضای موزه مردم‌شناسی اختصاص یافت. این موزه با حفظ بخش‌هایی از معماری حمام، تلاش می‌کند سبک زندگی، پوشش، آیین‌ها و مشاغل سنتی مردم اردبیل را به بازدیدکنندگان معرفی کند.

در فضای موزه ۳۳ پیکره یا مجسمه با پوشش‌های محلی و آیینی به نمایش درآمده‌اند. این پیکره‌ها در قالب صحنه‌هایی از زندگی روزمره، مشاغل و آیین‌های مردم منطقه قرار گرفته‌اند. 

آیین‌ها و زندگی سنتی در موزه

یکی از جذابیت‌های موزه مردم‌شناسی، نمایش شیوه زندگی مردم اردبیل در دوره‌های گذشته است. صحنه‌هایی از مراسم ازدواج، عزاداری، مشاغل سنتی و آیین‌های محلی به وسیله پیکره‌ها بازسازی شده‌اند. در بخش‌هایی نیز نحوه استحمام در حمام‌های سنتی به نمایش درآمده است. این شیوه ارائه، به بازدیدکننده کمک می‌کند معماری بنا را در ارتباط با کارکرد اجتماعی آن بهتر درک کند.

پوشاک و صنایع دستی اردبیل

در موزه علاوه بر پیکره‌ها، نمونه‌هایی از پوشاک محلی، ظروف، دست‌نوشته‌ها و اشیای مرتبط با فرهنگ منطقه نیز نگهداری و نمایش داده می‌شود. این مجموعه‌ها به شناخت فرهنگ مادی مردم اردبیل کمک می‌کنند. ( turn0search5 ) از جمله موضوعاتی که موزه دنبال می‌کند می‌توان به پوشاک محلی، خوراک، مشاغل سنتی، آیین‌ها و شیوه زندگی مردم استان اردبیل اشاره کرد.

اهمیت حمام ظهیرالاسلام در فرهنگ اردبیل

حمام در شهرهای تاریخی ایران تنها محلی برای شست‌وشو نبود، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی مردم محسوب می‌شد. در اردبیل نیز حمام‌های عمومی جایگاه ویژه‌ای در زندگی روزمره داشتند و حتی سنتی با عنوان «حامام گونی» یا روز حمام در میان مردم وجود داشت. ( turn0search5 )

به همین دلیل، تبدیل حمام ظهیرالاسلام به موزه مردم‌شناسی انتخابی معنادار بوده است؛ زیرا خود ساختمان بخشی از تاریخ اجتماعی شهر را در خود جای داده و آثار موزه نیز همان زندگی اجتماعی را روایت می‌کنند.

حمام ظهیرالاسلام و مجموعه شیخ صفی

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های حمام ظهیرالاسلام، قرار گرفتن آن در میدان عالی‌قاپو و روبه‌روی ورودی مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی است. این مجموعه در سال ۲۰۱۰ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. ( whc.unesco.org )

البته باید توجه داشت که خود حمام ظهیرالاسلام در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است . مجاورت آن با بقعه شیخ صفی به این معنا نیست که حمام نیز جزئی از پرونده میراث جهانی آن مجموعه محسوب می‌شود.

این تفکیک برای معرفی دقیق وضعیت ثبتی بنا اهمیت دارد.

فاصله حمام ظهیرالاسلام تا جاذبه‌های نزدیک

حمام در قلب بافت تاریخی اردبیل قرار دارد و چند جاذبه مهم شهر در فاصله کوتاهی از آن هستند. برخی از این مکان‌ها آن‌قدر نزدیک‌اند که می‌توان مسیر میان آن‌ها را پیاده طی کرد. منابع گردشگری نیز  بقعه شیخ صفی، بازار اردبیل، مسجد عالی‌قاپو، موزه خطایی و دیگر بناهای تاریخی میدان عالی‌قاپو را در اطراف حمام معرفی کرده‌اند. ( turn2search1 )

فاصله‌های بالا تقریبی هستند و به نقطه دقیق ورودی هر جاذبه و مسیر انتخابی بستگی دارند. برای نمونه، منابع محلی حمام را دقیقاً روبه‌روی ورودی بقعه شیخ صفی معرفی کرده‌اند و فاصله بازار را نیز حدود چند صد متر ذکر کرده‌اند. ( turn2search0 )

بهترین زمان بازدید از موزه مردم‌شناسی اردبیل

از نظر آب‌وهوایی، بهار و تابستان معمولاً شرایط مناسب‌تری برای سفر به اردبیل دارند؛ به‌ویژه اگر بازدید از موزه بخشی از برنامه گسترده‌تر اردبیل‌گردی باشد.

با این حال، موزه یک جاذبه سرپوشیده است و در فصل‌های سرد نیز می‌توان از آن بازدید کرد. برای سفر زمستانی باید وضعیت جاده‌ها و شرایط آب‌وهوایی اردبیل را در روز سفر بررسی کرد.

ساعات بازدید و شرایط تعطیلی ممکن است تغییر کند؛ بنابراین بهتر است پیش از حرکت، اطلاعات روز موزه یا میراث فرهنگی استان را بررسی کنید.

راه دسترسی به حمام ظهیرالاسلام

برای رسیدن به حمام ظهیرالاسلام باید خود را به میدان عالی‌قاپو و ابتدای خیابان سعدی اردبیل رساند. بنا در مجاورت مجموعه شیخ صفی قرار دارد و به دلیل قرارگیری در بافت تاریخی، بخش زیادی از مسیر بازدید را می‌توان پیاده طی کرد.  برای برنامه‌ریزی شهری، بهترین نقطه شروع می‌تواند مجموعه شیخ صفی باشد؛ سپس از طریق میدان عالی‌قاپو به موزه مردم‌شناسی و بعد بازار تاریخی اردبیل بروید.

تجربه بازدید از موزه مردم‌شناسی

بازدید از این موزه زمانی جذاب‌تر است که معماری ساختمان را جدا از اشیای داخل آن نبینید. در واقع، خود حمام یک شیء موزه‌ای بزرگ است که در کنار پیکره‌ها و اشیای نمایشگاهی، تاریخ زندگی مردم اردبیل را روایت می‌کند.

در سربینه می‌توان ساختار گنبد، حوض سنگی و سکوها را دید و سپس با عبور از فضاهای مختلف حمام، با نحوه تقسیم‌بندی بخش‌های عمومی و گرمخانه آشنا شد. در همین مسیر، پیکره‌های پوشیده با لباس محلی و صحنه‌های بازسازی‌شده زندگی روزمره، ارتباط میان معماری و فرهنگ اجتماعی را روشن‌تر می‌کنند.

نکات مهم بازدید

هنگام بازدید از موزه، توجه به  گنبد سربینه، حوض هشت‌ضلعی، طاق‌ها، مسیرهای ارتباطی و سامانه گرمایش ارزش بیشتری از یک بازدید صرفاً تصویری دارد.

از لمس مجسمه‌ها و اشیای موزه، نزدیک شدن بیش از حد به آثار و استفاده از فلاش در بخش‌هایی که عکاسی در آنها محدود شده است خودداری کنید. همچنین به دلیل قرارگیری موزه در بافت تاریخی و در مجاورت یک مجموعه مذهبی، رعایت آرامش و مقررات محل اهمیت دارد.

وضعیت ثبتی حمام ظهیرالاسلام

حمام ظهیرالاسلام یا آقانقی در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ خورشیدی با شماره ثبت ملی ۱۸۹۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. از نظر میراث جهانی یونسکو، خود حمام ظهیرالاسلام ثبت جهانی نشده است . در عوض، مجموعه تاریخی خانقاه و بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی که در مجاورت حمام قرار دارد، در سال ۲۰۱۰ با شماره ۱۳۴۵ در فهرست میراث جهانی ثبت شده است. ( whc.unesco.org ) همچنین حمام ظهیرالاسلام در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو نیز پرونده مستقلی ندارد.

توصیه سفرهای ناز

حمام ظهیرالاسلام را بهتر است در قالب یک مسیر پیاده در بافت تاریخی اردبیل ببینید. نزدیکی بسیار زیاد آن به مجموعه جهانی شیخ صفی، بازار تاریخی، مسجد عالی‌قاپو و موزه خطایی این امکان را فراهم می‌کند که در مدت چند ساعت، بخش مهمی از تاریخ معماری و فرهنگ شهری اردبیل را تجربه کنید.

پیشنهاد سفرهای ناز این است که بازدید را از  مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی ← حمام ظهیرالاسلام (موزه مردم‌شناسی) ← بازار تاریخی اردبیل ادامه دهید. پس از آن می‌توانید برای استراحت و آشنایی بیشتر با فضای شهری اردبیل به بخش‌های دیگر مرکز شهر بروید. نکته مهم این است که در بازدید از حمام، تنها به مجسمه‌های موزه توجه نکنید؛  گنبد سربینه، حوض هشت‌ضلعی، مسیرهای ارتباطی و سامانه گرمایش زیرزمینی بخش مهمی از ارزش تاریخی بنا هستند.

پرسش‌های متداول درباره حمام ظهیرالاسلام اردبیل

حمام ظهیرالاسلام همان حمام آقانقی است؟

بله. این بنا با هر دو نام حمام ظهیرالاسلام و حمام آقانقی شناخته می‌شود. نام نخست به بانی اولیه بنا و نام دوم به آقانقی مؤتمن‌الرعایا، مالک و مرمت‌کننده بنا در دوره قاجار، ارتباط دارد. ( turn0search7 )

حمام ظهیرالاسلام مربوط به چه دوره‌ای است؟

بنای اولیه حمام به دوره ایلخانی و نیمه دوم قرن هفتم هجری نسبت داده می‌شود و در دوره‌های بعد، به‌ویژه دوره قاجار، تغییر و مرمت شده است. ( turn0search7 )

موزه مردم‌شناسی اردبیل در کجا قرار دارد؟

موزه مردم‌شناسی در ساختمان تاریخی حمام ظهیرالاسلام یا آقانقی، در میدان عالی‌قاپو و ابتدای خیابان سعدی اردبیل قرار دارد.

در موزه مردم‌شناسی اردبیل چه چیزهایی دیده می‌شود؟

۳۳ پیکره با پوشش‌های محلی و آیینی، صحنه‌هایی از زندگی و مشاغل سنتی، اسناد و دست‌نوشته‌ها و نمونه‌هایی از فرهنگ مادی مردم اردبیل در موزه به نمایش گذاشته شده است. ( turn2search3 )

آیا حمام ظهیرالاسلام در یونسکو ثبت شده است؟

خیر. خود حمام ظهیرالاسلام در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است. بقعه و مجموعه خانقاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در مجاورت آن، اثر ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو است. ( whc.unesco.org )

شماره ثبت ملی حمام ظهیرالاسلام چیست؟

حمام ظهیرالاسلام یا آقانقی با شماره ۱۸۹۶ در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ( turn1search0 )

منابع و مراجع

منابع فارسی

ویزیت ایران ، معرفی حمام ظهیرالاسلام و موزه مردم‌شناسی اردبیل و اطلاعات تاریخی و معماری بنا. ( Visit Iran )

خبرگزاری تسنیم ، معرفی موزه‌های تاریخی اردبیل و موزه مردم‌شناسی مستقر در حمام آقانقی. ( Tasnim News )

Tripyar ، اطلاعات ثبت ملی، معماری، موقعیت و بخش‌های مختلف حمام آقانقی. ( Tripyar )

منابع رسمی و میراثی

مرکز میراث جهانی یونسکو ، پرونده خانقاه و بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، شماره ۱۳۴۵. ( UNESCO World Heritage Centre )

منابع انگلیسی

UNESCO World Heritage Centre ، Sheikh Safi al-Din Khanegah and Shrine Ensemble in Ardabil . ( UNESCO World Heritage Centre )

 Evolution of Sanitation and Wastewater Technologies Through the Centuries ، بررسی فنی سامانه‌های گرمایش و مراحل ساخت حمام تاریخی ظهیرالاسلام. ( Ethernet University )

موقعیت روی نقشه

نام مکان: حمام ظهیرالاسلام (حمام آقانقی) / موزه مردم‌شناسی اردبیل

استان: اردبیل

شهر: اردبیل

موقعیت: میدان عالی‌قاپو، ابتدای خیابان سعدی، مجاور مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

دوره تاریخی: ایلخانی، با الحاقات و مرمت‌های دوره‌های بعد

کاربری کنونی: موزه مردم‌شناسی اردبیل

ثبت ملی: بله

شماره ثبت ملی: ۱۸۹۶

تاریخ ثبت ملی: ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ خورشیدی

ثبت جهانی یونسکو: خیر

فهرست موقت یونسکو: خیر

← موقعیت حمام ظهیرالاسلام روی نقشه:

مشاهده موقعیت حمام ظهیرالاسلام روی نقشه