موسیقی بخشی‌های خراسان؛ روایت زنده فرهنگ، حماسه و عرفان در شمال شرق ایران

بخشی‌های خراسان چیست؟

موسیقی بخشی‌های خراسان یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث موسیقایی و شفاهی ایران است؛ هنری که در آن موسیقی، شعر، داستان‌گویی، حماسه، عرفان، تاریخ و اخلاق در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بخشی تنها نوازنده دوتار نیست، بلکه راوی بخش مهمی از حافظه فرهنگی مردم خراسان است و داستان‌ها، افسانه‌ها، اشعار و آموزه‌های اخلاقی و عرفانی را با آواز و موسیقی به نسل بعد منتقل می‌کند.

ساز اصلی بخشی‌ها دوتار است؛ سازی زهی با دسته‌ای بلند و دو سیم که جایگاه ویژه‌ای در موسیقی شمال و شرق خراسان دارد. بخشی هنگام نواختن دوتار، داستان و شعر را نیز اجرا می‌کند و قطعه موسیقایی را بر اساس مقام و موقعیت اجتماعی یا آیینی انتخاب می‌کند. یونسکو موسیقی بخشی‌های خراسان را سنتی می‌داند که در آن اشعار و حماسه‌های اسلامی و عرفانی با مضامین اسطوره‌ای، تاریخی و افسانه‌ای روایت می‌شوند. این موسیقی به زبان‌های فارسی، ترکی، کردی و ترکمنی اجرا می‌شود. ( UNESCO ICH )

موسیقی بخشی‌های خراسان فقط یک سبک موسیقی محلی نیست؛ در واقع می‌توان آن را نوعی دانش شفاهی چندلایه دانست که بخشی از تاریخ، ادبیات، جهان‌بینی، باورهای دینی و اجتماعی و هویت اقوام ساکن شمال خراسان را در خود حفظ کرده است.

بخشی کیست؟

واژه «بخشی» در فرهنگ موسیقی خراسان معنایی فراتر از نوازنده دارد. در سنت محلی، بخشی فردی است که در چند مهارت به طور هم‌زمان تبحر دارد؛ دوتارنوازی، آوازخوانی، شعرخوانی، داستان‌گویی و گاه ساخت ساز از مهم‌ترین آنهاست.

بخشی باید بتواند داستان‌های طولانی را به خاطر بسپارد و هنگام اجرای آنها، موسیقی و کلام را با یکدیگر هماهنگ کند. از این رو، حافظه قوی، توانایی روایتگری، شناخت مقام‌ها و تسلط بر ادبیات شفاهی برای یک بخشی اهمیت زیادی دارد.

در نگاه سنتی مردم منطقه، «بخشی شدن» صرفاً نتیجه آموزش موسیقی نیست و نوعی استعداد و موهبت تلقی می‌شود. یونسکو نیز نقش اجتماعی بخشی را بسیار فراتر از یک راوی یا نوازنده می‌داند و از او به عنوان یکی از حافظان میراث فرهنگی قومی و منطقه‌ای یاد می‌کند. در سنت تاریخی، بخشی‌ها حتی می‌توانستند نقش‌هایی مانند میانجی، داور و درمانگر اجتماعی داشته باشند. ( UNESCO ICH )

خاستگاه جغرافیایی موسیقی بخشی‌های خراسان

موسیقی بخشی در گستره تاریخی خراسان شکل گرفته، اما بخش مهمی از سنت مورد ثبت یونسکو در خراسان شمالی متمرکز است. شهرهایی مانند قوچان، بجنورد و شیروان و روستاهای پیرامون آنها از مهم‌ترین کانون‌های این موسیقی هستند.

این منطقه از نظر قومی و زبانی تنوع زیادی دارد. حضور اقوام کردهای کرمانج، ترک‌ها، فارس‌ها و ترکمن‌ها باعث شده موسیقی بخشی‌های خراسان یکدست نباشد و در مناطق مختلف، رنگ و ویژگی متفاوتی پیدا کند.

به همین دلیل نمی‌توان موسیقی خراسان شمالی را تنها به یک سبک موسیقایی محدود کرد. زبان، گویش، فرهنگ قومی، نوع زندگی و مناسبات اجتماعی هر منطقه بر موسیقی آن تأثیر گذاشته است. یونسکو نیز صراحتاً به اجرای موسیقی بخشی به زبان‌های ترکی، کردی، ترکمنی و فارسی اشاره می‌کند. ( UNESCO ICH )

موسیقی اقوام مختلف خراسان شمالی

تنوع قومی خراسان شمالی یکی از مهم‌ترین دلایل غنای موسیقی این منطقه است. موسیقی کرمانجی در میان کردهای شمال خراسان ویژگی‌های خاص خود را دارد و بسیاری از نغمه‌های آن با زندگی اجتماعی، مراسم و رقص‌های محلی پیوند خورده‌اند.

در میان ترک‌های منطقه نیز موسیقی بخشی جایگاه مهمی دارد و برخی مقام‌ها و روایت‌های عرفانی و حماسی در این سنت برجسته هستند.

در کنار آنها، سنت‌های موسیقایی ترکمنی و فارسی نیز در گستره تاریخی خراسان حضور داشته‌اند. به همین دلیل موسیقی بخشی را باید یک فضای فرهنگی مشترک میان چند قوم دانست، نه موسیقی متعلق به یک قوم خاص.

سه گروه مهم نوازندگان و خوانندگان سنتی شمال خراسان

در موسیقی سنتی شمال خراسان معمولاً از سه گروه بخشی‌ها، عاشق‌ها و لوطی‌ها نام برده می‌شود. هر یک از این گروه‌ها جایگاه و کارکرد خاص خود را در فرهنگ موسیقایی منطقه داشته‌اند.

بخشی‌ها

بخشی‌ها مهم‌ترین راویان موسیقی و ادبیات شفاهی منطقه هستند و دوتار مهم‌ترین ساز آنان است. بخش مهمی از مقام‌های موسیقی، داستان‌های حماسی و عرفانی و اشعار شفاهی از طریق آنها منتقل شده است.

عاشق‌ها

عاشق‌ها در سنت موسیقایی آذری و برخی مناطق شمال خراسان با ساز و آواز و اجرای داستان‌ها و ترانه‌های مرتبط با مراسم اجتماعی شناخته می‌شوند. در اجرای آنان سازهایی مانند کمانچه، قوشمه، دهل و سرنا نیز می‌توانند حضور داشته باشند.

لوطی‌ها

لوطی‌ها نیز در فرهنگ موسیقایی سنتی منطقه نقش داشته‌اند و در مناسبت‌های مختلف اجتماعی به اجرای موسیقی و سرگرمی می‌پرداختند. این گروه‌ها نشان می‌دهند که موسیقی سنتی خراسان تنها به یک ساز یا یک نوع اجرا وابسته نبوده است.

دوتار؛ ساز اصلی بخشی‌های خراسان

دوتار مهم‌ترین ساز موسیقی بخشی‌های خراسان است. این ساز از خانواده سازهای زهی زخمه‌ای است و همان‌طور که از نام آن پیداست، دارای دو سیم است.

ساختار دوتار خراسان با بسیاری از سازهای مشابه در دیگر مناطق تفاوت دارد و شیوه نوازندگی آن نیز بخشی از هویت موسیقی خراسان محسوب می‌شود. دوتار در دست بخشی تنها وسیله تولید صدا نیست؛ وسیله‌ای برای روایت داستان و انتقال معناست.

یکی از ویژگی‌های جالب توجه در سنت بخشی‌ها این است که دو سیم دوتار دارای مفاهیم نمادین هستند. در روایت سنتی بخشی‌ها، یک سیم مذکر و دیگری مونث دانسته می‌شود. یونسکو نیز این باور را در پرونده رسمی ثبت جهانی موسیقی بخشی‌های خراسان ثبت کرده و توضیح می‌دهد که سیم مذکر به صورت باز باقی می‌ماند و سیم مونث برای اجرای ملودی اصلی استفاده می‌شود. ( UNESCO ICH )

در باورهای محلی، دو سیم دوتار می‌توانند نمادهایی مانند آدم و حوا، شب و روز یا بهشت و جهنم باشند. این نمادپردازی نشان می‌دهد که دوتار برای بخشی صرفاً یک ساز نیست و بخشی از جهان‌بینی او را نیز نمایندگی می‌کند.

مقام در موسیقی بخشی چیست؟

موسیقی بخشی بر مجموعه‌ای از مقام‌ها و نغمه‌ها استوار است. مقام در اینجا تنها یک قطعه موسیقی نیست، بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌های ملودیک، ریتمیک، شعری و کاربرد اجتماعی را دربرمی‌گیرد.

هر مقام می‌تواند برای یک نوع داستان، حالت روحی، مناسبت یا فضای اجتماعی مناسب باشد. به همین دلیل بخشی باید علاوه بر توانایی نوازندگی، شناخت عمیقی از مقام‌ها و زمان مناسب اجرای آنها داشته باشد.

از مهم‌ترین مقام‌هایی که در موسیقی بخشی شمال خراسان شناخته می‌شوند می‌توان به نوایی، تجنیس، گرایلی، شاختایی و بلبل اشاره کرد. یونسکو نیز از نوایی به عنوان گسترده‌ترین مقام در این سنت یاد می‌کند و مقام‌هایی مانند تجنیس، گرایلی، شاختایی و لوی را در پرونده خود معرفی کرده است. ( UNESCO ICH )

مقام نوایی

نوایی از مهم‌ترین و گسترده‌ترین مقام‌های موسیقی بخشی است. این مقام بیشتر به صورت آوازی و بدون ضرب مشخص اجرا می‌شود و با اشعار عرفانی همراه است.

به همین دلیل نوایی را نمی‌توان صرفاً یک ملودی دانست؛ شعر، معنا و شیوه اجرای آواز در شکل‌گیری آن اهمیت زیادی دارند. یونسکو نوایی را گسترده‌ترین مقام در سنت موسیقی بخشی معرفی کرده است. ( UNESCO ICH )

مقام تجنیس

تجنیس از مقام‌های مهم موسیقی ترکی خراسان است و در سنت بخشی جایگاه ویژه‌ای دارد. این مقام با شعر و روایت همراه است و بخشی باید بتواند موسیقی و کلام را به گونه‌ای هماهنگ کند که معنا و احساس داستان حفظ شود.

مقام گرایلی

گرایلی از دیگر مقام‌های شناخته‌شده موسیقی شمال خراسان است که در سنت موسیقی ترکی منطقه حضور پررنگ دارد و در گونه‌های مختلف اجرا می‌شود.

مقام شاختایی

شاختایی نیز از مقام‌هایی است که در سنت موسیقی بخشی جایگاه مهمی دارد و بخشی از مضامین آن با موضوعات دینی و مذهبی پیوند دارد. یونسکو نیز به مضامین مذهبی این مقام اشاره کرده است. ( UNESCO ICH )

مقام لوی

لوی از مقام‌های قدیمی و عاشقانه‌ای است که در میان کردهای کرمانج شمال خراسان شناخته می‌شود. یونسکو آن را یک مقام عاشقانه باستانی در سنت کرمانج‌های شمال خراسان معرفی می‌کند. ( UNESCO ICH )

بخشی؛ راوی تاریخ و حماسه

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های موسیقی بخشی، ارتباط عمیق آن با داستان‌گویی است. بخشی‌ها داستان‌های طولانی را با دوتار و آواز روایت می‌کنند و در این روایت‌ها مجموعه‌ای از موضوعات اسطوره‌ای، تاریخی، مذهبی، عاشقانه و اخلاقی دیده می‌شود.

داستان‌ها ممکن است درباره پهلوانان، قهرمانان محلی، شخصیت‌های مذهبی، عشق، جنگ، سفر، سرنوشت یا وقایع تاریخی باشند. بخشی با استفاده از موسیقی، شعر و روایت، داستان را برای مخاطب زنده می‌کند.

از این نظر، بخشی را می‌توان در کنار نقالان و داستان‌گویان سنتی ایران قرار داد؛ با این تفاوت که دوتار و ساختار مقام‌محور موسیقی خراسان بخش جدایی‌ناپذیر اجرای اوست.

موسیقی بخشی و انتقال فرهنگ شفاهی

در جوامع سنتی، بسیاری از اطلاعات تاریخی و فرهنگی در کتاب‌ها ثبت نمی‌شد و از طریق حافظه و روایت شفاهی منتقل می‌شد. بخشی‌ها یکی از مهم‌ترین حاملان این حافظه بودند.

یک بخشی ممکن بود داستان‌هایی را که از پدر یا استاد خود آموخته بود، سال‌ها حفظ کند و سپس آنها را به شاگردان خود منتقل کند. بنابراین هر بخشی حلقه‌ای از زنجیره‌ای طولانی بود که نسل‌های مختلف را به یکدیگر متصل می‌کرد.

یونسکو نیز تأکید می‌کند که موسیقی بخشی، تاریخ، فرهنگ و اصول اخلاقی و دینی را منتقل می‌کند و به همین دلیل نقش اجتماعی بخشی از یک راوی ساده فراتر می‌رود. ( UNESCO ICH )

آموزش بخشی‌ها؛ استاد و شاگرد

یکی از روش‌های سنتی انتقال این هنر، رابطه استاد و شاگرد است. در گذشته این آموزش اغلب در خانواده یا میان نزدیکان انجام می‌شد و انتقال مهارت‌ها بیشتر در میان مردان خانواده و اطرافیان صورت می‌گرفت.

در شیوه‌های جدیدتر، آموزش دوتار و موسیقی بخشی از محدوده خانواده خارج شده و استادان می‌توانند شاگردانی از گروه‌ها و پیشینه‌های مختلف را آموزش دهند. یونسکو در پرونده رسمی این میراث به هر دو روش سنتی و جدید آموزش اشاره کرده است. ( UNESCO ICH )

این تغییر برای بقای موسیقی بخشی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر انتقال دانش تنها به یک خانواده یا چند خاندان محدود شود، خطر از بین رفتن بخشی از این میراث افزایش خواهد یافت.

ساخت دوتار توسط بخشی‌ها

بخشی‌ها در بسیاری از موارد تنها نوازنده ساز نیستند و در ساخت دوتار نیز مهارت دارند. ساخت ساز بخشی از دانش سنتی موسیقی منطقه محسوب می‌شود و انتخاب چوب، ساخت کاسه، دسته، نصب سیم‌ها و تنظیم ساز نیازمند تجربه فراوان است.

این ویژگی باعث می‌شود ساز ساخته‌شده توسط یک بخشی علاوه بر ارزش موسیقایی، بخشی از دانش فنی و هنری سازنده را نیز در خود داشته باشد. در تصاویر رسمی یونسکو از این میراث نیز بخشی‌هایی در حال ساخت دوتار و آموزش این مهارت دیده می‌شوند. ( UNESCO ICH )

سازهای موسیقی سنتی شمال خراسان

اگرچه دوتار مهم‌ترین ساز بخشی‌هاست، موسیقی سنتی شمال خراسان به یک ساز محدود نمی‌شود. در سنت‌های موسیقایی مختلف منطقه سازهایی مانند کمانچه، قوشمه، سرنا، دهل و نی نیز حضور دارند.

این سازها بر اساس قوم، منطقه، مناسبت و نوع موسیقی کاربردهای متفاوتی دارند. برای مثال سازهای بادی و کوبه‌ای در مراسم و آیین‌های جمعی، عروسی‌ها و جشن‌ها اهمیت زیادی داشته‌اند، در حالی که دوتار بیش از همه با روایتگری و آواز بخشی پیوند خورده است.

موسیقی و مناسبت‌های اجتماعی

موسیقی سنتی شمال خراسان با زندگی روزمره مردم ارتباط نزدیکی داشته است. موسیقی برای  عروسی، جشن، نوروز، استقبال، بدرقه، سوگواری، کار و دیگر مناسبت‌های اجتماعی اجرا می‌شده و هر موقعیت می‌توانسته نغمه و مقام مناسب خود را داشته باشد.

در نتیجه موسیقی بخشی تنها برای شنیدن در یک اجرای هنری ساخته نشده است؛ بلکه در ساختار سنتی جامعه، بخشی از چرخه زندگی مردم بوده است.

عاشق‌ها و موسیقی شمال خراسان

در کنار بخشی‌ها، عاشق‌ها نیز در فرهنگ موسیقایی شمال خراسان جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند. اصطلاح عاشق در اینجا معنای «عاشق» به مفهوم معمول کلمه را ندارد، بلکه عنوانی برای گروهی از هنرمندان و موسیقی‌دانان سنتی است.

عاشق‌ها در مناسبت‌های اجتماعی و آیینی با ساز و آواز به اجرای برنامه می‌پرداختند و موسیقی آنان بیشتر با سنت‌های ترکی منطقه ارتباط دارد.

لوطی‌ها و موسیقی سنتی خراسان

لوطی‌ها نیز از دیگر گروه‌های سنتی مرتبط با موسیقی شمال خراسان بودند. آنها در مراسم اجتماعی و عمومی به اجرای موسیقی و برنامه‌های سرگرم‌کننده می‌پرداختند.

حضور سه گروه بخشی، عاشق و لوطی نشان می‌دهد که نظام موسیقی سنتی شمال خراسان دارای تقسیم‌بندی‌های اجتماعی و حرفه‌ای متنوعی بوده و هر گروه وظایف و جایگاه خاص خود را داشته است.

بخشی‌های مشهور خراسان

در تاریخ معاصر موسیقی بخشی‌های خراسان، شماری از استادان توانسته‌اند شهرت ملی و حتی جهانی پیدا کنند. از چهره‌های شناخته‌شده این سنت می‌توان به  حاج قربان سلیمانی، محمدحسین یگانه، علیرضا سلیمانی، علی غلامرضایی آلمه‌جوقی، اولیاقلی یگانه، خان‌محمد قیطاقی و احمدقلی احمدی اشاره کرد.

در میان آنها حاج قربان سلیمانی جایگاه ویژه‌ای دارد. او از مشهورترین دوتارنوازان و بخشی‌های معاصر خراسان بود و نقش مهمی در معرفی موسیقی بخشی در خارج از منطقه داشت.

حاج قربان سلیمانی؛ یکی از چهره‌های ماندگار موسیقی بخشی

حاج قربان سلیمانی از شناخته‌شده‌ترین استادان دوتار و موسیقی بخشی خراسان بود. شهرت او تنها به مهارت نوازندگی محدود نمی‌شد؛ او یکی از حاملان سنت داستان‌گویی، آواز و موسیقی شفاهی خراسان نیز محسوب می‌شد.

اهمیت استادانی مانند حاج قربان در این است که موسیقی بخشی را از محیط سنتی خود به صحنه‌های ملی و بین‌المللی بردند و امکان آشنایی مخاطبان گسترده‌تری با این میراث را فراهم کردند.

ثبت موسیقی بخشی‌های خراسان در یونسکو

یکی از مهم‌ترین رویدادها در تاریخ معاصر این هنر، ثبت «موسیقی بخشی‌های خراسان» در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو در سال ۲۰۱۰ میلادی، برابر با ۱۳۸۹ خورشیدی است.

پرونده این میراث با شماره 00381 در یونسکو ثبت شده و کمیته بین‌دولتی یونسکو در پنجمین نشست خود در نایروبی آن را در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت قرار داد. ( UNESCO ICH )

بنابراین عبارت دقیق‌تر این است که موسیقی بخشی‌های خراسان در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شده است؛ نه اینکه صرفاً «در فهرست میراث جهانی یونسکو» قرار گرفته باشد.

چرا موسیقی بخشی‌های خراسان اهمیت جهانی دارد؟

اهمیت این میراث از نگاه یونسکو تنها به قدمت موسیقی یا ساز دوتار مربوط نمی‌شود. موسیقی بخشی مجموعه‌ای از  تاریخ، ادبیات، موسیقی، زبان، اخلاق، باورهای دینی و حافظه اجتماعی را در خود حفظ کرده است.

این موسیقی همچنین در منطقه‌ای اجرا می‌شود که اقوام و زبان‌های مختلف در کنار یکدیگر زندگی کرده‌اند. بنابراین موسیقی بخشی نمونه‌ای از یک سنت فرهنگی است که توانسته در میان گروه‌های مختلف، با زبان‌ها و سبک‌های متفاوت، تداوم پیدا کند.

یونسکو هنگام ثبت این میراث تأکید کرد که موسیقی بخشی بخشی از بنیان تاریخی، فرهنگی، اخلاقی و دینی جامعه خراسان است و به مردم این منطقه احساس تداوم و هویت فرهنگی جمعی می‌دهد. ( UNESCO ICH )

تفاوت موسیقی بخشی‌های خراسان با دوتار

یکی از اشتباهات رایج، یکی دانستن «موسیقی بخشی‌های خراسان» با «دوتار» است. دوتار ساز اصلی این سنت است، اما موسیقی بخشی مجموعه‌ای بسیار گسترده‌تر از یک ساز است.

دوتار ابزار اصلی بخشی برای اجرای موسیقی و روایت است، اما  مقام‌ها، آواز، شعر، داستان، حافظه شفاهی، شیوه آموزش، نقش اجتماعی بخشی و مناسبت‌های اجرای موسیقی همگی بخشی از این میراث هستند.

ضمن اینکه خود دوتار نیز تنها به موسیقی بخشی‌های خراسان محدود نیست و سنت‌های ساخت و نواختن دوتار در مناطق دیگری از ایران نیز وجود دارد. یونسکو در سال ۲۰۱۹ نیز مهارت‌های سنتی ساختن و نواختن دوتار را به صورت پرونده‌ای مستقل در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. ( UNESCO ICH )

ارتباط موسیقی بخشی با ثبت جهانی دوتار

این دو پرونده یونسکو را باید جدا از یکدیگر شناخت:

این تفکیک برای مقاله‌های گردشگری سفرهای ناز اهمیت دارد؛ زیرا در بسیاری از منابع فارسی این دو ثبت جهانی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند.

موسیقی بخشی؛ میراثی زنده

موسیقی بخشی برخلاف یک اثر تاریخی که در موزه نگهداری می‌شود، تنها زمانی زنده است که استاد آن را بنوازد، آواز بخواند و شاگرد آن را بیاموزد .

به همین دلیل، انتقال دانش از استاد به شاگرد اهمیت حیاتی دارد. یونسکو نیز در پرونده ثبت جهانی بر تداوم آموزش و انتقال این موسیقی تأکید کرده است. ( UNESCO ICH )

امروز آموزش دوتار و موسیقی بخشی در شکل‌های جدیدتری نیز دنبال می‌شود و آموزش از چارچوب محدود خانوادگی فراتر رفته است. این تغییر می‌تواند به حفظ میراث کمک کند، مشروط بر اینکه دانش سنتی و شیوه‌های اصیل اجرا نیز در جریان این انتقال حفظ شود.

موسیقی بخشی و گردشگری فرهنگی خراسان شمالی

برای گردشگران، موسیقی بخشی یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت خراسان شمالی فراتر از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی است. سفر به این منطقه تنها بازدید از شهرها، روستاها و طبیعت نیست؛ بخشی از هویت مقصد در موسیقی و داستان‌هایی نهفته است که مردم منطقه نسل‌ها برای یکدیگر روایت کرده‌اند.

شهرهایی مانند بجنورد، قوچان و شیروان و روستاهای اطراف آنها می‌توانند برای علاقه‌مندان به گردشگری فرهنگی، موسیقی و مردم‌شناسی اهمیت ویژه‌ای داشته باشند.

در یک تجربه گردشگری فرهنگی کامل، شنیدن اجرای دوتار، آشنایی با ساخت ساز، گفت‌وگو با استادان موسیقی، شناخت مقام‌ها و آشنایی با داستان‌های محلی می‌تواند بسیار ارزشمندتر از شنیدن یک قطعه موسیقی بدون شناخت زمینه فرهنگی آن باشد.

جدول جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری مرتبط

چون موسیقی بخشی یک میراث ناملموس منطقه‌ای است و نقطه واحدی مانند یک بنا یا موزه ندارد، فاصله‌ها باید بر اساس شهر یا محل اجرای مشخص محاسبه شوند. برای جلوگیری از درج فاصله‌های غیرواقعی، جدول زیر به جای عددسازی، مهم‌ترین کانون‌های مرتبط را معرفی می‌کند:

نکته: در نسخه مقصد‌محور مقاله، مثلاً اگر مقاله را به «موسیقی بخشی در قوچان» اختصاص دهیم، باید جدول کامل فاصله‌ها شامل  فرودگاه، راه‌آهن، پایانه اتوبوس، جاذبه‌های تاریخی، موزه‌ها، روستاهای گردشگری، اقامتگاه‌ها و سایر نقاط مهم با فاصله واقعی از نقطه مرجع تهیه شود. برای یک میراث گسترده مانند موسیقی بخشی، قرار دادن این فاصله‌ها بدون تعیین نقطه مرجع از نظر جغرافیایی صحیح نیست.

موسیقی بخشی در یک نگاه

پرسش‌های متداول

بخشی‌های خراسان چه کسانی هستند؟

بخشی‌ها هنرمندانی هستند که در دوتارنوازی، آواز، شعرخوانی و داستان‌گویی مهارت دارند و بخش مهمی از فرهنگ شفاهی خراسان را منتقل می‌کنند. ( UNESCO ICH )

ساز اصلی بخشی‌ها چیست؟

دوتار ساز اصلی موسیقی بخشی‌های خراسان است؛ سازی زهی با دو سیم و دسته‌ای بلند. ( UNESCO ICH )

موسیقی بخشی‌های خراسان چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟

این میراث در سال ۲۰۱۰ میلادی برابر با ۱۳۸۹ خورشیدی در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد. ( UNESCO ICH )

موسیقی بخشی‌ها به چه زبان‌هایی اجرا می‌شود؟

بر اساس پرونده یونسکو، موسیقی بخشی به زبان‌های فارسی، ترکی، کردی و ترکمنی اجرا می‌شود. ( UNESCO ICH )

مهم‌ترین مقام‌های موسیقی بخشی کدام‌اند؟

نوایی، تجنیس، گرایلی، شاختایی و لوی از مقام‌های شناخته‌شده این سنت هستند. ( UNESCO ICH )

آیا بخشی فقط نوازنده دوتار است؟

خیر. بخشی علاوه بر نوازندگی، در آواز، شعرخوانی و داستان‌گویی مهارت دارد و در فرهنگ سنتی نقش مهمی در انتقال تاریخ، اخلاق و باورهای جامعه داشته است. ( UNESCO ICH )

آیا دوتار و موسیقی بخشی یک میراث یونسکو هستند؟

خیر. موسیقی بخشی‌های خراسان در سال ۲۰۱۰ ثبت شد و مهارت‌های سنتی ساختن و نواختن دوتار در سال ۲۰۱۹ به صورت پرونده‌ای جداگانه ثبت شده است. ( UNESCO ICH )

مشهورترین بخشی خراسان چه کسی است؟

حاج قربان سلیمانی یکی از مشهورترین استادان معاصر موسیقی بخشی و دوتارنوازی خراسان به شمار می‌رود.

توصیه سفرهای ناز

اگر هدف شما شناخت واقعی خراسان شمالی است، موسیقی بخشی را در کنار طبیعت، روستاها، غذاهای محلی، صنایع‌دستی و فرهنگ اقوام منطقه ببینید. دوتار زمانی معنای واقعی خود را پیدا می‌کند که بدانیم چه کسی آن را می‌نوازد، چه داستانی روایت می‌کند، داستان به چه زبانی است و این مقام برای چه مراسم یا موقعیتی اجرا می‌شود.

برای علاقه‌مندان به گردشگری فرهنگی، بهترین تجربه، حضور در یک اجرای اصیل یا رویداد محلی و شنیدن موسیقی از زبان و ساز خود مردم منطقه است. اگر امکان بازدید از کارگاه ساخت دوتار نیز فراهم باشد، سفر کامل‌تر می‌شود؛ زیرا گردشگر نه‌تنها صدای ساز، بلکه دانش ساخت و سنت انتقال آن از استاد به شاگرد را نیز مشاهده می‌کند.

از نگاه سفرهای ناز، موسیقی بخشی یکی از نمونه‌های ممتاز میراث زنده ایران است؛ میراثی که  تاریخ و ادبیات را نه در ویترین موزه، بلکه در صدای انسان و نوای دوتار زنده نگه داشته است.

منابع و مراجع

منابع رسمی و بین‌المللی

• پرونده رسمی موسیقی بخشی‌های خراسان در یونسکو
• تصمیم کمیته بین‌دولتی یونسکو برای ثبت موسیقی بخشی‌های خراسان
• تصاویر رسمی یونسکو از موسیقی بخشی‌های خراسان
• فیلم رسمی یونسکو درباره موسیقی بخشی‌های خراسان
• فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو؛ موسیقی بخشی‌های خراسان

منابع پژوهشی انگلیسی

• پرونده نامزدی موسیقی بخشی‌های خراسان، پرونده شماره 00381 یونسکو. ( UNESCO ICH )
• کتابچه فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، بخش موسیقی بخشی‌های خراسان. ( UNESCO ICH )

منابع روسی

برای این مقاله، منبع روسی رسمی و مستقیمی که اطلاعات دقیق‌تر و قابل اتکایی نسبت به پرونده یونسکو ارائه کند، مبنای استناد قرار نگرفت.

جمع‌بندی

موسیقی بخشی‌های خراسان یکی از کامل‌ترین نمونه‌های پیوند موسیقی، ادبیات شفاهی، داستان‌گویی، عرفان، تاریخ و هویت قومی در ایران است. بخشی با دوتار خود تنها آهنگ نمی‌نوازد؛ او داستان می‌گوید، شعر می‌خواند، خاطره تاریخی را منتقل می‌کند و بخشی از جهان‌بینی جامعه خود را به نسل بعد می‌رساند.

اهمیت این سنت به اندازه‌ای است که یونسکو در سال ۲۰۱۰ آن را در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. ( UNESCO ICH )

و شاید مهم‌ترین نکته برای شناخت این میراث آن باشد که موسیقی بخشی را نمی‌توان فقط با شناخت دوتار فهمید؛ برای درک آن باید  دوتار، مقام، شعر، داستان، زبان، قوم، استاد، شاگرد و فضای اجتماعی اجرای موسیقی را در کنار یکدیگر دید. სწორედ همین مجموعه است که موسیقی بخشی‌های خراسان را از یک سبک موسیقی محلی به یکی از میراث‌های ارزشمند فرهنگی ایران تبدیل کرده است.

موقعیت روی نقشه

موسیقی بخشی‌های خراسان یک مکان واحد نیست، بلکه میراثی فرهنگی با گستره منطقه‌ای است. یونسکو نیز آن را در استان تاریخی خراسان معرفی می‌کند و در پرونده خود به تنوع زبانی و قومی این سنت اشاره دارد. ( UNESCO ICH ) بنابراین برای این مقاله نمی‌توان یک مختصات واحد را به عنوان «موقعیت موسیقی بخشی» تعیین کرد.