آسیای میانه
اسفره یکی از مهمترین شهرهای شرق ولایت سغد و از روشنترین نمونههای بخش تاجیکی دره فرغانه است. این شهر در امتداد رود اسفره و نزدیک مرز قرقیزستان قرار دارد و علاوه بر باغهای میوه و کشاورزی، به دلیل مجموعه تاریخی حضرتشاه در چورکوه، جماعت ورخ و جایگاه مرزی خود اهمیت دارد.
ناحیه ظفرآباد یکی از نواحی ولایت سغد در شمال تاجیکستان است. مرکز اداری آن شهرک ظفرآباد است و ناحیه در نزدیکی مرز ازبکستان قرار دارد. برخلاف شهرهایی مانند خجند یا پنجکنت، اهمیت ظفرآباد برای گردشگر بیشتر از جنس شناخت جغرافیا، کشاورزی آبی، مسیرهای مرزی و زندگی روزمره شمال تاجیکستان است تا مجموعهای بزرگ از جاذبههای کلاسیک.
ناحیهای که در نسخه قدیمی سفرهای ناز با نام قانجی معرفی شده بود، امروز رسماً ناحیه دِوَشتیچ نام دارد. این ناحیه در بخش جنوبغربی ولایت سغد قرار گرفته و مرکز اداری آن همچنان شهرک غونچی است. نام ناحیه در سال ۲۰۱۶ تغییر کرد، اما نام غونچی برای مرکز آن باقی ماند. مساحت رسمی دِوَشتیچ ۱٬۵۸۸٫۷ کیلومتر مربع است و بر پایه سرشماری ۲۰۲۰، ۱۷۷٬۷۶۰ نفر جمعیت داشته است.
ناحیه باباجان غفورف یکی از نواحی مهم ولایت سغد در شمال تاجیکستان است که در بخش تاجیکی دره فرغانه قرار دارد و از نظر کشاورزی، جمعیت، ارتباط با خجند و میراث معاصر تاجیکستان اهمیت ویژهای دارد. مرکز اداری آن شهرک غفورف است و بر پایه آمار رسمی ناحیه، جمعیت آن در ۱ ژانویه ۲۰۲۶ به ۴۱۳٬۷۴۳ نفر رسیده است.
ناحیه آشت در شمال ولایت سغد و در بخش مرزی تاجیکستان با ازبکستان قرار دارد. مرکز اداری آن شهرک شیدان است و این ناحیه از دامنههای جنوبی رشتهکوه قرهما تا بخشهای شمالی حوزه فرغانه امتداد دارد. بر پایه سالنامه رسمی آمار تاجیکستان، مساحت آشت حدود ۲٫۸ هزار کیلومتر مربع و جمعیت آن در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۸۲٫۱ هزار نفر بوده است.
ناحيه عينی به خاطر وجود مناطق بكر و زيبا و مسيرهای دسترسی سريع از پايتخت تاجيكستان، به عنوان يكی از مهمترين مناطق گردشگری و تفريحی توريستی تاجيكستان مطرح میباشد. روستا و رودخانه يغناب، درياچههای متعدد از قبيل اسكندركول و كوههای زيبايی در اين ناحيه قرار دارند.
شهرینو یکی از ناحیههای تابع جمهوری در غرب تاجیکستان و در پهنه دره حصار است. داده رسمی جمعیت، شمار ساکنان ناحیه را در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ حدود ۱۳۱٫۳ هزار نفر ثبت کرده است. اداره محلی نیز مساحت ناحیه را حدود ۱۰۰۰ کیلومتر مربع و ساختار آن را شامل ۷ جماعت محلی، ۷۵ روستا و چند محله شهری معرفی میکند.
ناحیهای که در منابع قدیمی فارسی با نام «جرگتال» یا صورتهای نزدیک به آن دیده میشود، امروز ناحیه لخش نام دارد و یکی از ناحیههای تابع جمهوری در شرق تاجیکستان است. نام جرگتال در ۳ مارس ۲۰۱۶ به لخش تغییر کرد. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ به ۵۸٫۲ هزار نفر رسیده و مساحت رسمی آن حدود ۴۵۸۰ کیلومتر مربع است.
حصار یکی از واحدهای اداری تابع جمهوری در غرب تاجیکستان و در همسایگی دوشنبه است. آنچه در منابع قدیمی «ناحیه حصار» نامیده میشد، از ۳ مارس ۲۰۱۶ در رده اداری شهر حصار قرار گرفته است. مساحت رسمی این واحد ۹۷۵٫۱ کیلومتر مربع است و آمار رسمی پایان سهماهه دوم ۲۰۲۵ جمعیت کل آن را ۳۵۸٫۹ هزار نفر ثبت میکند. قلعه حصار، رود خانقاه و چشمههای آبگرم شاهامبری از شناختهشدهترین عناصر تاریخی و طبیعی این محدودهاند.
فیضآباد یکی از ناحیههای تابع جمهوری در شرق دوشنبه است. نام خود ناحیه همچنان «فیضآباد» است، اما مرکز آن که در منابع قدیمی «شهرک فیضآباد» نامیده میشد، از ۱۹ ژوئن ۲۰۲۴ به شهرک واشگرد تغییر نام داده است. آمار رسمی، جمعیت ناحیه را در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۱۱۹٫۵ هزار نفر ثبت میکند. رود ایلاک، محوطه تاریخی واشگرد و چند چشمه و آبگرم طبیعی از عناصر مهم جغرافیایی و گردشگری این منطقهاند.
تاجیکآباد یکی از ناحیههای تابع جمهوری در بخش شرقی دره رشت تاجیکستان است. مرکز آن امروز شهرک تاجیکآباد است، نه روستا. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ به ۵۴٫۸ هزار نفر رسیده و مساحت آن در آمار ملی حدود ۰٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت شده است. رود سرخاب از مهمترین عناصر طبیعی منطقه است و از شرق به غرب ناحیه جریان دارد.
ناحیهای که در منابع قدیمی فارسی با نام «طویلدره» یا «تاویلدره» دیده میشود، از سال ۲۰۱۶ ناحیه سنگور نام دارد. مرکز آن همچنان روستای تاویلدره است. این ناحیه در شرق تاجیکستان و در دره رود خینگاب قرار گرفته و از کوهستانیترین نواحی تابع جمهوری است.
ناحیه رودکی یکی از ناحیههای تابع جمهوری در دره حصار و در پیرامون پایتخت تاجیکستان است. مرکز آن شهرک سامانیان است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۴۱۴٫۴ هزار نفر و مساحت آن حدود ۱٫۷ هزار کیلومتر مربع بوده است. برخلاف متن قدیمی، شهر دوشنبه بخشی از ناحیه رودکی نیست؛ دوشنبه واحد اداری مستقلی است و با رودکی مرز مشترک دارد. رود کافرنهان و گردنه فخرآباد از عوارض شناختهشده این ناحیهاند.
راغون یکی از شهرهای تابع جمهوری در شرق تاجیکستان و در دره رود وخش است. برخلاف عنوان قدیمی «ناحیه راغون»، عنوان اداری امروز شهر راغون است؛ واحدی که خود شهر راغون، شهرک آبگرم و دو جماعت روستایی را دربر میگیرد. جمعیت کل این قلمرو در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۴۷٫۷ هزار نفر بوده است. رود وخش، پروژه سد و نیروگاه راغون و آبهای گرم طبیعی محدوده آبگرم و ملاشیخ از شناختهشدهترین ویژگیهای منطقهاند.
ناحیه رشت یکی از ناحیههای تابع جمهوری در شرق تاجیکستان و مرکز تاریخی دره رشت است. مرکز اداری آن شهرک غَرم است، نه «شهر رشت». ناحیهای که در گذشته غَرم نام داشت، از سال ۲۰۰۱ «رشت» نامیده میشود. تازهترین داده رسمی محلی، جمعیت ناحیه را در ۱ ژانویه ۲۰۲۶ برابر با ۱۴۷٬۶۹۳ نفر و مساحت آن را حدود ۴٫۶ هزار کیلومتر مربع اعلام میکند. رود سرخاب، دره کمرآب، ذخیرهگاه طبیعی کمرآب و درههای هائیت و یاسمان از مهمترین ویژگیهای طبیعی منطقهاند.
نورآباد یکی از ناحیههای تابع جمهوری در دره رشت تاجیکستان است و مرکز اداری آن شهرک دربند است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۷۷٫۸ هزار نفر و مساحت آن حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع بوده است. در نزدیکی دربند، رودهای سرخاب و اُبیخینگاب به هم میپیوندند و رود وخش را شکل میدهند؛ همین موقعیت، نورآباد را به یکی از نقاط مهم جغرافیایی و ارتباطی شرق تاجیکستان تبدیل کرده است.
وحدت یکی از شهرهای تابع جمهوری در شرق دوشنبه و در دره حصار تاجیکستان است. عنوان اداری امروز شهر وحدت است، نه «ناحیه وحدت». آمار ملی، جمعیت کل قلمرو اداری وحدت را در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۳۸۴٫۵ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۳٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت میکند. دره رامیت، سرچشمههای رود کافرنهان و ذخیرهگاه زیستکره رامیت از مهمترین ویژگیهای طبیعی این محدودهاند.
ورزاب یکی از ناحیههای تابع جمهوری در شمال دوشنبه و در دامنه جنوبی رشتهکوه حصار است. مرکز اداری آن روستای ورزاب است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۹۵ هزار نفر و مساحت آن حدود ۱٫۶ هزار کیلومتر مربع بوده است. رود ورزاب، دره ورزاب، خواجهاوبیگرم و گردنه انزاب از شناختهشدهترین عناصر جغرافیایی و گردشگری این منطقهاند.
شهری توس یکی از ناحیههای جنوبغربی ولایت ختلان در تاجیکستان است. آمار رسمی، جمعیت آن را در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۱۴۷٫۱ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۵ هزار کیلومتر مربع ثبت میکند. در مجموعه آماری ۲۰۲۵، مرکز شهری با عنوان شهرک توس (شهریتوس) آمده و ۱۸٫۵ هزار نفر جمعیت دارد. مهمترین جاذبه تاریخی تأییدشده داخل ناحیه، مجموعه خواجهمشهد است؛ در مقابل، چهلوچهارچشمه برخلاف متن قدیمی در ناحیه همسایه ناصرخسرو قرار دارد.
ناحیهای که در مقاله قدیمی با نام جیلیکول معرفی شده بود، از سال ۲۰۱۶ ناحیه دوستی نام دارد. جیلیکول همچنان مرکز اداری ناحیه است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۳۱٫۹ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۲ هزار کیلومتر مربع ثبت میکند. رود وخش در بخش جنوبی ناحیه جریان دارد و یکی از عناصر مهم جغرافیایی منطقه است.
ناحیه میر سید علی همدانی یکی از ناحیههای جنوب ولایت ختلان و در نزدیکی مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک مسکو است؛ همان مکانی که در متن قدیمی «ماسکوه» نوشته شده بود. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۶۴٫۵ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۵۰۰ کیلومتر مربع ثبت میکند. نکته مهم اینکه کوه نمک خواجه مؤمن برخلاف مقاله قدیمی در این ناحیه قرار ندارد و در ناحیه واسع است.
ناحیه خراسان یکی از ناحیههای ولایت ختلان در مسیر میان دوشنبه و جنوب تاجیکستان است. برخلاف متن قدیمی، مرکز ناحیه غلهآباد نیست؛ آمار رسمی ۲۰۲۵ مرکز شهری را خرمشهر ثبت میکند؛ همان آبیکیک سابق. جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۱۳۵ هزار نفر و مساحت آن حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع بوده است. گردنههای فخرآباد و تولهنظر از عوارض واقعی منطقهاند، اما ارتفاعهای قدیمی نیاز به اصلاح دارند.
خاولینگ یکی از ناحیههای کوهستانی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است. مرکز شهری امروز آن مونک است؛ همان جماعت شهرکی که پیشتر خاولینگ نام داشت. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۶۲ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۱٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت میکند. رودهای یخسو و آبمزار، محوطههای پارینهسنگی کولدارا و آبمزار و زیارتگاه سلطان اویس قرنی از مهمترین عناصر طبیعی و تاریخی منطقهاند.
صفحه قدیمی «ناحیه سربند» امروز باید با عنوان شهر لِوَکانت معرفی شود. سربند نام پیشین این شهر است و تغییر نام آن به لِوَکانت در سال ۲۰۱۸ تصویب شد. بر پایه آمار رسمی، جمعیت کل قلمرو اداری لِوَکانت در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۵۳٫۹ هزار نفر بوده است؛ ۲۲٫۲ هزار نفر جمعیت شهری و ۳۱٫۸ هزار نفر جمعیت روستایی. شهر در دره وخش قرار دارد و نیروگاه برقآبی سربند یکی از مهمترین زیرساختهای آن است.
پنج یکی از ناحیههای جنوبی ولایت ختلان در تاجیکستان و در امتداد مرز افغانستان است. مرکز اداری آن شهرک پنج است. آمار رسمی ۱ ژانویه ۲۰۲۵ جمعیت ناحیه را ۱۳۳٫۴ هزار نفر و مساحت آن را حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع ثبت میکند. رود پنج در جنوب ناحیه مرز طبیعی با افغانستان را شکل میدهد و موقعیت مرزی، یکی از مهمترین ملاحظات سفر به این منطقه است.
نارک شهری در ولایت ختلان تاجیکستان و از مهمترین نقاط مرتبط با صنعت برقآبی این کشور است. شهرت نارک بیش از هر چیز به سد و نیروگاه بزرگ آن روی رود وخش و مخزن گسترده پشت سد برمیگردد. بر پایه مجموعه آماری رسمی تاجیکستان، محدوده اداری شهر نارک حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع وسعت داشته و جمعیت آن در سال ۲۰۲۳ حدود ۶۸٫۵ هزار نفر گزارش شده است.
اين ناحيه هم مرز كشور ازبكستان بوده و يكی از مرزهای اصلی برای تردد مسافران و وسايل نقليه سبك و سنگين بين كشور تاجيكستان و ازبكستان در اين ناحيه قرار دارد. همچنين خط راه ازبكستان و ايران از اين ناحيه وارد خاك تاجيكستان میشود.
مؤمنآباد یکی از نواحی کوهستانی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است که بیش از همه با چشمانداز طبیعی و صخرههای شگفتانگیز چهلدختران شناخته میشود. منابع رسمی گردشگری تاجیکستان چهلدختران را در حدود ۲۸ کیلومتری شمال مرکز مؤمنآباد و حدود ۲۵۰ کیلومتری دوشنبه معرفی میکنند. طبیعت کوهستانی، پیادهروی، عکاسی از چشمانداز و آشنایی با روایت محلی چهلدختران مهمترین دلایل سفر گردشگران به این منطقه هستند.
ناحیه جیحون در جنوبغرب ولایت ختلان تاجیکستان قرار دارد؛ همان منطقهای که در منابع قدیمی با نام قمسنگیر شناخته میشد. مرکز اداری آن شهرک دوستی است. اهمیت جیحون برای مسافر بیش از همه به موقعیت مرزی در کنار رود پنج، گذرگاه بینالمللی پنج پایین و نزدیکی به ذخیرهگاه طبیعی تیگرووایا بالکا برمیگردد. این ذخیرهگاه از ارزشمندترین زیستبومهای بیابانی و جنگلهای توگای آسیای مرکزی است، اما قلمرو آن فقط به جیحون محدود نمیشود.
کولاب یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است. منابع رسمی گردشگری تاجیکستان برای این شهر پیشینهای حدود ۲۷۰۰ سال ذکر میکنند و آن را از مراکز تاریخی واقع بر یکی از شاخههای جاده ابریشم میدانند. شناختهشدهترین جاذبه شهر، آرامگاه میرسیدعلی همدانی، عارف، شاعر و اندیشمند فارسیزبان سده چهاردهم میلادی است. کولاب حدود ۱۷۰ کیلومتر با دوشنبه فاصله دارد و در منابع رسمی گردشگری، زمان سفر زمینی آن حدود سه ساعت معرفی شده است.
قبادیان در جنوبغرب ولایت ختلان تاجیکستان و در امتداد رود کافرنهان قرار دارد. این ناحیه علاوه بر جایگاه کشاورزی و مرزی، برای گردشگر بهدلیل پیوند تاریخی با ناصر خسرو قبادیانی و نزدیکی به محوطه باستانی تخت سنگین اهمیت ویژهای دارد. سند رسمی توسعه ناحیه، مساحت قبادیان را حدود ۱٫۸۵ هزار کیلومتر مربع اعلام میکند و سرشماری ۲۰۲۰ تاجیکستان جمعیت آن را ۱۹۰٬۰۴۸ نفر ثبت کرده است.
ناحیه جلالالدین بلخی در ولایت ختلان تاجیکستان قرار دارد و مرکز آن شهرک بلخ است؛ همان مکانی که در منابع قدیمیتر با نام کلخوزآباد شناخته میشد. نام خود ناحیه نیز در دورههای مختلف تغییر کرده و نسخه قدیمی مقاله آن را «جلالالدین رومی» ثبت کرده بود. برای سفر، این منطقه بیش از آنکه یک مقصد مشهور بینالمللی با مجموعهای از جاذبههای شناختهشده باشد، بخشی از مسیر زمینی و فضای فرهنگی و روستایی ختلان است؛ بنابراین در معرفی آن نباید جاذبههای تأییدنشده ساخته یا به ناحیه نسبت داده شوند.
یاوان یکی از نواحی ولایت ختلان در تاجیکستان است و مرکز آن نیز یاوان نام دارد. هویت جغرافیایی منطقه با دره یاوان و رود یاوانسو پیوند دارد و بخش بزرگی از چشمانداز آن را سکونتگاهها و زمینهای کشاورزی جنوبغرب تاجیکستان تشکیل میدهند. نسخه قدیمی مقاله مجموعهای از رودها، کوه و یک دریاچه مصنوعی را فهرست کرده بود؛ در بازسازی حاضر فقط مواردی که امکان تطبیق قابل اتکا داشتند بهعنوان داده قطعی حفظ شدهاند.
دنغره یکی از نواحی مهم ولایت ختلان در تاجیکستان است که در مسیر زمینی دوشنبه به کولاب قرار دارد. منبع رسمی گردشگری تاجیکستان برای این ناحیه جمعیتی بیش از ۱۵۰ هزار نفر ذکر میکند و از ایستگاه راهآهن در خط باختر–کولاب، جاده دوشنبه–کولاب و زیرساخت هوایی داخلی نام میبرد. برای گردشگر، اهمیت دنغره بیش از هر چیز در موقعیت ارتباطی، چشمانداز دره و کشاورزی منطقه و امکان ادامه سفر به مقاصد ختلان است.
واسع یکی از نواحی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است و مهمترین جاذبه تاریخی پیرامون آن شهر و قلعه هولبوک است. منبع رسمی گردشگری تاجیکستان هولبوک را حدود ۷ کیلومتر جنوبغرب مرکز واسع و در روستای قربانشهید معرفی میکند. این شهر در قرون میانه از مراکز مهم ختلان بود و راههای تجاری متصلکننده بخارا به بدخشان و هند از آن عبور میکردند؛ بنابراین واسع برای علاقهمندان تاریخ ختلان و مسیرهای تاریخی آسیای مرکزی، ارزش بسیار بیشتری از فهرست کوتاه و قدیمی مقاله اولیه دارد.
ناحیه وخش در ولایت ختلان تاجیکستان و در محدوده دره حاصلخیز وخش قرار دارد. مرکز آن شهرک وخش است و هویت جغرافیایی منطقه با رود وخش، شبکههای آبیاری و کشاورزی پیوند خورده است. این ناحیه در نزدیکی باختر، مرکز ولایت ختلان، قرار میگیرد و برای مسافری که میخواهد جغرافیای رود وخش و زندگی کشاورزی جنوب تاجیکستان را بشناسد، یک توقف منطقهای است؛ نه مقصدی که لازم باشد برای آن جاذبههای تأییدنشده ساخته شود.