میراث جهانی یونسکو
در نزدیکی آرامگاه گور امیر، یکی از بناهای تاریخی کمترشناختهشده اما بسیار ارزشمند سمرقند قرار دارد که با نام آرامگاه رُوح آباد یا مقبره برهانالدین ساغرچی شناخته میشود. این آرامگاه در بخش تاریخی سمرقند و در نزدیکی مجموعه گور امیر قرار گرفته و از یادگارهای مهم معماری سده چهاردهم میلادی در این شهر است.
یکی از آثار تاریخی سمرقند، در ازبکستان، مرقدی منسوب به دانیال پیغمبر است. این بنا در واقع مزاری است طویل با شش گنبد، و یا طول 18 متر، که به پای دانیال پیغمبر تعلق دارد. متولیان مقبره میگویند تنها یک پای حضرت دانیال در این محل دفن شده و بقیه بدن وی در ایران و شهر شوش است. آنها دلیل قانع کنندهای برای علت بلندی پای دانیال نبی ندارند اما میگفتند پیامبران نخستین دارای قدی بلند بودهاند و به همین دلیل پای دانیال هم بلند است.
در ورودی سمرقند، سکونتگاه باستانی افروسیاب را میبینید که در قسمت شمالی شهر قرار دارد و یکی از مهم ترین مکانهای باستان شناسی در آسیای مرکزی است. با قدم زدن در این مکان های شگفت انگیز، می توانید غوطه ور شدن در دنیای باستان را احساس کنید، اشیاء تاریخ را لمس کنید. قدمت ویرانههای این شهر به قرن هشتم قبل از میلاد برمیگردد. در افراسیاب، کاخهایی با نقشهای گچ و نیز خانههای صاحبان اعیان، مساجد و مدارس، حمامها و بناهای آبی، خیابانهای سنگفرش شده دوره سامانیان یافت شد.
موزه افراسیاب سمرقند یکی از مهمترین موزههای باستانشناسی ازبکستان است که در مجاورت محوطه باستانی افراسیاب، در بخش شمالشرقی شهر سمرقند قرار دارد. این موزه در کنار بقایای شهر باستانی افراسیاب، فرصتی فراهم میکند تا بازدیدکننده پیش از قدمزدن میان ویرانههای شهر کهن، با تاریخ، فرهنگ و آثار بهدستآمده از کاوشهای باستانشناسی این منطقه آشنا شود.
مسجد خضر یکی از بناهای تاریخی شهر سمرقند در ازبکستان است که بر فراز تپهای در بخش تاریخی شهر قرار گرفته است. موقعیت مرتفع مسجد باعث شده بنای آن در میان بافت تاریخی سمرقند جلوهای متفاوت داشته باشد و چشماندازی از بخشهایی از شهر در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد.
سمرقند یکی از مشهورترین شهرهای تاریخی آسیای مرکزی و از مهمترین مقصدهای گردشگری ازبکستان است؛ شهری که در طول بیش از دو هزار سال، محل برخورد تمدنها، زبانها، ادیان و فرهنگهای گوناگون بوده است. این شهر در دره حاصلخیز رود زرافشان در بخش مرکزی ازبکستان قرار دارد و موقعیت آن در مسیرهای تاریخی جاده ابریشم، نقش مهمی در شکلگیری جایگاه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی سمرقند داشته است.
در قلب شهر تاریخی سمرقند و در میدان تاریخی ریگستان، مدرسهای باشکوه با گنبد زرین قرار گرفته که به آن مدرسه طلاکاری میگویند. ساخت این مدرسه در سال 1025 خورشیدی (قرن هفدهم میلادی) و با دستور یالانگتوش بهادر شروع شد و پس از 14 سال به اتمام رسید. این بنا که اکنون در بخش شمالی میدان ریگستان جلوه میکند بر ویرانههای کاروانسرای الغ بیک ساخته شده و در ابتدا قرار بود طراحی آن همچون دو بنای دیگر این میدان باشد.
مدرسه شیردار یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر سمرقند و دومین مدرسه از مجموعه سهگانه تاریخی میدان ریگستان است. این مدرسه در بخش شرقی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه الغبیگ و مدرسه طلاکاری، یکی از مهمترین جلوههای معماری تاریخی سمرقند را شکل میدهد.
مدرسه الغبیگ یکی از مهمترین بناهای تاریخی سمرقند و یکی از سه مدرسه باشکوه میدان ریگستان است. این مدرسه در ضلع غربی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه شیردار و مدرسه طلاکاری، مجموعهای تاریخی را شکل میدهد که امروزه یکی از شناختهشدهترین نمادهای سمرقند و میراث معماری آسیای مرکزی به شمار میرود.
آرامگاه شاه زنده، نام قبرستانی در شمالشرق سمرقند است. نام آرامگاه به قثم بن عباس، پسر عموی حضرت محمد (ص) اشاره دارد؛ کسی که اسلام را در قرن ۷ میلادی به این منطقه آورد. آرامگاه شاه زنده شامل چندین مقبره و بناهای مذهبی میشود که قدمت آنها به ترتیب به قرنهای ۹ الی ۱۴ میلادی و ۱۹ میلادی باز میگردد. بر اساس افسانههای مردمی، بعد از آنکه سر قثم بن عباس را در راه اعتقاداتش بریدند، او سر خود را در دستان گرفت و به اعماق چاهی رفت که در همین مجموعه قرار دارد.
آرامگاه تیمور گورکانی موسس سلسله تیموریان از دیگر جاهای دیدنی ازبکستان در شهر سمرقند است. همانطور که در بالاتر توضیح دادم، تیمور به لشکرکشی و فتح کشورهای مختلف علاقه زیادی داشت و از چنگیز مغول به عنوان الگوی خود نام میبرد. با اینکه تیمور پادشاه خشن و علاقهمند به کشتوکشتار بود؛ در بین مردم ازبکستان جایگاه ویژهای دارد.
این بنا به یادبود بیبیخانم یا همان سرای ملک خانم همسر تیمور گورکانی و به دستور تیمور در حدود ۶۰۰ سال پیش ساخته شدهاست. مسجد بیبیخانم یا بیبیخاتون که در شرق میدان ریگستان قرار دارد، در زمان خودش، از بزرگترین مساجد جهان بودهاست.
اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی ماندهاست را نام ببریم، بیشک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوهترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصربهفرد ساختمانهای اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سنپترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد.
اولین جایی که به شما پیشنهاد میکنم در سمرقند ببینید، رصدخانه اُلُغبیگ است. این مکان تاریخی توسط ستارهشناس بزرگ، الغبیگ امیر تیموری ساخته شد. جالب است بدانید که مادر الغبیگ، گوهرشاد آغا بود که مسجد گوهرشاد در مشهد را ساختهاست و پدرش شاهرخ نیز فرزند تیمور از پادشاهان ایران بود.
زندان امیر که در زبان فارسی با نام «زندان» یا «زندان امیر» شناخته میشود، یکی از بناهای تاریخی و متفاوت شهر بخارا در ازبکستان است. این بنای تاریخی در بخش شمالغربی بافت قدیم شهر قرار گرفته و برخلاف بسیاری از مدرسهها، مسجدها، بازارها و آرامگاههای باشکوه بخارا، داستان آن با زندان، مجازات و بخش تاریکتری از تاریخ این شهر ارتباط دارد.
ارگ و قلعه دیدنی بخارا قدیمیترین بنای بخارا است که قدمت اصلی آن به پیش از میلاد مسیح برمیگردد. از آن زمان، تا زمان تهاجم ارتش سرخ در سال ۱۹۲۰، مردمان مختلفی در آن سکونت داشتند. بخارا عمدتاً به عنوان اقامتگاه امیران بخارا شناخته میشد، و علاوه بر آنها مقامات منصوب، شاعران و علما را نیز در خود جای داده بود. ارگ بخارا با داشتن کاخهای سلطنتی، ادارات دولتی، اسطبلها و کتابخانههای متعدد خود شهری بزرگ بود. بخارا از شهرهای کهنی است که دارای تاریخی ۲۵۰۰ ساله است.
زندان اسکندر یزد که با نام مدرسه ضیائیه نیز شناخته میشود، یکی از بناهای تاریخی شاخص محله فهادان و از یادگارهای معماری قرون میانی شهر یزد است. این بنا با خشت و گل ساخته شده و گنبد، ایوانها، محراب و فضای زیرزمینی آن، نمونهای ارزشمند از معماری تاریخی یزد به شمار میرود. نام «زندان اسکندر» بیشتر با روایتها و شهرت تاریخی بنا پیوند خورده است و درباره کاربری واقعی آن در منابع دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
خانه لاریها یکی از ارزشمندترین خانههای تاریخی شهر یزد و از بناهای شاخص محله تاریخی فهادان است. این عمارت حدود ۱۵۰ سال پیش و در دوره قاجار ساخته شد و به حاج محمدابراهیم لاری، از تجار شناختهشده یزد، نسبت داده میشود. ترکیب حیاط مرکزی، فضاهای اندرونی و بیرونی، بادگیر، اتاقهای چهار فصل و تزئینات ظریف گچبری و آینهکاری، این خانه را به نمونهای برجسته از معماری مسکونی سنتی یزد تبدیل کرده است.
عصارخانه شاهی کارخانه قدیمی روغنگیری بوده و از عصر صفویه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی مشغول به کار بوده و از سال 92 به عنوان موزه افتتاح شده است. عصارخانه شاهی یک عصارخانه تاریخی در شهر اصفهان است که در سال ۱۰۲۱ هجری قمری همزمان با احداث بازار بزرگ قیصریه و مدرسه ملا عبدالله به دستور شاه عباس اول ساخته شده است.
به پارسی باستان «هگَمَتانَه»، به پهلوی «هَمَتان»، به فارسی نو «همدان» و به یونانی باستان «اِکباتانا» نامیده شده است. تاریخ این ابرشهر باستانی ایران به پیش از 3 هزار سال پیش باز میگردد. هگمتانه نخستین پایتختِ نخستین پادشاهی آریایی در سال 708 پیش از میلاد، شاهنشاهی مادها به پادشاهی دیاکو و نیز پایتخت تابستانی شاهنشاهی هخامنشی است. نام هگمتانه در دیوارنوشته داریوش بزرگ و نیز سنگنوشته هِرکول در بیستون حجاری شده است.
کاروانسرای ایزدخواست در نزدیکی شهر تاریخی ایزدخواست در شهرستان آباده استان فارس قرار دارد و یکی از بناهای ارزشمند مسیر تاریخی میان اصفهان و شیراز به شمار میرود. این کاروانسرا در فاصله کمی از بافت تاریخی شهر و در نزدیکی قلعه مشهور ایزدخواست ساخته شده است و همین قرارگیری، امکان بازدید همزمان از چند اثر تاریخی مهم را برای گردشگران فراهم میکند.
بُرازجان دشتی وسیع است که در جنوب ایران، در70 کیلومتری شمال بوشهر و مرکز شهرستان دشتستان گسترده شده است. این منطقه حد فاصل بین بوشهر و شیراز بوده و از قدیمالایام راهی که این دو شهر بزرگ را به هم وصل میکرد از بزارجان میگذشته و به «راه شاهی» معروف بود. همین امر برازجان را شهری بزرگ و آباد کرد با تاریخی طولانی و آثاری چون کاخهای بَردَک سیاه، سنگ سیاه و چرخاب که کاخ زمستانی کورش بوده و شامل ته ستونها و برخی اشیاء به دست آمده است.
با گشتی در میدان نقش جهان، پس از دیدار از بناهایی چون عالیقاپو و دو مسجد بزرگ، به ورودی بازار میرسیم. سردری که با نقش و نگار خود، حکایت از زیباییهای درون بازار دارد. سردر بازار قیصریه که در ضلع شمالی ميدان امام و درست در سمت مقابل مسجد امام قرار دارد، به دوره شاه عباس اول منسوب است و معمار آن «استاد علی اکبر اصفهانی» نام دارد.
چغازنبیل یکی از مهمترین آثار باستانی ایران و یکی از ارزشمندترین یادگارهای تمدن ایلام است که در استان خوزستان، در نزدیکی شهر شوش و در محدوده میان شوش و شوشتر قرار دارد. این محوطه باستانی بقایای شهر مقدس دوراونتاش یا Dūr Untaš را در خود جای داده است.
باغ ایرانی یکی از ارزشمندترین جلوههای فرهنگ، هنر و معماری ایران است؛ فضایی که در آن طبیعت، آب، هندسه، معماری و اندیشههای فلسفی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند تا تصویری از نظم و زیبایی جهان ایجاد کنند. این باغها تنها محلی برای کاشت درخت و گل نبودهاند، بلکه بازتابی از نگاه ایرانی به رابطه میان انسان، طبیعت و مفهوم زندگی بودهاند.
«اورامان تخت» يکي از روستاهای تاريخي ایران و زيستگاه مردمان هورامي است که در شهرستان سرو آباد، در 60 کیلومتری جنوب شرقی مریوان، در 170 کیلومتری سنندج و در کردستان جای دارد. در بلندای 1500 متری از تراز دریا، روستای اورامان تخت در دامنه رشته کوههای زاگرس، شاهو و كوسالان است و رودخانه سيروان و «لیله» و چشمه بل و هانودگا آن را سیراب میسازند.
روستای میمند یکی از شگفتانگیزترین سکونتگاههای تاریخی ایران است که در استان کرمان، شهرستان شهربابک و در منطقهای کوهستانی میان شهرهای کرمان، سیرجان و رفسنجان قرار دارد. این روستا به دلیل خانههای دستکند و صخرهای که در دل کوه کنده شدهاند، یکی از مهمترین نمونههای معماری بومی ایران و جهان به شمار میرود. منظر فرهنگی میمند در سال ۲۰۱۵ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و به عنوان نمونهای ارزشمند از رابطه میان انسان و طبیعت شناخته میشود.
سریلانکا، کشور سواحل بیانتها، آثار تاریخی متعدد، مردم مهماننواز و غذاهای لذیذ و ارزان است. کشورهای بسیار کمی در دنیا هستند که بهاندازه سریلانکا، جاذبهها و آثاری دارند که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده باشد. فرهنگ بیش از ۲۰۰۰ ساله سریلانکا را میتوانید در بقایای آثار تاریخی تماشا کنید. جایی که در آن صومعههای افسانهای با زیباترین جزییات تزیین شدهاند.
سمرقند و بخارا، از شهرهای هویتدار و حادثهساز شرق اسلامیاند که در درازنای تاریخ برجسته خود فراز و نشیبهای گوناگون را پیموده و تاریخ و ادب از آنها به افتخار یاد کردهاند. این دو شهر بزرگ از مهمترین شهرهای ماوراءالنهر به شمار میروند که همواره با اسطورهها و تاریخ ایران همراه بوده و شاعران، عالمان و دانشمندان نامدار پارسیزبان فراوانی در دامان خود پروردهاند.