کمانچه؛ ساز کهن ایرانی و میراث موسیقایی ثبت‌شده در یونسکو

کمانچه چیست؟

کمانچه یکی از مهم‌ترین سازهای زهی ـ آرشه‌ای موسیقی ایران و از سازهای ریشه‌دار در حوزه فرهنگی ایران و خاورمیانه است. این ساز با صدای کشیده، ظریف و انعطاف‌پذیر خود جایگاه ویژه‌ای در موسیقی دستگاهی ایران و همچنین موسیقی نواحی مختلف کشور دارد و در بسیاری از اجراهای سنتی، گروه‌های موسیقی و برنامه‌های آیینی و فرهنگی شنیده می‌شود. نام کمانچه از واژه «کمان» گرفته شده و به آرشه‌ای اشاره دارد که برای تولید صدا روی سیم‌های ساز کشیده می‌شود. یونسکو نیز قدمت هنر ساخت و نواختن کمانچه/کمانچا را بیش از هزار سال دانسته و آن را میراث مشترک ایران و جمهوری آذربایجان معرفی کرده است. ( Intangible Cultural Heritage )

کمانچه تنها یک ساز موسیقایی نیست، بلکه مجموعه‌ای از دانش و مهارت‌های مربوط به  ساخت ساز، انتخاب چوب و پوست، تنظیم، نوازندگی و انتقال شیوه‌های موسیقایی را در خود جای داده است. به همین دلیل، آنچه در یونسکو ثبت شده، صرفاً خود ساز نیست؛ بلکه «هنر ساختن و نواختن کمانچه/کمانچا» است. این سنت همچنان از طریق استادان، سازندگان، نوازندگان، آموزشگاه‌ها، خانواده‌ها و نهادهای آموزشی موسیقی به نسل‌های جدید منتقل می‌شود. ( Intangible Cultural Heritage )

تاریخچه کمانچه در ایران

تاریخ دقیق پیدایش کمانچه مشخص نیست و نمی‌توان با اطمینان یک تاریخ یا یک ساز مشخص را به عنوان نقطه آغاز آن معرفی کرد. با این حال، شواهد تاریخی و هنری نشان می‌دهند که سازهای آرشه‌ای میله‌دار یا مشابه کمانچه، دست‌کم از سده‌های میانه اسلامی در گستره فرهنگی ایران شناخته شده بودند. دانشنامه ایرانیکا کمانچه را ساز زهی آرشه‌ای دارای محفظه صوتی و میله‌ای می‌داند و اشاره می‌کند که گونه‌های این خانواده در ایران و سرزمین‌های پیرامون با نام‌های مختلف شناخته شده‌اند. ( Iranica Online )

در برخی منابع ایرانی، نخستین اشاره‌های مکتوب به سازهای نزدیک به کمانچه به آثار موسیقی‌دانانی مانند ابن‌نصر فارابی نسبت داده شده است؛ با این حال، نسبت دادن نام امروزی «کمانچه» به یک اشاره مشخص در آثار فارابی نیازمند دقت بیشتری است، زیرا در متون قدیمی نام‌هایی مانند رباب، غژک و کمانچه برای سازهای متفاوت یا گونه‌های نزدیک به یکدیگر به کار رفته‌اند. ایرانیکا نیز بر تنوع نام‌ها و گونه‌های این خانواده ساز در طول تاریخ تأکید دارد. ( Iranica Online )

کمانچه در نگارگری و هنر ایران

کمانچه تنها در متون موسیقایی دیده نمی‌شود و تصاویر آن در آثار هنری ایران نیز باقی مانده است. نمونه‌های تصویری سازهای آرشه‌ای مشابه کمانچه در نسخه‌های خطی و آثار هنری دوره‌های مختلف دیده می‌شود و ایرانیکا اشاره می‌کند که تصویر این ساز از حدود دهه ۱۴۲۰ میلادی در هنر ایرانی مشاهده شده و تا دوره قاجار نیز ادامه داشته است. این تصاویر اهمیت زیادی دارند، زیرا نشان می‌دهند که سازهای خانواده کمانچه قرن‌ها در محیط‌های فرهنگی و موسیقایی ایران حضور داشته‌اند. ( Iranica Online )

در دوره صفویه نیز موسیقی جایگاه مهمی در دربار و زندگی فرهنگی ایران داشت و سازهای زهی و آرشه‌ای در اجراهای موسیقایی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. نقاشی‌های کاخ چهلستون اصفهان نیز از نمونه‌های شناخته‌شده‌ای هستند که در آنها نوازندگان و سازهای موسیقی به تصویر کشیده شده‌اند. بنابراین کمانچه را می‌توان در چارچوب گسترده‌تر فرهنگ موسیقی و هنر تصویری ایران در دوره صفوی بررسی کرد.

کمانچه در دوره صفویه

دوره صفویه یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ موسیقی ایران است. در این دوره، دربار صفوی از موسیقی‌دانان و هنرمندان حمایت می‌کرد و موسیقی در مراسم درباری و اجتماعی حضور گسترده‌ای داشت. سازهای مختلف ایرانی نیز در این دوره تکامل یافتند و در نگارگری‌ها و متون هنری بازتاب پیدا کردند.

کمانچه یا سازهای نزدیک به آن در این فضای موسیقایی جایگاه مهمی داشتند. تصاویر تاریخی و گزارش‌های مربوط به موسیقی دوره‌های تیموری و صفوی نشان می‌دهند که سازهای آرشه‌ای در محافل موسیقی حضور داشته‌اند. ایرانیکا نیز از وجود تصاویر کمانچه در هنر ایرانی از سده پانزدهم میلادی به بعد و حضور نوازندگان آن در دربارهای ایران و آسیای مرکزی خبر می‌دهد. ( Iranica Online )

ساختمان کمانچه

کمانچه از چند بخش اصلی تشکیل شده است که مهم‌ترین آنها کاسه، دسته، میله یا پایه و سیم‌ها هستند. کاسه بخش اصلی تولید و تشدید صداست و معمولاً شکلی تقریباً کروی یا نیمه‌کروی دارد. روی دهانه کاسه پوست کشیده می‌شود و خرک روی پوست قرار می‌گیرد تا ارتعاش سیم‌ها را به صفحه صوتی منتقل کند.

در کمانچه سنتی، انتهای ساز دارای میله یا پایه‌ای است که هنگام نوازندگی روی زمین قرار می‌گیرد. همین ویژگی باعث شده کمانچه را در گروه سازهای spike fiddle یا سازهای آرشه‌ای میله‌دار طبقه‌بندی کنند. در گونه رایج کمانچه ایرانی، ساز در حالت نشسته و به صورت عمودی نگه داشته می‌شود و نوازنده با دست راست آرشه را روی سیم‌ها حرکت می‌دهد. ( Iranica Online )

کاسه کمانچه

کاسه مهم‌ترین قسمت صوتی ساز است و کیفیت چوب و نحوه ساخت آن تأثیر مستقیمی بر صدای کمانچه دارد. در ساخت کاسه از چوب‌هایی مانند توت، گردو و افرا استفاده شده و در برخی دوره‌ها و مناطق شیوه‌های متفاوتی برای ساخت آن رواج داشته است. ایرانیکا نیز برای کمانچه موسیقی کلاسیک ایرانی، کاسه‌ای کروی از چوب توت یا گردو و پوششی از پوست گوسفند را ذکر می‌کند. ( Iranica Online )

در نمونه‌های نفیس تاریخی، کاسه کمانچه گاهی با هنرهایی مانند خاتم‌کاری، صدف‌کاری و تزئینات ظریف آراسته می‌شده است. این تزئینات علاوه بر زیبایی، نشان‌دهنده جایگاه اجتماعی و هنری ساز بوده‌اند. برخی سازندگان امروزی نیز با حفظ فرم سنتی، از روش‌های جدیدتر برای انتخاب چوب، ساخت کاسه و افزایش کیفیت صوتی استفاده می‌کنند.

پوست کمانچه

روی کاسه کمانچه معمولاً پوست طبیعی کشیده می‌شود و این پوست نقش مهمی در تولید و انتقال صدا دارد. خرک نیز روی پوست قرار می‌گیرد و ارتعاش سیم‌ها را به کاسه منتقل می‌کند. جنس و ضخامت پوست، کیفیت کشش آن و نحوه نصب می‌تواند بر رنگ صوتی ساز اثر بگذارد.

در گذشته استفاده از پوست طبیعی بخشی جدایی‌ناپذیر از مهارت سازسازی بود و سازندگان باید تجربه کافی برای انتخاب و آماده‌سازی پوست مناسب داشتند. همین دانش تجربی یکی از بخش‌های مهم میراث ناملموس مرتبط با ساخت کمانچه محسوب می‌شود.

سیم‌های کمانچه

کمانچه در شکل‌های تاریخی خود تعداد سیم‌های متفاوتی داشته است. منابع پژوهشی نشان می‌دهند که گونه‌های مختلف کمانچه و سازهای هم‌خانواده آن در طول تاریخ با دو، سه، چهار یا حتی پنج سیم ساخته شده‌اند. ( Iranica Online )

کمانچه امروزی موسیقی کلاسیک ایرانی معمولاً چهار سیم فلزی دارد. افزایش تعداد سیم‌ها و تحول کوک ساز در طول تاریخ، بخشی از روند تکامل آن برای هماهنگ شدن با ساختار موسیقی دستگاهی و تحولات سازهای دیگر بوده است. ایرانیکا نیز کمانچه موسیقی کلاسیک ایرانی را ساز چهار سیمی معرفی می‌کند. ( Iranica Online )

بنابراین روایت رایج درباره اینکه «کمانچه ابتدا سه سیم داشت و سیم چهارم در دوره قاجار به تقلید از ویولن اضافه شد» را بهتر است با احتیاط بیان کرد؛ زیرا تحول تعداد سیم‌ها در گونه‌های مختلف کمانچه پیچیده‌تر از یک تغییر خطی و واحد بوده است.

آرشه کمانچه

آرشه یا کمان بخش دیگری از ساز است که نام کمانچه نیز با آن ارتباط دارد. آرشه معمولاً از چوب ساخته می‌شود و رشته‌هایی از موی اسب در آن به کار می‌رود. نوازنده با کشیدن آرشه روی سیم‌ها باعث ارتعاش سیم و تولید صدا می‌شود.

یکی از ویژگی‌های جالب کمانچه، آزادی نسبی نوازنده در کنترل آرشه و تغییر فشار، سرعت و جهت حرکت آن است. این ویژگی امکان تولید صداهای کشیده و ظریف و اجرای تزئینات و ظرافت‌های موسیقی دستگاهی ایران را فراهم می‌کند. یونسکو نیز در توصیف این میراث به کمانچه چهار سیمی معاصر و آرشه‌ای با موی اسب اشاره کرده است. ( Intangible Cultural Heritage )

کمانچه چگونه نواخته می‌شود؟

کمانچه معمولاً در حالت نشسته نواخته می‌شود. نوازنده ساز را به شکل عمودی در دست چپ قرار می‌دهد و پایه ساز روی زمین یا سطح مناسب قرار می‌گیرد. دست راست وظیفه حرکت دادن آرشه را بر عهده دارد و انگشتان دست چپ با تغییر طول مؤثر سیم، نت‌های مختلف را ایجاد می‌کنند.

یکی از ویژگی‌های مهم شیوه نوازندگی کمانچه، چرخاندن ساز هنگام اجرای آرشه است. این تکنیک به نوازنده اجازه می‌دهد آرشه را با زوایای مختلف روی سیم‌ها حرکت دهد و کنترل بیشتری بر تولید صدا داشته باشد. همین ویژگی به کمانچه امکان می‌دهد طیف وسیعی از ظرایف موسیقی ایرانی را اجرا کند.

صدای کمانچه چگونه است؟

صدای کمانچه را می‌توان یکی از متمایزترین صداهای موسیقی ایرانی دانست. این ساز توانایی تولید صداهای کشیده، لطیف و گاه بسیار پرقدرت را دارد و به همین دلیل برای اجرای ملودی‌های آوازی و موسیقی دستگاهی مناسب است.

در موسیقی ایرانی، کمانچه می‌تواند در کنار سازهایی مانند تار، سه‌تار، سنتور، نی و تنبک قرار گیرد و نقش ملودیک مهمی داشته باشد. ایرانیکا نیز به قابلیت کمانچه برای ایجاد صداهای کشیده و تضاد آن با سازهای مضرابی مانند تار و سه‌تار اشاره می‌کند. ( Iranica Online )

کمانچه در موسیقی دستگاهی ایران

کمانچه یکی از سازهای اصلی موسیقی کلاسیک یا دستگاهی ایران است. این ساز می‌تواند خطوط ملودیک را با ظرافت بسیار اجرا کند و در همراهی با خواننده نیز نقش مهمی داشته باشد.

در گروه‌های موسیقی سنتی، کمانچه معمولاً در کنار سازهای دیگر قرار می‌گیرد و با پاسخ دادن به جمله‌های آوازی یا اجرای ملودی‌های مستقل، ساختار موسیقی را تکمیل می‌کند. این نقش به‌خصوص در موسیقی دستگاهی اهمیت دارد، زیرا قابلیت تغییر ظریف ارتفاع صدا و اجرای تحریرها و تزئینات، امکان بیان بسیاری از ظرایف موسیقی ایرانی را فراهم می‌کند. ( Iranica Online )

کمانچه در موسیقی نواحی ایران

کمانچه تنها به موسیقی دستگاهی محدود نیست و در بسیاری از مناطق ایران گونه‌های محلی آن نیز وجود دارد. در غرب، شمال و برخی مناطق دیگر ایران، سازهای نزدیک به کمانچه با ساختار و شیوه نوازندگی متفاوت مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

این تنوع منطقه‌ای اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد «کمانچه ایرانی» یک ساز کاملاً یکدست و ثابت نیست، بلکه خانواده‌ای از سنت‌های سازسازی و نوازندگی را دربرمی‌گیرد. یونسکو نیز هنگام ثبت جهانی، بر وجود تنوع منطقه‌ای، قومی و محلی در سنت ساخت و نواختن کمانچه در ایران و جمهوری آذربایجان تأکید کرده است. ( Intangible Cultural Heritage )

کمانچه در دوره قاجار

دوره قاجار یکی از دوره‌های مهم تحول موسیقی ایران بود. کمانچه در دربار قاجار و میان نوازندگان حرفه‌ای حضور داشت و استادان برجسته‌ای در این دوره به نوازندگی آن پرداختند. در منابع پژوهشی از نوازندگانی مانند باقرخان رامشگر، حسین‌خان اسماعیل‌زاده و صفدرخان در ارتباط با موسیقی دربار قاجار یاد شده است. ( Iranica Online )

در همین دوره، ورود و گسترش ویولن اروپایی در ایران تأثیر مهمی بر وضعیت کمانچه گذاشت. برخی نوازندگان کمانچه به ویولن روی آوردند و این ساز اروپایی در موسیقی شهری ایران جایگاه مهمی پیدا کرد. با این حال، کمانچه هرگز به طور کامل از صحنه موسیقی ایران حذف نشد.

ورود ویولن و دوره کم‌رونقی کمانچه

با ورود ویولن به ایران در دوره قاجار، به‌ویژه از نیمه دوم این دوره، ساز جدید به سرعت میان نوازندگان شهری محبوب شد. قابلیت‌های فنی ویولن، امکان اجرای موسیقی غربی و حضور آن در ارکسترها باعث شد بخشی از نوازندگان کمانچه به ویولن روی بیاورند.

این تحول برای مدتی جایگاه کمانچه را در موسیقی رسمی و شهری کاهش داد. ایرانیکا نیز اشاره می‌کند که برخی شاگردان حسین‌خان اسماعیل‌زاده، از جمله رکن‌الدین‌خان مختاری و حسین یاحقی، کمانچه را رها کردند و به ویولن روی آوردند. ( Iranica Online )

احیای کمانچه با علی‌اصغر بهاری

یکی از مهم‌ترین شخصیت‌ها در احیای کمانچه در موسیقی معاصر ایران علی‌اصغر بهاری بود. او از استادان بزرگ کمانچه در قرن بیستم محسوب می‌شود و فعالیتش نقش مهمی در بازگشت این ساز به صحنه موسیقی رسمی ایران داشت.

بهاری در سال ۱۹۵۳ میلادی در رادیو ایران فعالیت کرد و بعدها در هنرستان موسیقی ملی به آموزش کمانچه پرداخت. ایرانیکا نقش او را در احیای ساز بسیار مهم می‌داند و اشاره می‌کند که او در سال ۱۹۵۷ مسئول آموزش کمانچه در هنرستان ملی شد. ( Iranica Online )

فعالیت‌های او باعث شد نسل تازه‌ای از نوازندگان کمانچه تربیت شوند و ساز دوباره جایگاه خود را در موسیقی سنتی ایران پیدا کند.

کمانچه در موسیقی معاصر ایران

از دهه‌های پایانی قرن بیستم، کمانچه بار دیگر به یکی از سازهای اصلی گروه‌های موسیقی سنتی ایران تبدیل شد. حضور نوازندگان برجسته و گسترش آموزش موسیقی سنتی باعث شد این ساز از یک دوره کم‌رونقی خارج شود و مخاطبان جدیدی پیدا کند.

در دهه‌های ۱۹۹۰ و پس از آن، کمانچه دوباره به یکی از سازهای ثابت گروه‌های همراهی‌کننده خوانندگان موسیقی کلاسیک ایرانی تبدیل شد. ایرانیکا نیز به همین روند احیا اشاره می‌کند و از نوازندگانی مانند اردشیر کامکار و کیهان کلهر در میان چهره‌های برجسته معاصر نام می‌برد. ( Iranica Online )

استادان و نوازندگان برجسته کمانچه

در تاریخ معاصر کمانچه، نام استادان متعددی ثبت شده است. علی‌اصغر بهاری یکی از مهم‌ترین چهره‌های احیای این ساز در قرن بیستم بود. کیهان کلهر نیز با اجراهای گسترده در ایران و خارج از کشور، کمانچه را به مخاطبان بین‌المللی معرفی کرده است.

از دیگر نوازندگان شناخته‌شده می‌توان به رحمت‌الله بدیعی، مجتبی میرزاده و اردشیر کامکار اشاره کرد. نسل‌های مختلف این نوازندگان هر یک در توسعه تکنیک نوازندگی، آموزش، آهنگسازی و معرفی کمانچه در قالب‌های جدید موسیقی نقش داشته‌اند. منابع پژوهشی ایرانیکا نیز اردشیر کامکار و کیهان کلهر را در میان نوازندگان برجسته کمانچه در آغاز قرن بیست‌ویکم قرار می‌دهد. ( Iranica Online )

کمانچه در موسیقی جهان

کمانچه تنها در ایران استفاده نمی‌شود و سازهای هم‌خانواده آن در بخش وسیعی از منطقه فرهنگی خاورمیانه، قفقاز و آسیای مرکزی حضور دارند. در جمهوری آذربایجان نیز کمانچا یکی از سازهای اصلی موسیقی مقامی و سنتی است.

به همین دلیل، پرونده ثبت جهانی یونسکو به صورت مشترک میان ایران و جمهوری آذربایجان تهیه شد. یونسکو این میراث را یک عنصر مشترک با تنوع‌های قومی، منطقه‌ای و محلی معرفی کرده و آن را بخشی از هویت فرهنگی جوامع دو کشور دانسته است. ( Intangible Cultural Heritage )

تفاوت کمانچه ایرانی و کمانچا در جمهوری آذربایجان

کمانچه ایران و کمانچا در جمهوری آذربایجان از یک خانواده سازهای آرشه‌ای هستند و ساختار کلی مشترکی دارند، اما شیوه‌های ساخت، کوک، تکنیک نوازندگی و جایگاه آنها در نظام‌های موسیقایی دو کشور می‌تواند متفاوت باشد.

در ایران، کمانچه بخش مهمی از موسیقی دستگاهی و همچنین موسیقی نواحی است، در حالی که در جمهوری آذربایجان کمانچا نقش مهمی در اجرای موسیقی مقام یا موغام دارد. یونسکو در زمان ثبت جهانی، این سنت را به عنوان یک میراث مشترک اما دارای تنوع‌های منطقه‌ای معرفی کرد. ( Intangible Cultural Heritage )

ساخت کمانچه؛ یک هنر سنتی

ساخت کمانچه نیازمند مجموعه‌ای از مهارت‌های تخصصی است. سازنده باید بتواند چوب مناسب را انتخاب کند، کاسه را شکل دهد، ضخامت بخش‌های مختلف را کنترل کند، پوست مناسب را آماده و نصب کند و در نهایت ساز را از نظر صوتی تنظیم نماید.

این مهارت‌ها معمولاً تنها از طریق مطالعه کتاب منتقل نمی‌شوند و تجربه عملی و آموزش استاد ـ شاگردی نقش مهمی در انتقال آنها دارد. یونسکو نیز سازندگان، نوازندگان حرفه‌ای و آماتور، استادان، معلمان و دانش‌آموزان را به عنوان حاملان و مشارکت‌کنندگان این میراث معرفی کرده است. ( Intangible Cultural Heritage )

کمانچه و هویت فرهنگی ایران

کمانچه به دلیل حضور طولانی در موسیقی ایران، تنها یک ابزار تولید صدا نیست. این ساز بخشی از حافظه موسیقایی ایرانیان محسوب می‌شود و در موسیقی درباری، موسیقی دستگاهی، موسیقی نواحی، آموزش موسیقی و اجراهای معاصر حضور داشته است.

ثبت جهانی کمانچه نیز از همین منظر اهمیت دارد. یونسکو تأکید کرده است که هنر ساخت و نواختن این ساز برای بسیاری از ایرانیان و آذربایجانی‌ها، به‌ویژه در میان جوامع مهاجر، منبعی برای بیان هویت فرهنگی و احساس تعلق به جامعه است. ( Intangible Cultural Heritage )

ثبت کمانچه در فهرست میراث جهانی یونسکو

هنر ساختن و نواختن کمانچه/کمانچا در سال ۲۰۱۷ میلادی برابر با ۱۳۹۶ خورشیدی در دوازدهمین نشست کمیته بین‌دولتی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو در جزیره ججو در کره جنوبی در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد. این پرونده با شماره 01286 به صورت مشترک توسط ایران و جمهوری آذربایجان ارائه شد. ( Intangible Cultural Heritage )

ثبت جهانی کمانچه به این معنا نیست که یونسکو صرفاً «یک ساز» را ثبت کرده است. عنوان رسمی پرونده،  Art of crafting and playing with Kamantcheh/Kamancha, a bowed string musical instrument است؛ یعنی «هنر ساختن و نواختن کمانچه/کمانچا، یک ساز موسیقی زهی آرشه‌ای». بنابراین مهارت سازسازی، شیوه نوازندگی، آموزش و انتقال این دانش میان نسل‌ها، همگی بخشی از میراث ثبت‌شده هستند. ( Intangible Cultural Heritage )

چرا کمانچه در یونسکو ثبت شد؟

یونسکو در ارزیابی پرونده تأکید کرده است که هنر ساخت و نواختن کمانچه بیش از هزار سال سابقه دارد و در ایران و جمهوری آذربایجان بخش مهمی از موسیقی کلاسیک و فولکلوریک محسوب می‌شود. این ساز در مراسم و گردهمایی‌های اجتماعی و فرهنگی نیز کاربرد دارد و دانش ساخت و نوازندگی آن از طریق خانواده‌ها، استادان و مؤسسات آموزشی منتقل می‌شود. ( Intangible Cultural Heritage )

کمیته یونسکو همچنین این عنصر را نمونه‌ای از میراث مشترک جوامع مختلف دانسته است که در عین داشتن ریشه‌های مشترک، در مناطق و گروه‌های مختلف به شکل‌های متفاوت اجرا می‌شود. همین تنوع یکی از ارزش‌های مهم پرونده ثبت جهانی بوده است. ( Intangible Cultural Heritage )

کمانچه در یک نگاه

پرسش‌های متداول درباره کمانچه

کمانچه چه نوع سازی است؟

کمانچه یک ساز زهی ـ آرشه‌ای است که با حرکت آرشه روی سیم‌ها نواخته می‌شود.

کمانچه چند سیم دارد؟

کمانچه رایج در موسیقی کلاسیک ایران امروزه معمولاً چهار سیم دارد، هرچند در تاریخ و مناطق مختلف گونه‌های دو، سه، چهار و پنج‌سیمی نیز وجود داشته‌اند. ( Iranica Online )

کمانچه در چه حالتی نواخته می‌شود؟

نوازنده معمولاً در حالت نشسته ساز را به صورت عمودی نگه می‌دارد و پایه آن روی زمین قرار می‌گیرد.

کمانچه چه تفاوتی با ویولن دارد؟

هر دو ساز زهی ـ آرشه‌ای هستند، اما کمانچه دارای کاسه‌ای متفاوت و معمولاً کروی، میله یا پایه انتهایی و شیوه نگه‌داشتن عمودی است. ویولن روی شانه قرار می‌گیرد، در حالی که کمانچه روی زمین تکیه دارد.

آیا کمانچه ساز ایرانی است؟

کمانچه یکی از سازهای مهم سنت موسیقی ایران است، اما خانواده سازهای آرشه‌ای مشابه آن در مناطق گسترده‌ای از خاورمیانه، قفقاز و آسیای مرکزی نیز وجود دارند. پرونده یونسکو نیز کمانچه را به صورت مشترک به عنوان میراث ایران و جمهوری آذربایجان ثبت کرده است. ( Intangible Cultural Heritage )

کمانچه چه سالی در یونسکو ثبت شد؟

هنر ساختن و نواختن کمانچه/کمانچا در سال ۲۰۱۷ میلادی، برابر با ۱۳۹۶ خورشیدی در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد. ( Intangible Cultural Heritage )

مهم‌ترین نوازندگان کمانچه چه کسانی هستند؟

از چهره‌های مهم کمانچه در موسیقی معاصر ایران می‌توان به  علی‌اصغر بهاری، رحمت‌الله بدیعی، مجتبی میرزاده، اردشیر کامکار و کیهان کلهر اشاره کرد. ( Iranica Online )

آیا کمانچه در موسیقی محلی ایران هم استفاده می‌شود؟

بله. علاوه بر موسیقی دستگاهی، گونه‌ها و شیوه‌های مختلف کمانچه‌نوازی در مناطق غربی، شمالی و دیگر بخش‌های ایران وجود دارد. این تنوع منطقه‌ای بخشی از ارزش فرهنگی این ساز محسوب می‌شود. ( Intangible Cultural Heritage )

توصیه سفرهای ناز

کمانچه از آن دسته میراث فرهنگی ایران است که برای شناخت آن بهتر است فقط به موزه‌ها یا کتاب‌ها اکتفا نکنیم. موسیقی زنده، سازندگان ساز و استادان موسیقی نواحی بخش مهمی از این میراث هستند. در سفرهای فرهنگی به شهرهایی مانند تهران، اصفهان، شیراز، تبریز، اردبیل، کرمانشاه، سنندج و مناطق شمال و شمال‌شرق ایران می‌توان ردپای گونه‌های مختلف موسیقی ایرانی و سازهای زهی را دنبال کرد.

اگر هدف سفر، آشنایی عمیق‌تر با کمانچه باشد، حضور در یک اجرای موسیقی سنتی یا موسیقی نواحی، دیدن کارگاه سازسازی و شنیدن اجرای یک نوازنده حرفه‌ای، تجربه‌ای بسیار کامل‌تر از مشاهده یک کمانچه در ویترین موزه خواهد بود.  کمانچه میراثی است که ارزش اصلی آن در صدایی است که هنوز تولید می‌کند و دانشی است که هنوز از استاد به شاگرد منتقل می‌شود.

منابع و مراجع

منابع رسمی بین‌المللی

• پرونده رسمی کمانچه در یونسکو ( Intangible Cultural Heritage )
• تصمیم کمیته بین‌دولتی یونسکو درباره ثبت کمانچه ( Intangible Cultural Heritage )
• فهرست میراث ناملموس ایران در یونسکو ( Intangible Cultural Heritage )

منابع پژوهشی انگلیسی

• Encyclopaedia Iranica – KAMĀNČA ( Iranica Online )

منابع فارسی

• منبع معرفی «هنر ساختن و نواختن کمانچه» در وبگاه Visit Iran که در متن اولیه مقاله ارائه شده است.

منابع روسی

برای جلوگیری از درج منبع غیرمستند، در این نسخه منبع روسی مستقیمی که اطلاعات تاریخی قابل اتکایی درباره کمانچه ارائه کند اضافه نشده است.

موقعیت روی نقشه

کمانچه یک میراث فرهنگی ناملموس و نه یک بنای تاریخی با موقعیت جغرافیایی واحد است؛ بنابراین نمی‌توان یک مختصات را به عنوان «موقعیت کمانچه» معرفی کرد. برای مقاله‌های اختصاصی درباره  کارگاه سازسازی، موزه موسیقی، خانه استاد یا محل اجرای موسیقی مرتبط با کمانچه ، موقعیت دقیق مکان و جدول فاصله آن تا فرودگاه، راه‌آهن، پایانه، جاذبه‌های تاریخی و گردشگری نزدیک باید جداگانه ارائه شود.

یادداشت دقت تاریخی: در این بازنویسی، ادعاهایی مانند اینکه «کمانچه دقیقاً در کتاب موسیقی‌الکبیر فارابی با همین نام آمده» یا اینکه «کمانچه حتماً از رباب تکامل یافته» به صورت قطعی تکرار نشدند؛ زیرا نام‌ها و گونه‌های سازهای آرشه‌ای در متون تاریخی یکسان نبوده‌اند و پژوهش‌های تخصصی، تاریخ تحول کمانچه را پیچیده‌تر از یک مسیر خطی می‌دانند. همچنین ثبت یونسکو در سال ۲۰۱۷ به صورت مشترک میان ایران و جمهوری آذربایجان انجام شده است. ( Intangible Cultural Heritage )