رودخانه‌ها
در فاصله‌ای نه‌چندان دور از پایتخت تاجیکستان، جایی میان کوه‌های حصار و رودخانه‌های خروشان، منطقه‌ای قرار گرفته که بسیاری از گردشگران آن را یکی از زیباترین جلوه‌های طبیعت تاجیکستان می‌دانند؛ دره رامیت (Ramit Valley). برای مسافری که چند روزی را در دوشنبه سپری کرده است، رامیت فرصتی است برای فاصله گرفتن از فضای شهری و تجربه چهره‌ای دیگر از تاجیکستان؛ سرزمینی که فقط با بناهای تاریخی و شهرهای جاده ابریشم شناخته نمی‌شود.
پل تاریخی کوار، که به نام پل ساسانی کوار نیز شناخته می‌شود، در جنوب شهر کوار و در استان فارس واقع شده است. این پل که قدمت آن به دوران ساسانیان باز می‌گردد، بر روی رودخانه قره آغاج (سکان، ثکان) بنا شده و یکی از آثار ملی ایران با شماره ثبت 947 است.
کشور کنیا که در شرق آفریقا در کنار اقیانوس هند واقع شده است، از دیرباز یکی از محبوب‌ترین کشورهای این قاره برای بازدید بوده است که یکی از بهترین مکان‌ها برای سافاری در جهان است که با رزرو تور گروهی گردشگری کنیا می‌توانید یکی از بهترین تجربه‌های گردشگری خود را رقم بزنید. پارک‌های ملی آن بسیار متنوع است، از کوه‌ها و بیابان‌ها گرفته تا تالاب‌ها، دشت‌ها و دریاچه‌ها.
کوهستان مستچاه تاجیکستان، واقع در ناحیه سرچشمه زرافشان، منطقه‌ای زیبا و طبیعی با چشم‌اندازهای چشم‌نواز است که اهمیت ویژه‌ای در تنوع زیستی و گردشگری دارد. این کوهستان مقصدی جذاب برای دوستداران طبیعت و فرهنگ محلی محسوب می‌شود.
اسفره یکی از مهم‌ترین شهرهای شرق ولایت سغد و از روشن‌ترین نمونه‌های بخش تاجیکی دره فرغانه است. این شهر در امتداد رود اسفره و نزدیک مرز قرقیزستان قرار دارد و علاوه بر باغ‌های میوه و کشاورزی، به دلیل مجموعه تاریخی حضرت‌شاه در چورکوه، جماعت ورخ و جایگاه مرزی خود اهمیت دارد.
تاجیک‌آباد یکی از ناحیه‌های تابع جمهوری در بخش شرقی دره رشت تاجیکستان است. مرکز آن امروز شهرک تاجیک‌آباد است، نه روستا. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ به ۵۴٫۸ هزار نفر رسیده و مساحت آن در آمار ملی حدود ۰٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت شده است. رود سرخاب از مهم‌ترین عناصر طبیعی منطقه است و از شرق به غرب ناحیه جریان دارد.
ناحیه‌ای که در منابع قدیمی فارسی با نام «طویل‌دره» یا «تاویل‌دره» دیده می‌شود، از سال ۲۰۱۶ ناحیه سنگ‌ور نام دارد. مرکز آن همچنان روستای تاویل‌دره است. این ناحیه در شرق تاجیکستان و در دره رود خینگاب قرار گرفته و از کوهستانی‌ترین نواحی تابع جمهوری است.
ناحیه رودکی یکی از ناحیه‌های تابع جمهوری در دره حصار و در پیرامون پایتخت تاجیکستان است. مرکز آن شهرک سامانیان است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۴۱۴٫۴ هزار نفر و مساحت آن حدود ۱٫۷ هزار کیلومتر مربع بوده است. برخلاف متن قدیمی، شهر دوشنبه بخشی از ناحیه رودکی نیست؛ دوشنبه واحد اداری مستقلی است و با رودکی مرز مشترک دارد. رود کافرنهان و گردنه فخرآباد از عوارض شناخته‌شده این ناحیه‌اند.
راغون یکی از شهرهای تابع جمهوری در شرق تاجیکستان و در دره رود وخش است. برخلاف عنوان قدیمی «ناحیه راغون»، عنوان اداری امروز شهر راغون است؛ واحدی که خود شهر راغون، شهرک آب‌گرم و دو جماعت روستایی را دربر می‌گیرد. جمعیت کل این قلمرو در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۴۷٫۷ هزار نفر بوده است. رود وخش، پروژه سد و نیروگاه راغون و آب‌های گرم طبیعی محدوده آب‌گرم و ملاشیخ از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌های منطقه‌اند.
ناحیه رشت یکی از ناحیه‌های تابع جمهوری در شرق تاجیکستان و مرکز تاریخی دره رشت است. مرکز اداری آن شهرک غَرم است، نه «شهر رشت». ناحیه‌ای که در گذشته غَرم نام داشت، از سال ۲۰۰۱ «رشت» نامیده می‌شود. تازه‌ترین داده رسمی محلی، جمعیت ناحیه را در ۱ ژانویه ۲۰۲۶ برابر با ۱۴۷٬۶۹۳ نفر و مساحت آن را حدود ۴٫۶ هزار کیلومتر مربع اعلام می‌کند. رود سرخاب، دره کمرآب، ذخیره‌گاه طبیعی کمرآب و دره‌های هائیت و یاسمان از مهم‌ترین ویژگی‌های طبیعی منطقه‌اند.
نورآباد یکی از ناحیه‌های تابع جمهوری در دره رشت تاجیکستان است و مرکز اداری آن شهرک دربند است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۷۷٫۸ هزار نفر و مساحت آن حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع بوده است. در نزدیکی دربند، رودهای سرخاب و اُبی‌خینگاب به هم می‌پیوندند و رود وخش را شکل می‌دهند؛ همین موقعیت، نورآباد را به یکی از نقاط مهم جغرافیایی و ارتباطی شرق تاجیکستان تبدیل کرده است.
وحدت یکی از شهرهای تابع جمهوری در شرق دوشنبه و در دره حصار تاجیکستان است. عنوان اداری امروز شهر وحدت است، نه «ناحیه وحدت». آمار ملی، جمعیت کل قلمرو اداری وحدت را در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۳۸۴٫۵ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۳٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. دره رامیت، سرچشمه‌های رود کافرنهان و ذخیره‌گاه زیست‌کره رامیت از مهم‌ترین ویژگی‌های طبیعی این محدوده‌اند.
ورزاب یکی از ناحیه‌های تابع جمهوری در شمال دوشنبه و در دامنه جنوبی رشته‌کوه حصار است. مرکز اداری آن روستای ورزاب است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۹۵ هزار نفر و مساحت آن حدود ۱٫۶ هزار کیلومتر مربع بوده است. رود ورزاب، دره ورزاب، خواجه‌اوبی‌گرم و گردنه انزاب از شناخته‌شده‌ترین عناصر جغرافیایی و گردشگری این منطقه‌اند.
ناحیه‌ای که در مقاله قدیمی با نام جیلی‌کول معرفی شده بود، از سال ۲۰۱۶ ناحیه دوستی نام دارد. جیلی‌کول همچنان مرکز اداری ناحیه است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۳۱٫۹ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۲ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رود وخش در بخش جنوبی ناحیه جریان دارد و یکی از عناصر مهم جغرافیایی منطقه است.
ناحیه میر سید علی همدانی یکی از ناحیه‌های جنوب ولایت ختلان و در نزدیکی مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک مسکو است؛ همان مکانی که در متن قدیمی «ماسکوه» نوشته شده بود. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۶۴٫۵ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۵۰۰ کیلومتر مربع ثبت می‌کند. نکته مهم اینکه کوه نمک خواجه مؤمن برخلاف مقاله قدیمی در این ناحیه قرار ندارد و در ناحیه واسع است.
خاولینگ یکی از ناحیه‌های کوهستانی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است. مرکز شهری امروز آن مونک است؛ همان جماعت شهرکی که پیش‌تر خاولینگ نام داشت. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۶۲ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رودهای یخ‌سو و آب‌مزار، محوطه‌های پارینه‌سنگی کولدارا و آب‌مزار و زیارتگاه سلطان اویس قرنی از مهم‌ترین عناصر طبیعی و تاریخی منطقه‌اند.
فرخار یکی از ناحیه‌های جنوب ولایت ختلان و در نزدیکی مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک فرخار است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۹۲٫۶ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۲ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رود قزل‌سو، دشت فرخار و منطقه حفاظت‌شده سیاه‌کوه ــ که در اسناد جدید با نام «سیاه‌کوه، قره‌تاغ سابق» آمده ــ از مهم‌ترین عناصر طبیعی منطقه‌اند.
صفحه قدیمی «ناحیه سربند» امروز باید با عنوان شهر لِوَکانت معرفی شود. سربند نام پیشین این شهر است و تغییر نام آن به لِوَکانت در سال ۲۰۱۸ تصویب شد. بر پایه آمار رسمی، جمعیت کل قلمرو اداری لِوَکانت در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۵۳٫۹ هزار نفر بوده است؛ ۲۲٫۲ هزار نفر جمعیت شهری و ۳۱٫۸ هزار نفر جمعیت روستایی. شهر در دره وخش قرار دارد و نیروگاه برق‌آبی سربند یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های آن است.
پنج یکی از ناحیه‌های جنوبی ولایت ختلان در تاجیکستان و در امتداد مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک پنج است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۳۳٫۴ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع ثبت می‌کند. رود پنج در جنوب ناحیه مرز طبیعی با افغانستان را شکل می‌دهد و موقعیت مرزی، یکی از مهم‌ترین ملاحظات سفر به این منطقه است.
ناحیه وخش در ولایت ختلان تاجیکستان و در محدوده دره حاصلخیز وخش قرار دارد. مرکز آن شهرک وخش است و هویت جغرافیایی منطقه با رود وخش، شبکه‌های آبیاری و کشاورزی پیوند خورده است. این ناحیه در نزدیکی باختر، مرکز ولایت ختلان، قرار می‌گیرد و برای مسافری که می‌خواهد جغرافیای رود وخش و زندگی کشاورزی جنوب تاجیکستان را بشناسد، یک توقف منطقه‌ای است؛ نه مقصدی که لازم باشد برای آن جاذبه‌های تأییدنشده ساخته شود.
درّه قره‌تاغ تقریباً از 8 کیلومتری نزدیک یک بزرگراه در44 کیلومتری غرب دوشنبه پشت روستای قره‌تاغ که در امتداد کناره راست رودخانه قره‌تاغ کشیده شده است، شروع مي‌شود. یک مسیر در امتداد درّه شیرکنت در کناره چپ رودخانه کشیده شده است که تقریباً 20 کیلومتر است. خانه‌ها و باغ‌های ساکنین محلّی مانند یک روبان پیوسته در امتداد رودخانه در قسمت پایینی درّه کشیده شده‌اند. هیچ کس در قسمت بالایی درّه زندگی نمی‌کند.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جغرافیای طبیعی تاجیکستان، گستردگی یخچال‌های کوهستانی در ارتفاعات این کشور است. تاجیکستان سرزمینی به‌شدت کوهستانی است و بخش عمده‌ای از قلمرو آن را رشته‌کوه‌های پامیر، حصار و هیسار–آلای دربر گرفته‌اند. ارتفاع زیاد، زمستان‌های سرد و وجود قله‌های مرتفع باعث شده است که بخش قابل‌توجهی از بارش در ارتفاعات به شکل برف و یخ ذخیره شود و در قالب یخچال‌های طبیعی، یکی از مهم‌ترین ذخایر آب شیرین منطقه را تشکیل دهد.
اگر چه در سال‌های اخیر، ییلاقات اطراف تهران به مکانی برای فرار از گرمای تابستان و تفریح مردم تهران تبدیل شده است اما درگذشته‌ای نه چندان دور، میزبان شاهان قاجار بوده است. فیروزکوه و روستاهای اطراف آن زمانی شکارگاه فتحعلی شاه قاجار بوده، هرچند حالا دیگر خبری از شکار در این جا نیست! در این میان تنگ واشی معروف‌ترین شکارگاه منطقه بوده است.
پل هفت چشمه اردبیل یکی از پل‌های تاریخی به‌جامانده از دوران صفوی است که بر روی رودخانه بالیقلوچای در محدوده شهری اردبیل قرار دارد. این پل با نام‌های «پل داش کسن»، «پل یدی گوز»، «یدی گوزلی»، «ججین» و «کورپی قرمزی» نیز شناخته می‌شود و با هفت دهانه آجری و موج‌شکن‌های سنگی، یکی از نمونه‌های ارزشمند پل‌سازی دوره صفوی در اردبیل به شمار می‌رود.
پل میر بهاالدین در جنوب شهر زنجان و در ابتدای مسیر زنجان به بیجار، بر روی زنجان‌رود قرار دارد. این پل تاریخی که با نام‌های «پل کهنه» و «پل اژدهاتو» نیز شناخته می‌شود، از یادگارهای دوره قاجار و یکی از پل‌های تاریخی ارزشمند استان زنجان است. پل در سال‌های پایانی قرن سیزدهم هجری قمری و در دوره ناصرالدین شاه قاجار ساخته شد و امروزه در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.
خانه مستوفی شوشتر یادگاری از دوران قاجار است که در شهرستان شوشتر استان خوزستان ساخته شده است. خانه مستوفی همراه با مسجد، حمام و پل، مجموعه مستوفی را می‌سازند. این مجموعه در دوران مظفرالدین شاه قاجار، به دستور بازرگانی به نام «محمدعلی مستوفی» و با همکاری محمدتقی معمار ساخته شد.
با ورود به شهر کرج از سمت خاوری، پلی تاریخی به چشم میآید که به نام های «پل دختر»، «پل سلیمانیه»، «پل شاه عباسی» و «پل خاتون» شناخته می‌شود. ساخت پل دختر کرج به دوران سلجوقیان می رسد. این پل که در کنار ساختمان «صمصام» جای دارد یادگاری برجای مانده از سده های پنجم و ششم، بر سر راه ری به قزوین است.
پل قدیم دزفول یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی استان خوزستان و یکی از شاخص‌ترین سازه‌های تاریخی شهر دزفول است که بر روی رودخانه دز قرار گرفته است. این پل با حدود ۱۸۰۰ سال قدمت، بخشی از تاریخ معماری و مهندسی دوره ساسانی را در خود حفظ کرده و هنوز هم یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخی شهر به شمار می‌رود. قرار گرفتن پل در کنار رودخانه پرآب دز و در میان بافت تاریخی شهر، باعث شده بازدید از آن تنها تماشای یک سازه تاریخی نباشد و به تجربه‌ای جذاب از ترکیب معماری، طبیعت و تاریخ تبدیل شود.
پل سفید یا پل هلالی در مركز شهر اهواز اولین پل معلق ایران، به‌عنوان چهارمین پل فلزی معلق دنیا، کمتر از پنجاه سال پس از احداث و افتتاح پل بروکلین (اولین پل فلزی جهان)، به دست خانواده مهندسی آلمانی در سال 1315 بر روی رودخانه زیبای کارون با دو قوس بتنی 12 و 20 متری و بر روی پایه‌ای بتنی ساخته شده است.
روستای ازمیغان یکی از متفاوت‌ترین روستاهای شهرستان طبس در استان خراسان جنوبی است؛ روستایی که در نگاه نخست، ترکیب طبیعت آن با تصور معمول از کویر تفاوت زیادی دارد. در سرزمینی که بخش زیادی از آن با چشم‌اندازهای خشک و بیابانی شناخته می‌شود، در ازمیغان می‌توان در کنار نخل‌های خرما، شالیزارهای سبز برنج را دید و صدای جریان آب را در میان باغ‌ها و مزارع شنید.
روستای پامنار یکی از روستاهای باصفای دزفول در استان خوزستان است که میان دو سد کرخه و دز قرار گرفته است. پامنار با مناظر دیدنی و سکوت و طبیعت دلپذیرش، گردشگران زیادی را جذب خود می‌کند. این‌جا بهشت طبیعت‌گردان و علاقمندان به روستاگردی است.
این روستا که در کنار چهارطاق و لزوره مناطق گردشگری رامه را تشکیل می دهند در 55کیلومتری شمال شرق شهر گرمسار و 30 کیلومتری روستای تاریخی ده نمک واقع شده است. این منطقه از پیشینه ای بسیار کهن برخوردار است و موارد زیر حاکی از قدمت هزار ساله آن است: قلعه های قدیمی مانند قلعه ضحاک، قبرستان های قدیمی، ظروف سفالی و اشیاء عتیقه و سنگ نوشته های به دست آمده، درختان کهنسال گردو وآثار به جا مانده از بناهای بسیار قدیمی.