معماری قاجاری
بازار تاریخی زنجان در مرکز بافت قدیم شهر زنجان قرار دارد و یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی و اقتصادی استان زنجان به شمار می‌رود. ورودی‌های بازار از بخش‌هایی مانند سبزه‌میدان، خیابان سعدی و خیابان امیرکبیر به شبکه بازار و راسته‌های آن راه پیدا می‌کنند و مسجد جامع یا مسجد سید نیز در محدوده همین مجموعه قرار دارد. بازار زنجان امروزه علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، همچنان بخشی زنده از فعالیت تجاری شهر است.
موزه رئیسعلی دلواری در شهر دلوار از توابع شهرستان تنگستان در استان بوشهر قرار دارد. این موزه در خانه تاریخی رئیسعلی دلواری، در بخش جنوب شرقی شهر دلوار و نزدیک ساحل خلیج فارس برپا شده و یکی از مهم‌ترین مکان‌های تاریخی برای آشنایی با تاریخ مبارزات جنوب ایران در دوره جنگ جهانی اول است. خانه پس از واگذاری به سازمان میراث فرهنگی به موزه تبدیل شد و در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.
کبوترخانه‌ها یا کفترخانه‌ها از بناهای منحصربه‌فرد معماری سنتی ایران هستند؛ سازه‌هایی که در نگاه نخست شاید تنها برج‌هایی برای نگهداری کبوتر به نظر برسند، اما در واقع بخشی از نظام هوشمند کشاورزی در ایران گذشته بوده‌اند. هدف اصلی از ساخت این بناها، جمع‌آوری فضولات کبوتران و دیگر پرندگان و استفاده از آن به عنوان کود کشاورزی بود. کود کبوتر علاوه بر کشاورزی، در گذشته در صنایعی مانند دباغی، چرم‌سازی و حتی ساخت باروت نیز کاربرد داشت.
دروازه ارگ سمنان یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی این شهر و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره قاجار است. این بنا اگرچه امروزه تنها بخش باقی‌مانده از مجموعه بزرگ ارگ دولتی قدیم سمنان به شمار می‌رود، اما به واسطه معماری چشمگیر، کاشی‌کاری‌های رنگارنگ و به‌ویژه تصویر مشهور نبرد رستم با دیو سپید، جایگاه ویژه‌ای در میان آثار تاریخی استان سمنان دارد.
بافت تاریخی بوشهر یکی از ارزشمندترین نمونه‌های معماری شهری در جنوب ایران است؛ مجموعه‌ای گسترده از خانه‌ها، بناهای مذهبی، بازارها و فضاهای عمومی که در شمالی‌ترین بخش شبه‌جزیره بوشهر شکل گرفته است. این بافت در رأس شبه‌جزیره‌ای مثلث‌شکل قرار دارد که در آب‌های خلیج فارس پیش رفته و موقعیت جغرافیایی آن، نقش مهمی در شکل‌گیری معماری، اقتصاد و فرهنگ شهر داشته است.
مسجد و مدرسه آقابزرگ یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری ایرانی ـ اسلامی در شهر کاشان و از زیباترین آثار معماری دوره قاجار است. این مجموعه تاریخی در قلب بافت قدیم شهر قرار گرفته و ترکیبی هوشمندانه از مسجد، مدرسه، حیاط، گودال‌باغچه و فضاهای خدماتی را در کنار یکدیگر شکل داده است.
عمارت مفخم یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی بجنورد و از شاخص‌ترین یادگارهای معماری دوره قاجار در خراسان شمالی است. این بنا در شهر بجنورد قرار دارد و امروزه بخشی از مجموعه تاریخی مفخم به شمار می‌رود؛ مجموعه‌ای که در گذشته بسیار گسترده‌تر از بنای امروزی بوده و فضاهایی مانند آینه‌خانه، حوضخانه، باغ فواره و عمارت کلاه‌فرنگی را در خود جای می‌داده است.
خانه آینه یکی از بناهای تاریخی شهرکرد و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره قاجار در استان چهارمحال و بختیاری است. این خانه حدود ۱۴۰ سال قدمت دارد و آنچه امروز از آن باقی مانده، بخشی از یک خانه بزرگ و اعیانی متعلق به خانواده محمودیه است. معماری بنا، به‌ویژه فضای معروف به تالار آینه، نمونه‌ای قابل توجه از معماری مسکونی قاجاری در شهرکرد به شمار می‌رود و اهمیت آن تنها به قدمت بنا محدود نمی‌شود؛ بلکه شیوه سازمان‌دهی فضاها و تزئینات داخلی نیز ارزش تاریخی و هنری آن را افزایش داده است.
مجموعه نارنجستان قوام از باغهای مشهور شهر شیراز می باشد. شیراز همواره به باغهای زیبا و باصفایش معروف بوده است به خصوص در فصل بهار و ماه اردیبهشت که عطر بهارنارنج فضای شهر را پر می‌کند. اگر در بهار به شیراز سفر کردید بازدید از مجموعه باغ نارنجستان قوام را حتما در برنامه‌های خود قرار دهید تا از عطر بهارنارنج مدهوش شوید. باغ و عمارت نارنجستان قوام متعلق به خاندان قوام، یکی از خانواده‌های بانفوذ در دربار قاجار بوده است.
تاریکه بازار یکی از مهم‌ترین بازارهای تاریخی کرمانشاه و از شناخته‌شده‌ترین بازارهای سنتی غرب ایران است. این مجموعه در مرکز شهر و در محدوده خیابان مدرس، در کنار سبزه‌میدان یا میدان پانزده خرداد قرار گرفته و هنوز هم بخش‌هایی از زندگی تجاری سنتی کرمانشاه در آن جریان دارد. بازار مجموعه‌ای گسترده از راسته‌ها، سراها، دالان‌ها و حجره‌هاست که در طول زمان با تغییرات شهری، بخش‌هایی از آن از هم جدا شده‌اند، اما هسته تاریخی بازار همچنان قابل تشخیص است.
در دوران قاجار بنایی در تهران ساخته شد که قصر قاجار نام گرفت. قصری که یکی از قدیمی‌ترین کاخ‌های دوران قاجار است و سرگذشت عجیبی را پشت سر گذاشته است. قصر قاجار در دوران رضا شاه پهلوی تخریب شد و در عوض، یک زندان جای آن را گرفت. سرنوشت عجیب این مجموعه ادامه داشت و اکنون قصر و زندان سابق به باغ موزه قصر تبدیل شده است.
باغ ارم شیراز یکی از شناخته‌شده‌ترین باغهای تاریخی ایران و از زیباترین نمونه‌های باغ ایرانی است که در شمال‌غربی شهر شیراز و در دامنه کوه آسیاب سه‌تایی قرار دارد. این باغ تاریخی علاوه بر ارزش معماری و هنری، امروزه به دلیل تنوع گسترده گونه‌های گیاهی و فعالیت‌های پژوهشی، جایگاه ویژه‌ای در حوزه گیاه‌شناسی دارد.
حافظیه آرامگاه خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، غزل‌سرای بزرگ قرن هشتم هجری و یکی از مشهورترین شاعران تاریخ ایران است. این مجموعه در شهر شیراز قرار دارد و به دلیل پیوند عمیق حافظ با فرهنگ و هویت این شهر، یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و ادبی شیراز به شمار می‌رود. حافظیه تنها یک آرامگاه نیست؛ بلکه فضایی است که در آن معماری، باغ ایرانی، ادبیات فارسی و خاطره جمعی ایرانیان در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
عمارت خسرو آباد در بلوار خسروآباد (شبلي) شهر سنندج قرار دارد. عمارت در نوع خود بي‌نظيربوده وسالها مركز حكومت حكام اردلان به ويژه خسروخان بوده است. مجموعه عمارت و باغ آن افزون بر دو بخش اصلي يعني قصر سلطنتي با ورودي ستون دار در بخش غربي و ساختمان شرقي باغلام گردشها و ايوان ستون‌دار مشرف بر صحن عمارت و فضاي بيروني بنا داراي فضاهاي ديگري چون حمام، اتاق قاپي چيان و خدمتكاران است. تزئينات معماري اين بنا شامل گچبري، آجر كاري، اروسي‌هاي زيبا و حوض چليپا شكل داخل عمارت است.
مسجد عمادالدوله یکی از بناهای شاخص تاریخی شهر کرمانشاه است که در قلب بازار سنتی و در محدوده تاریکه‌بازار قرار دارد. قرار گرفتن مسجد در میان راسته‌های تجاری بازار، موقعیتی متفاوت به آن بخشیده است؛ زیرا این بنا از گذشته نه‌تنها محلی
تکیه بیگلربیگی از بناهای به‌جا مانده از دوران قاجار، در مرکز و بافت قدیم کرمانشاه و در محله فیض‌آباد است که حتی در بین مردم محلی کمتر شناخته شده است. از رهگذران خیابان مدرس آدرس تکیه را که بپرسید اکثرا اظهار بی‌اطلاعی می‌کنند. اما اگر به دنبال آدرس هستید بهتر است سراغ مغازه‌های قدیمی‌تر محله بروید البته سر کوچه تابلوی کوچکی هم هست که شما را به سمت تکیه بیگلر بیگی هدایت می‌کند.
گرمای تهران قدیم طبع ملوکانه قبله عالم، خان بابا خان، فتحعلی شاه قاجار را می آزرد. همین آزردگی موجب حکم همایونی مبنی بر ساخت اقامتگاهی تابستانی در سال 1187 خورشیدی شد که آن را باغ نگارستان نامیدند. این بنا آن زمان در بیرون تهران و در سرحد شمالی شهر ساخته شد و بعدها که ناصرالدین شاه دست به توسعه تهران زد.
بازار بزرگ تهران در قلب تاریخی پایتخت و در منطقه ۱۲ شهر تهران قرار دارد و یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی، تجاری و اجتماعی ایران به شمار می‌رود. این بازار از شمال به خیابان پانزده خرداد، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به محدوده خیابان مصطفی خمینی و از غرب به خیابان خیام می‌رسد و مجموعه‌ای گسترده از راسته‌ها، سراها، تیمچه‌ها، گذرها، مسجدها و فضاهای تجاری را در خود جای داده است.
عمارت چهلستون قزوین که با نام کلاه‌فرنگی نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای به‌جامانده از دوران پایتختی قزوین در دوره صفویه است. این کوشک تاریخی در میان باغ سعادت‌آباد و در محدوده دولتخانه صفوی، در مجاورت سبزه‌میدان یا میدان آزادی قزوین قرار دارد و امروزه به عنوان موزه خوشنویسی قزوین مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنا در سال ۱۳۳۴ خورشیدی با شماره ۳۸۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های کاخ‌موزه‌ای تهران است که در شمال شهر و در دامنه جنوبی البرز قرار دارد. این مجموعه در باغی تاریخی با مساحت حدود ۱۱ هکتار شکل گرفته و بناهای آن بخش‌هایی از تاریخ دو سلسله قاجار و پهلوی را در خود جای داده‌اند. نیاوران از این نظر با بسیاری از کاخ‌موزه‌های تهران تفاوت دارد که تنها یک ساختمان یا یک دوره تاریخی را نمایش نمی‌دهد. باغ و بناهای آن حاصل نزدیک به دو قرن تحول تاریخی است؛
مسجد نصیرالملک یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شیراز و از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری دوره قاجار در ایران است؛ مسجدی که بیش از هر چیز با شبستان غربی، شیشه‌های رنگی، کاشی‌کاری‌های صورتی و بازی شگفت‌انگیز نور و رنگ شناخته می‌شود. این مسجد در محله تاریخی گود عربان، در جنوب خیابان لطفعلی‌خان زند و در کوچه نصیرالملک قرار گرفته و به دلیل نزدیکی به مجموعه تاریخی ـ مذهبی شاهچراغ، در یکی از مهم‌ترین بخش‌های بافت تاریخی شیراز واقع شده است.
معبد هندوها را در سال 1310 هجری شمسی و در زمان حکومت محمد حسن خان سعدالملک حاکم وقت بندرعباس، تجّار هندیِ شهری به نام شیکارپور(غرب هند) براى هندوهایی ساخته‌اند كه از سال هاى 1300 تا 1344 هجری شمسی در این شهر سكونت داشتند و به كارهاى تجارى مى‌پرداختند.
حمام حاج آقای تراب یا حمام دوقلو که در محله علی‌آباد یا کوچه سیدهاو روبروی مسجد حاج آقا تراب شهر نهاوند قرار دارد نمادی از هنر ایرانی اسلامی است که در سال ۱۲۳۰ و در زمان ناصرالدین شاه قاجار بنا نهاده شدنهاوند از شهرستانهای مهم تاریخی استان همدان به شمار می‌آید و نظریه‌های مختلفی از پیشینه تاریخی این منطقه باستانی باقی مانده است.
خانه حاج آقا علی یکی از بزرگ ترین و زیبا ترین خانه های خشتی و سنتی جهان در شهر رفسنجان است که حاج آقا علی معروف به زعیم الله رفسنجانی (بزرگ‌ترین تاجر ایرانی آن دوره) در سال 1136 هجری شمسی آن را بنا کرده است. این خانه در گذشته به خانه وقفی شهرت داشته که در ساخت آن، هماهنگی با اقلیم منطقه، قرینه سازی و حفظ تقارن از اصول مد نظر معمار ساختمان بوده است. خانه حاج آقا علی با دیوار چینه ای نسبتاً بلندی محصور گردیده و حالتی درونگرا داشته و از خانه های چهارفصل به شمار می رود.
خانه مشروطه تبریز یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی ایران و از شناخته‌شده‌ترین مکان‌های مرتبط با انقلاب مشروطه است؛ خانه‌ای که در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران، محل گردهمایی، گفت‌وگو و تصمیم‌گیری چهره‌های تأثیرگذار جنبش مشروطه بود. این خانه در بافت تاریخی تبریز و در نزدیکی بازار بزرگ شهر قرار گرفته و امروزه به عنوان موزه مشروطه بخشی از اسناد، تصاویر، وسایل شخصی و یادگارهای مربوط به آن دوران را در معرض دید بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.
باغچه جوق، نام روستایی در جوار شهر ماکو است که حدود 2 کیلومتری جنوب غربی جاده ترانزیتی ماکو- بازرگان قرار دارد. ساختمان مجلل و با شکوه قصر باغچه جوق در این روستا قرار دارد و در محوطه بسیار وسیع و مساحت ان حدود 11 هکتار است. تاریخ احداث آن 1313- 1324 ه.ق بوده است. آغاز بنای قصر در زمان حکومت تیمور پاشا خان بوده و در زمان حکومت فرزندش مرتضی قلی خان اقبال السلطنه که از سرداران مظفرالدین شاده بود به پایان رسیده است.
خانه تاریخی بروجردی ها نمونه یکی از خانه های مسکونی اعیان نشین دوره قاجار است که در سال 1242 هجری شمسی یکی از بازرگانان معروف کاشان به نام حاج سید حسن نطنزی آن را ساخته است. این بنا از نظر فضاسازی به طور کلی شامل دو بخش بیرونی و اندرونی و فاقد گودال باغچه است. بر خلاف تصور عامه، این خانه به اهالی بروجرد متعلق نبوده بلکه به دلیل مراودات تجاری این بازرگانان نطنزی الاصل کاشانی که بیشتر با تجار شهر بروجرد انجام می شده، کاشانی‌ها به آن‌ها بروجردی می گفته اند.
عمارت آصف که امروزه با نام خانه کرد شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر سنندج و از ارزشمندترین مجموعه‌های فرهنگی استان کردستان است. این عمارت علاوه بر ارزش معماری، به دلیل کاربری موزه مردم‌شناسی، جایگاه ویژه‌ای در معرفی تاریخ، فرهنگ، پوشاک، آداب و رسوم و شیوه زندگی مردم کرد دارد. بخش اولیه بنا به دوره صفویه بازمی‌گردد و در دوره‌های قاجار و پهلوی بخش‌های دیگری به آن افزوده یا تکمیل شده است.
ارگ کلاه فرنگی، از آثار تاریخی شهر بیرجند، منسوب به امیرحسن خان شیبانى و متعلق به امیرعلم است که وی آن را به فرماندارى بیرجند اهدا نموده و در حال حاضر محل استانداری خراسان جنوبی است. بنای این عمارت مربوط به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار بوده و به نام هایی چون: ارگ حسام الدوله، قصر بی‌بی عروس و ارگ سرکار مشهور است.
بازار تاریخی اراک یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر اراک و از نمونه‌های شاخص معماری و شهرسازی دوره قاجار در مرکز ایران است. این مجموعه در بافت قدیمی و مرکزی شهر قرار دارد و هم‌زمان با شکل‌گیری شهر اراک در دوره فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد. بازار از گذشته تاکنون علاوه بر نقش اقتصادی و تجاری، بخشی از ساختار اجتماعی و فرهنگی شهر بوده و محل رفت‌وآمد بازرگانان، پیشه‌وران، کشاورزان و مردم منطقه به شمار می‌رفته است.
خانه آقازاده یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر ابرکوه در استان یزد و نمونه‌ای ارزشمند از معماری مسکونی مناطق گرم و خشک ایران است. این خانه در بافت تاریخی شهر قرار گرفته و به دلیل طراحی متناسب با شرایط اقلیمی، استفاده از مصالح بومی و وجود بادگیر دوطبقه و کلاه‌فرنگی، جایگاه ویژه‌ای در میان خانه‌های تاریخی ایران دارد. بنای خانه به سید حسین ابرقویی، از افراد ثروتمند دوره قاجار، نسبت داده می‌شود و ساختار آن تصویری روشن از شیوه زندگی خانواده‌های متمول در شهرهای کویری ایران ارائه می‌دهد.
روستای باب‌الحکم یکی از روستاهای تاریخی شهرستان بردسکن در استان خراسان رضوی است که در حدود ۸ کیلومتری غرب بردسکن و در حاشیه جاده بردسکن به طبس قرار گرفته است. بافت قدیمی روستا هنوز بخش قابل توجهی از سیمای سنتی خود را حفظ کرده و در میان خانه‌ها و بناهای آن می‌توان آب‌انبار تاریخی، حوضخانه، خانه‌های قدیمی، حمام، قبرستان تاریخی و بادگیرهای متعددی را مشاهده کرد. همین مجموعه در کنار صنایع دستی و تولید خوراکی‌های محلی، باب‌الحکم را در شمار روستاهای هدف گردشگری منطقه قرار داده است.
ییلاق آق اُولَر و مِریان از دیدنی‌ترین روستاهای گیلان هستند و از توابع تالش به‌شمار می‌روند. این روستاهای ییلاقی به‌ویژه در فصل‌های گرم سال شهرت زیادی میان طبیعت‌گردان دارد.
مسیر کرج به چالوس یکی از زیباترین جاده‌های ایران و حتی خاورمیانه است که در گوشه و کنار آن می‌توان سراغ جاذبه‌های گردشگری را گرفت. روستای زیبا و ییلاقی شهرستانک یکی از این جاذبه‌های گردشگری است که در فاصله‌ی حدودا ۷۰ کیلومتری از کرج واقع شده است.